Кіріспе
Caprifoliaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы – Scabiosa. Scabiosa (/s//k//eɪ//b//i/'/oʊ//s//ə/) – Caprifoliaceae (балқараң гүлділер) тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Осы туыстағы көптеген түрлердің жалпы атауларында "scabious" сөзі кездеседі, бірақ кейбір "scabious" деп белгілі өсімдіктер қазір Knautia және Succisa сияқты туыстас тұқымдарға жатқызылады; олардың кейбіреулері бұрын Scabiosa туысына жатқызылған. Осы туыстың мүшелеріне тағы бір кең таралған атау – шына гүлдері.
Scabiosa /s//k//eɪ//b//i/'/oʊ//s//ə/ is a genus in the honeysuckle family (Caprifoliaceae) of flowering plants. Many of the species in this genus have common names that include the word scabious, but some plants commonly known as scabious are currently classified in related genera such as Knautia and Succisa; at least some of these were formerly placed in Scabiosa. Another common name for members of this genus is pincushion flowers.
Этимология
"Скабиоз" деген жалпы атау латын тіліндегі scabiosus сөзінен шыққан, ол "қышымалы, жалқау немесе қышықтыратын" деген мағынаны білдіреді. Бұл атау дәстүрлі түрде өсімдіктің қапшақ ауруын емдеу үшін халық медицинасында қолданылуымен байланысты, себебі қапшақ қатты қышыну сезімін тудырады.
Сипаттама
Кейбір Scabiosa түрлері бір жылдық, ал басқалары көп жылдық. Кейбіреулері шөптесін өсімдіктер, ал басқаларында ағаш тәрізді тамыр сабақтары болады. Көптеген түрлердің жапырақтары біраз шашты және жапырақшаларға бөлінген, бірақ бірнешесі тегіс, ал кейбір түрлерінің жапырақтары қарапайым. Гүлдері гүлшоғыры түріндегі басшаларда орналасқан; әр басшада көптеген кішкентай гүлшелер болады, әр гүлше мүжік тәрізді, икемді жапырақшаның ішінде орналасқан. Тостағаншасында бес тікендей жапырақша бар, олар гүлдің қанатынан шамамен ұзын. Гүлдер тозаңданғаннан кейін, тостағаншалар жапырақшалармен бірге тікенді шар құрайды, бұл "жіпсіз жіп" деген атқа себеп болуы мүмкін. Тостағаншасы сақталады және жеміс түсірілгеннен кейін оның үстінде тәж сияқты қалады. Гүлдің төрт-бес тілімшесі бар, олар жұмсақ тамақтары бар тар түтікшемен шеңберленген, түтікше тілімшелерден сәл ұзын. Гүлшелердің әрқайсысында түтікшенің жоғарғы жағында орналасқан және сыртқа қарап тұрған төрт аталық бар. Әр жемісте тек бір тұқым болады. Кейбір түрлерінде басшалар сабақсыз, бірақ көптеген түрлерінде олар биік гүлсабақта жеке-жеке орналасқан. Scabiosa