Архангельская область: География, тарих және әкімшілік бөлінісі

Кіріспе

Ресейдің бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлінісі – Ресейдің қазіргі заманғы федералды субъектісі.

Архангельск облысы (Арха́нгельская о́бласть) – Ресейдің федералды субъектісі (облыс). Оған Франц-Иосиф жері мен Новая Земляның Арктикалық архипелагы, сондай-ақ Ақ теңіздегі Соловецкий аралдары кіреді. Архангельск облысы Ненец автономиялық округінің (НАО) әкімшілік құзырына да ие. НАО-ны қоса есептегенде, Архангельск облысының ауданы 1 млн км²-ды құрайды, бұл Еуропадағы бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлімдердің ең ірісі. 2010 жылғы халық санауы бойынша облыстың халқы (НАО-ны қоса алғанда) 1 227 626 адамды құрады. 2021 жылғы халық санауы бойынша 301 199 тұрғыны бар Архангельск қаласы – облыстың әкімшілік орталығы. Екінші ірі қала – жақын орналасқан Северодвинск, онда Ресей теңіз флотының ірі кеме жасау зауыты – Севмаш орналасқан. Облыстың ең көне елді мекендері – Холмогорь, Каргополь және Солвычегодск; Антониев Сийский монастыры және Ақ теңіздегі Соловецкий аралдары – ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы сияқты, көптеген орыс православиелік монастырлары бар. Плесецк ғарыш айлағы – Ресейдегі үш ғарыш айлағының бірі (қалған екеуі – Астрахань облысындағы Капустин Яр және Орынбор облысындағы Ясный).

Тарих

Архангельск облысының аумағы фин-ұғыр халықтарымен ежелгі заманнан бері қоныстандырылған. Кейіннен оны Новгород Республикасы жаулап алды. Каргополь алғаш рет 1146 жылы жылнамаларда, Шенкурск 1315 жылы, ал Солвычегодск 14 ғасырда тіңкерілді. 13 ғасырда новгород саудагерлері Ақ теңізге жетті, олардың назарын тері саудасы қызықтырды. Новгородтықтар су жолдары арқылы бұл аймаққа енді, сондықтан көне (сондай-ақ қазіргі) елді мекендердің көпшілігі негізгі өзен аңғарларында орналасқан. Архангельск облысының негізгі тарихи аймақтары: Онега бойындағы Поонежье (Поонежье), Солтүстік Двина бойындағы Двина жері, Пинега бойындағы Пинежье (Пинежье), Мезень бойындағы Мезень жерлері және Ақ теңіз жағалауындағы Поморье (Поморье). Басты су жолы Солтүстік Двина болды, новгород саудагерлері Волга және оның саласы Шексна өзендерін Славянка өзені арқылы Никольское көліне дейін пайдаланды, содан кейін қайықтар Благовещенское көліне дейін, одан Порозовица өзені арқылы Кубенское көліне дейін және одан әрі Сухона мен Солтүстік Двинаға дейін жермен тасымалданды. Солтүстік Двина бассейнінен Мезень және Печораға қарай тасымалдар жасалды. 1478 жылы Новгород құлағаннан кейін, осы жерлердің барлығы Ұлы Мәскеу княздығының құрамына кірді. 1703 жылға дейін Солтүстік Двина Мәскеудің негізгі экспорттық сауда жолы болып табылды. Жергілікті орталықтар Великий Устюг және Холмогоры болды, бірақ 17 ғасырда Холмогоры маңыздылығын жоғалтты, ал оның орны біртіндеп Архангельскке ауысты. 1708 жылы Петр I-нің жарлығымен облыстар құрылғанда, Архангельск Ресей империясының жеті облысының бірінің орталығына айналды. Сонымен қатар, Архангельск жері Ресейдегі ең шалғай аймақтардың бірі болды. Бұл факт жұрттан жасыруға тырысқан монахтарға тартымды болды. 1436 жылы Соловецкий монастырына негіз салынды, ол тез арада ең бай және ықпалды орыс монастырларының біріне айналды. Басқа монастырлар да пайда болды. Мысалы, 1552 жылы құрылған Кожеозерский монастыры бүгінгі күнге дейін ең шалғайдағы орыс православие монастырларының бірі болып табылады. 1653 жылы Ресей православие шіркеуінде болған үлкен жарықтан кейін, бұл аймаққа мемлекет қудалаған көптеген Ескі сенімділер келді. Көптегендері кейіннен Сібір сияқты одан да шалғай жерлерге қашып кетті. 1703 жылы Санкт-Петербургтің құрылысымен, Еуропаға географиялық жақындығы жоқ және Мурманск портының мұз баспайтын мүмкіндігіне ие емес Архангельск Ресей империясының негізгі сауда порты ретінде маңыздылығын жоғалтты. Алайда, 20 ғасырдың басында Архангельск Ресейдің Арктика экспедицияларының маңызды бастау нүктесі болды. Мысалы, 1830 жылдары Петр Пактусов Архангельсктен екі рет Новая Земляны зерттеу және картаға түсіру үшін жүзіп шықты. 1918 және 1919 жылдары Архангельск облысы Ресейдегі Азамат соғысының ең белсенді майданшаларының бірі болды. 1918 жылдың 2 тамызында Архангельск Ақ қозғалыспен одақтас британдық және американдық әскерлер басып алды. Әкімшілік жағынан олар Архангельск қаласында орналасқан Солтүстік облысын құрды. Азамат соғысының бұл эпизоды Солтүстік Ресейге жасалған интервенция ретінде белгілі. Әскерлер оңтүстікке қарай жылжыды, 1918 жылдың қыркүйегінде Обозерская станциясын басып алды және Солтүстік Двина мен Вага өзендері бойымен қозғалды. Одақтастар Шенкурск пен Верхняя Тойманы ең оңтүстік нүктелері ретінде басып алды. Одақтастар Александр Колчак әскерлері Котлас бағытына қарай жылжиды деп үміттенеді, бірақ Ақ армия бұл бағытта ілгерілеуге мүкіндік таппады. 1919 жылдың қаңтарында Шенкурск шайқасынан кейін одақтас күштер Шенкурск ауданынан ығыстырылды. Плесецкая стансасының маңында шайқастар болды. 1920 жылдың 20 ақпанында Қызыл Армия Архангельскке кірді, сол кезде барлық одақтас әскерлер эвакуацияланған еді. 1930 жылдары Кеңес Одағындағы басқа жерлердегідей, экономика саласында да эксперименттер жүргізді. Шаруалар мен балықшылар күштеп колхоздарға біріктірілді. Бұл шаруашылықтарға үлкен субсидиялар берілді, нәтижесінде 1990 жылдары субсидиялар тоқтатылғанда ауыл шаруашылығы құлдырады. Архангельск облысы жер аудару, мәжбүрлеп қоныс аудару және түрме лагерьлері үшін тартымды аймақ болды және болып қала береді. Шын мәнінде, алғашқы түрме лагері – Соловки лагері 1920 жылы бұрынғы Соловецкий монастырының аумағында құрылды. 1950 жылдан бастап Новая Земля, оның халқына (көбінесе ненецтерге) кетуге ұсынылған, ядролық бомбаларды сынау үшін әскери полигонға айналды. 1932 жылы Владимир Ворониннің басқаруымен Архангельсктен шыққан «Сибиряков» мұзжарық машинасы Солтүстік теңіз жолын бір рейс ішінде жүріп өтті. Архангельск облысы 1937 жылы құрылды. 1991 жылға дейін облыстағы жоғары билік үш тұлға арасында бөлісті: Архангельск облыстық КПСС комитетінің бірінші хатшысы (нақты билікке ие болған), облыс кеңесінің төрағасы (заң шығару билігі) және облыс атқару комитетінің төрағасы (атқару билігі). 1991 жылы КПСС барлық билігінен айырылды. Облыс әкімшілігінің басшысы, содан кейін облыс әкімі сайланды немесе тағайындалды. Кеңес Одағы құлағаннан кейінгі 1990 жылдардағы экономикалық дағдарыс Архангельск облысына ауыр соққы берді. Облыстың экономикасының негізі болып табылатын ағашқа сұраныс жоғары болғанына қарамастан, Архангельск облысының халқы тұрақты түрде азайып келеді, әсіресе ауылдық жерлерде. Көптеген ауылдар толық дерлік тасталып кеткен немесе жойылудың алдында тұр.

The area of Arkhangelsk Oblast has been settled by Finno Ugric peoples since prehistoric times, and most of the toponyms in the region are in fact Finno Ugric. It was subsequently colonized by the Novgorod Republic. Kargopol was first mentioned in the chronicles in 1146, Shenkursk was mentioned in 1315, and Solvychegodsk was founded in the 14th century. By the 13th century the Novgorodian merchants had already reached the White Sea, attracted to the area for fur trading. The Novgorodians penetrated the area using the waterways, and this is why most of the ancient (as well as the modern) settlements were located into the main river valleys. The main historical areas of the Arkhangelsk region were Poonezhye (Поонежье) along the Onega, the Dvina Land along the Northern Dvina, Pinezhye (Пинежье) along the Pinega, Mezen Lands along the Mezen, and Pomorye (Поморье) on the White Sea coast. The main waterway was the Northern Dvina, and Novgorod merchants used the Volga and its tributary, the Sheksna, along the Slavyanka River into Lake Nikolskoye, then the boats were taken by land to Lake Blagoveshchenskoye, from there downstream along the Porozovitsa River into Lake Kubenskoye and further to the Sukhona and the Northern Dvina. Portages from the Northern Dvina Basin led further to the Mezen and the Pechora. After the fall of Novgorod in 1478, all these lands became a part of the Great Duchy of Moscow. Until 1703, the Northern Dvina served as the main export trading route of Muscovy. The local centers were Veliky Ustyug and Kholmogory; however, during the 17th century, Kholmogory lost its significance, and its role was gradually replaced by Arkhangelsk. In 1708, when the governorates were established by Tsar Peter the Great, Arkhangelsk became the seat of one of the seven governorates of the Russian Empire. At the same time, Arkhangelsk lands were one of the most remote areas in Russia. This fact was attractive for monks fleeing the crowds. In 1436, Solovetsky Monastery was founded, and it quickly became one of the richest and most influential Russian monasteries. Other monasteries followed. For instance, Kozheozersky Monastery, founded in 1552, still remains one of the most remote Russian Orthodox monasteries. After the great schism in the Russian Orthodox Church in 1653, the area attracted many Old Believers, who were persecuted by the state. Most would later flee to even more remote locations such as Siberia. In 1703, with the construction of St. Petersburg, Arkhangelsk, which lacked St. Petersburg's geographical proximity to Europe and the non freezing harbour of Murmansk, lost its significance as the main trading harbour of the Russian Empire. However, in the early 20th century Arkhangelsk was an important starting point for Russian Arctic expeditions. For instance, in the 1830s Pyotr Pakhtusov sailed twice from Arkhangelsk to investigate and map Novaya Zemlya. In 1918 and 1919, Arkhangelsk Governorate became one of the most active battlegrounds of the Civil War in Russia. On 2 August 1918 Arkhangelsk was occupied by British and American troops, allied with the White movement. Administratively, they established the Northern Oblast with the center in Arkhangelsk. This episode of the Civil War is known as the North Russia Intervention. The troops advanced to the south, occupied the station of Obozerskaya in September 1918, and moving along the Northern Dvina and the Vaga Rivers. The southernmost points occupied by the allies were Shenkursk and Verkhnyaya Toyma. The allies were hoping that the Aleksandr Kolchak's forces would move in the direction of Kotlas, however, the White Army was unable to advance in this direction. In January 1919, after the Battle of Shenkursk, the allied forces were driven out of the Shenkursk area. Battles around the station of Plesetskaya followed. On 20 February 1920 the Red Army entered Arkhangelsk, by which time all allied troops had already been evacuated. In the 1930s, the Soviets carried out the same experiments in economics as elsewhere in Soviet Union. The peasants and fishermen were forcibly organized into collective farms. These were heavily subsidized, which eventually brought the agriculture to the collapse in the 1990s, when the subsidies stopped. Arkhangelsk Oblast was and remains attractive as an area for exile, forcible resettlement, and prison camps. Actually, the first prison camp, Solovki prison camp, was created in 1920 on the premises of the former Solovetsky Monastery. Novaya Zemlya from the 1950s, when its population (mostly the Nenets) was strongly recommended to leave, became the military ground for nuclear bomb testing. In 1932, the icebreaker Sibiryakov under the command of Vladimir Voronin, sailing from Arkhangelsk, crossed the Northern Sea Route in a single navigation. Arkhangelsk Oblast proper was established in 1937. Before 1991, the high authority in the oblast was shared between three persons: the first secretary of the Arkhangelsk Oblast CPSU Committee (who in reality had the biggest authority), the chairman of the oblast Soviet (legislative power), and the chairman of the oblast Executive Committee (executive power). In 1991 the CPSU lost all power. The head of the Oblast administration, and eventually the governor, came to be elected or appointed. The economic crisis of 1990s, after the fall of the Soviet Union, struck Arkhangelsk Oblast very badly. Although there remains a strong demand for timber, the basis of the oblast's economy, the population of Arkhangelsk Oblast has steadily declined, especially in rural areas. Many villages either have been deserted, or are on the verge of disappearing.

Саясат

Кеңес дәуірінде облыстағы жоғары билік үш адам арасында бөлісті: Архангельск КОКП комитетінің бірінші хатшысы (іс жүзінде ең жоғары билікке ие болған), облыстық Совет төрағасы (заң шығару билігі) және облыстық Атқару комитетінің төрағасы (атқару билігі). 1991 жылдан бастап КОКП барлық билігін жоғалтты, ал облыс әкімшілігінің басшысы, соңында губернатор сайланған аймақтық парламентпен бірге тағайындалды/сайланды. Архангельск облысының хартасы – аймақтың негізгі заңы. Архангельск облысының Заң шығару жиналысы – облыстың тұрақты заң шығарушы (өкілдік) органы. Заң шығару жиналысы өкілеттіктерін заңдар, қаулылар және басқа да құқықтық актілерді қабылдау арқылы, сондай-ақ қабылдаған заңдары мен басқа да құқықтық актілердің орындалуын және сақталуын бақылау арқылы жүзеге асырады. Жоғары атқарушы орган – облыстық үкімет, оның құрамына аудандық әкімшіліктер, комитеттер және комиссиялар сияқты аумақтық атқарушы органдар кіреді, олар облыстың дамуына көмектеседі және күнделікті басқаруды жүзеге асырады. Облыс әкімшілігі губернатордың қызметін қолдайды, ол – жоғары лауазымды тұлға және Ресей Конституциясына сәйкес облыс хартасының сақталуына кепілдік береді.

Әкімшілік бөлімшелер

Облыс әкімшілік жағынан алты қала мен облыстың юрисдикциясына бағынатын қалаларға (Архангельск, Коряжма, Котлас, Новодвинск, Онега және Северодвинск), бір қалаға (Мирный) федералдық юрисдикциясына, жиырма бір ауданға (соның бірі – Новая Земля) және екі аралдық аумаққа (Франц Йозеф Жері және Виктория аралы) бөлінеді. Тағы алты қала (Каргополь, Мезень, Няндома, Шенкурск, Солвычегодск және Велск) аудандық маңызы бар қала мәртебесіне ие. Облысқа әкімшілік тұрғысынан бағынышты Ненец автономиялық округі бір ауданға (Заполярный ауданы) және округтік маңызы бар бір қалаға (Нарян-Мар) бөлінеді.

Кіру мүмкіндігі шектеулі

Облыс аумағындағы кең аумақтар Ресей Федерациясының шекарасын қажетсіз қызметтен қорғау мақсатындағы шекаралық қауіпсіздік аймағына кіреді. Бұл шектеулі аймақтарға Солтүстік Мұзды мұхиты мен Баренц теңізіндегі барлық аралдар, Моржовец аралы және Меженский ауданының Ақ теңіз жағалауының басым бөлігі кіреді. Атап айтқанда, аймаққа Мезен қаласы және Каменка қала типтес поселкесі кіреді. Аймаққа кіру үшін жергілікті ФСБ бөлімі берген рұқсат қажет.

Өнеркәсіп

Архангельск облысы – Ресейдің өнеркәсіптік аймақтарының бірі. Аймақта балық шаруашылығы, орман шаруашылығы, ағаш өңдеу, целлюлоза және қағаз өнеркәсібі жақсы дамыған. Аймақта табиғи ресурстардың мол қоры бар: ағаш, мұнай, боксит, титан, алтын, марганец және базальт. 2011 жылы қағаз өндірісі және оған байланысты салалар облыстың жалпы өнеркәсіптік өндірісінің 55%-ын, азық-түлік өндірісі – 11%-ын, ал ағаш өңдеу (қағаз өндірісінен басқа) және жиһаз өндірісі – 12%-ын құрады. Архангельск облысының ірі өнеркәсіптік кәсіпорындары – Архангельск және Северодвинск (оның ішінде «Севмаш») қалаларындағы кеме құрылыс кешендері, Коряжма және Новодвинск қалаларындағы целлюлоза-қағаз фабрикалары, Северонежск қаласындағы боксит кеніші. Көптеген қалаларда ағаш өңдеумен айналысатын кәсіпорындар бар.

Ауыл шаруашылығы

Ақ теңіз жағалауындағы Помор ауылдары үшін балық аулау дәстүрлі түрде негізгі күнкөріс көзі болған. Кеңес кезінде балықшылар ұжымдық және мемлекеттік шаруашылықтарға (совхоздарға) біріктіріліп, балық шаруашылығына үлкен көмек көрсетілді. 1990 жылдары субсидиялар тоқтатылып, балық шаруашылығы күрделі дағдарысқа ұшырады, соның салдарынан кейбір ауылдар қараусыз қалды. Басты өзендердің аңғарларында мал шаруашылығы, егін және картоп өсіру дамыған, алайда суық климат жағдайлары оны қиындатады. Устьян ауданы ара өсірумен ерекшеленеді. Архангельск облысынан екі атақты тұқым шыққан. Холмогор ауылы мен Архангельск маңынан шыққан, көбінесе қара-ақ түсті Холмогор малдары Солтүстік Ресейдің суық климатына өте төзімді келіп, нәтижесінде Архангельск облысынан тысқары да кеңінен тарады. Мезень өзені аңғарында өсірілген Мезень жылқылары шағын болғанымен, қиын жұмыстарға жарамды және суық қыстарды оңай басып өтеді.

Көлік

Қазіргі Архангельск облысының аумағы әрқашан Ресейдің орталық бөлігін Ақ теңізге жалғастыратын сауда жолдарында орналасқан, ал 17-ғасырда Ақ теңіз Ресейдің негізгі теңіз экспорттық жолы болды. Солтүстік Двинаның барлық ағысы, сондай-ақ оның кейбір салаларының төменгі ағысы, әсіресе Вичегда, Вага және Пинега жүзуге қолайлы. Мезен де төменгі ағысында жүзуге болады. Онега өзенінде екі қысқа учаскеден басқа жүзу мүмкін емес, себебі ол тасылдарға толы. Дегенмен, Вычегданың төменгі ағысы мен Солтүстік Двинаның кейбір бөліктерін қоспағанда, қазіргі уақытта бұл өзендерде тұрақты жолаушылар тасымалы өте аз немесе мүлдем жоқ. Олар жүк тасымалы үшін пайдаланылады. 1765 жылы Санкт-Петербург пен Архангельск арасында, негізінен пошта қызметі үшін жол салынды. Жол әлі де бар және Каргополь мен Плесецк арқылы өтеді, ол 2011 жылы асфальтталды. Ресейдегі негізгі автомобиль жолдарының бірі – М8 – Мәскеу мен Архангельскті байланыстырады және Велскті өтеді. Бұл жол асфальтталған және жиі пайдаланылады. Жалпы алғанда, жол желісі жеткіліксіз дамыған. М8-ден басқа, облыс шекарасынан бірнеше жылдық жолдар өтеді: Котласты Сыктывкармен байланыстыратын (ішінара асфальтталмаған); Котласты Великий Устюгке және содан кейін Вологда мен Никольскке байланыстыратын (асфальтталған), Коношадан оңтүстікке қарай, және Каргополден Пудожға және Сольза мен Белозерскке дейінгі екі (асфальтталмаған) жол. Жергілікті жолдардың көпшілігі асфальтталмаған. 2008 жылға дейін облыстың солтүстік-шығысымен, соның ішінде Мезен қаласымен және Лешуконское селосымен байланыстыратын жылдық жолдар болған жоқ, ал Североонежсктен төменгі ағыстағы Онеганың сол жағалауындағы Ненец автономиялық округіне кіретін жолдар әлі де жоқ, ал Солтүстік Двинаның оң жағалауындағы жолдар өте аз. Көптеген өзендерден тек пароммен ғана өтуге болады, демек мұз еріген кезде олар арқылы өтуге болмайды. Негізгі жолдарда тұрақты автобус қатынасы бар. Облыстағы негізгі теміржол – Мәскеу мен Архангельскті байланыстыратын теміржол. Вологда мен Архангельск арасындағы жол 1890 жылдары салынған және Солтүстік Двина мен Онега аңғарлары арасындағы бұрын адам тұрмаған аумақтардан өткен. Теміржол құрылысы осы аймақтарды мекендеуге және игеруге түрткіс берді. Коношадан шығысқа қарай Котласқа және одан әрі Воркутаға дейінгі тармақ 1940 жылдары Коми Республикасынан көмір тасымалын жеңілдету үшін салынды. Котластан оңтүстікке қарай Кировқа тармақ жалғасады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мурманск портынан Ресейдің орталық бөлігіне жүктерді тасымалдау үшін Обозерскийден батысқа қарай Онегаға және одан әрі Беломорскке дейінгі тармақ салынды. Архангельск пен Карпогорь арасындағы теміржолдың бір бөлігі де 1970 жылдары салынды және ол Белкомур жобасының бөлігі болады деп күтілуде – Архангельскті Коми Республикасы арқылы Пермь өлкесімен және Урал тауларымен байланыстыратын теміржол желісі. Теміржол желісінің барлық бөлігі дерлік Онегадан батысқа қарай Октябрьская теміржолымен жалғасатын Солтүстік теміржолына жатады. Сонымен қатар, Североонежск батысынан Янгориге дейінгі теміржол желісі (Пуксадан Наволокқа дейінгі желінің ұзартылуы) бар, ол түзеу бөліміне жатады. 1950-1960 жылдары ағаш тасымалын жеңілдету үшін көптеген тары теміржолдар салынды, бірақ содан бері олардың көпшілігі пайдасыз болып, жойылды. 1970-1980 жылдары авиация белсенді болды, барлық аудан орталықтары Архангельскке тұрақты рейстермен қосылды, Котлас екінші маңызды хаб болды. Қазіргі уақытта ол толығымен жойылды. Архангельск қаласында екі әуежай бар, бірақ тұрақты жергілікті рейстер тек теміржол немесе автомобиль жолдарымен байланысы жоқ бағыттар бойынша жүзеге асырылады, мысалы, Новая Земля, Соловецкий аралдары, Ненец автономиялық округі, Онега түбегі және облыстың солтүстігі. Жұмыс істеп тұрған әуежайлармен ерекшеліктер – Мезен, Лешуконское және Онега. Мұнай тасымалдау жүйесі, Балтық құбыр жүйесі, облыстан өтеді, оның ішінде екі мұнай сорғы станциясы орналасқан. 2010 жылы Кудемская тары теміржолы әлемдегі 10 ең әдемі теміржол бағытының Forbes рейтингісінде пайда болды. Виноградовский ауданында кесілген ағаштарды тасымалдау үшін Конецгорская тары теміржолы жұмыс істейді. Өскемен ауданында кесілген ағаштарды тасуға арналған Логиньская тары теміржолы жұмыс істейді. Котлаский ауданында ағаштан алынған ағаштарды тасымалдау үшін "Нюбская" тары теміржолы жұмыс істейді. Котла...

The area of current Arkhangelsk Oblast has always been located on the trading routes connecting central Russia to the White Sea, and, in fact, in the 17th century the White Sea was the main sea export route for Russia. The whole course of the Northern Dvina is navigable, as well as the lower course of some of its tributaries, most notably the Vychegda, the Vaga, and the Pinega. The Mezen is also navigable in the lower course. The Onega is not navigable except for the two relatively short stretches because of the rapids. However, except for the lower course of the Vychegda and some parts of the Northern Dvina, there is currently very little or no regular passenger navigation on these rivers. They are used for cargo traffic though. In 1765, a road was built between Saint Petersburg and Arkhangelsk, mainly for postal service. The road still exists and passes Kargopol and Plesetsk, and it was paved in 2011. One of the principal highways in Russia, M8, connects Moscow and Arkhangelsk, and passes Velsk. This highway is paved and heavily used. In general, the road network is grossly underdeveloped. Only several all season highways, in addition to M8, cross the oblast boundaries: the one (partially unpaved) connecting Kotlas with Syktyvkar; the one (paved) connecting Kotlas to Veliky Ustyug and eventually with Vologda and Nikolsk, the one (paved) from Konosha southwards, and two (unpaved) from Kargopol to Pudozh and to Solza and Belozersk. Most of the local roads are unpaved. Until 2008, there were no all season roads connecting the main road network with the north east of the oblast, including the town of Mezen and the selo of Leshukonskoye, and there are still no roads into the Nenets Autonomous Okrug, on the left bank of the Onega downstream from Severoonezhsk, and very few roads on the right bank of the Northern Dvina. Many rivers can be crossed only by ferry boats, which means they cannot be crossed during the ice melting period. There is regular bus service on the main roads. The principal railway line in the oblast is the railroad connecting Moscow and Arkhangelsk. The piece between Vologda and Arkhangelsk was constructed in 1890s and passed through previously uninhabited areas between the valleys of the Northern Dvina and the Onega. The railroad construction gave the momentum to the population and exploitation of these areas. A branch from Konosha eastwards to Kotlas and further to Vorkuta was constructed in the 1940s to facilitate the transport of coal from the Komi Republic. From Kotlas, another branch continues south to Kirov. A branch from Obozersky to the west, to Onega and further to Belomorsk, was built during World War II to secure the transport of goods from the harbour of Murmansk to central Russia. A piece of railroad between Arkhangelsk and Karpogory was also built in the 1970s and is expected to become part of the Belkomur project — a railway line connecting Arkhangelsk via the Komi Republic with the Perm Krai and the Ural mountains. Almost the entire rail network belongs to the Northern Railway, which west of Onega connects to the Oktyabrskaya Railway. There is also a railway line from Severoonezhsk west to Yangory (an extension of the line from Puksa to Navolok), which belongs to the Department of Corrections. A big number of narrow gauge railways were built in the 1950s and 1960s to facilitate the transport of timber, but since then most of these became unprofitable and have been destroyed. In the 1970s and 1980s the aviation was active, with all district centers connected to Arkhangelsk with regular flights, Kotlas being the second important hub. Currently, it has almost disappeared. There are two airports in Arkhangelsk, but regular local flights are only carried out to the destinations which do not have rail or road connections, such as Novaya Zemlya, Solovetsky Islands, the Nenets Autonomous Okrug, the Onega Peninsula, and the north of the oblast. The exceptions with functioning airports are Mezen, Leshukonskoye, and Onega. The oil transport system, Baltic Pipeline System, runs through the oblast, with two oil pumping station located at Urdoma and Privodino. The Kudemskaya narrow gauge railway in 2010 has appeared in Forbes ranking, of 10 most beautiful railway routes of the world. The Konetsgorskaya narrow gauge railway for hauling felled logs operates in the Vinogradovsky District. The Loyginskaya narrow gauge railway for hauling felled logs operates in the Ustyansky District. The Nyubskaya narrow gauge railway for hauling felled logs operates in the Kotlassky District. The Udimskaya narrow gauge railway for hauling felled logs operates in the Kotlassky District. The Zelennikovskaya narrow gauge railway for hauling felled logs operates in the Verkhnetoyemsky District.

Дін

2012 жылғы зерттеуге сәйкес, мысалы, Онежский ауданындағы Верхнемудьюгский Погост үш шіркеуден тұратын кешені 1997 жылы өртеніп кетті. 2013 жылдың 6 мамырында Лядиныйдағы (Каргопольский ауданы) шіркеу мен үш кешеннің қоңырау мұнарасы өртенді. Облыс Ресейдегі ең жақсы тас архитектуралық кешендердің бірін сақтайды. Соловецкий монастыры (1436 жылы негісталған, ең көне сақталған ғимараттары 16 ғасырдан басталады) ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілген. Каргополь қаласында көптеген ақ тас шіркеулер бар, олардың ең ежелгісі – 1552 жылы салынған Христос тууы соборы. Солвычегодскідегі Құдалау шіркеуі (1688–1712) – танымал барокко шедеврі және сақталған Строганов барокко шіркеулерінің бесеуінің бірі. Облыстағы Каргополь және Солвычегодск қалалары Ресей Федерациясының Мәдениет министрлігі тарапынан тарихи қалалар ретінде танылған, бұл олардың тарихи орталықтарында құрылыс салуға белгілі бір шектеулер қояды.

Өнер

Монастырлар 19 ғасырға дейін осы аймақта дамыған икона сурет өнерінің қалыптасуына жағдай жасады. Бір тұтас икона стилі пайда болған жоқ, қазіргі Архангельск және Вологда облыстарында жасалған иконалар көбінесе «Солтүстік суреттері» (Северные письма) деп аталады. Иконалар Соловецкий, Антониев Сийский, Кожеозерский және тағы басқа монастырларда, сондай-ақ Холмогори және Солвычегодск қалаларында жасалған. Солвычегодск иконасы Строгановтардың қолдауына ие болды, нәтижесінде Строганов икона мектебі құрылды, ол 17 ғасырдың соңында Мәскеуде ең белсенді жұмыс істеді. Икона суреттеу техникасы 17 ғасырдан бері белгілі болған Солтүстік Двина (Нижняя Тойма, Борок, Пучуга, Пермогорье), Пинега және Мезен өзендерінің бойындағы дәстүрлі ағаш суреттеріне көшті. Ол түрлі ағаш беттерін безендіру үшін қолданылды, мысалы, кебіс таяқтары немесе сандықтар, геометриялық пішіндер, сондай-ақ өсімдіктер, жануарлар және адамдардың суреттері пайдаланылды. Архангельсктегі дәстүрлі ағаш суреттері ерекше, себебі сурет салуды бастамас бұрын беті иконаларға ұқсас әдіспен дайындалған. 19 ғасырда Василий Верещагин сияқты бірнеше белгілі орыс суретшілері бұл аймаққа сапар жасағанына қарамастан, Архангельскте кәсіби (икона емес) сурет салу 1890 жылдарға дейін дамыған жоқ. Александр Борисов, Степан Писахов және Тайко Вилка – солтүстік және Арктика пейзаждарына қызығушылық танытқан пейзаж суретшілері, олар Архангельск сурет мектебінің негізін қалаушылар деп есептеледі. Бұл аймақта түрлі қолөнер өркендеді. Ең танымалдары – 17 ғасырдан бері жасалып келе жатқан Холмогори сүйек оюы және адамдар мен жануарлардың бейнеленген саз балшықтан жасалған Каргополь ойыншықтары.

Спорт

Облыс ерекше көзге түскен спорт түрлерінің бірі – банди. Архангельск қаласының «Водник Банди» клубы тоғыз рет Ресей чемпионы атанды (1996–2000 және 2002–2005 жылдары) және 2003 және 2004 жылдары Банди әлем кубогын жеңіп алды. Архангельск 1999 және 2003 жылдары Банди әлем чемпионатының өткезілу орны болды.

Тез арада көмек көрсету

1998 жылы губернатор Архангельск облыстық құтқару қызметін құрды. Құтқару қызметінің міндеті – орман өрттері сияқты төтенше жағдайларды басқару. Климаттың өзгеруі салдарынан ақ аюлар адамдар қоныстанған жерлерге бұрынғыдан гөрі жиірек келіп жүреді. Жалпы жылыну теңіз мұзының мөлшерін азайтып, аюларды тамақ іздеу үшін құрлыққа шығуға мәжбүр етеді. 2019 жылдың ақпан айында Новоземелияның солтүстік-шығысында ақ аюлардың көптеп басып кіруі орын алды, ондаған аюлар үйлерге, қоғамдық ғимараттарға және елді мекендерге кіргені байқалды. Архангельск облысының билігі төтенше жағдай режимін жариялады.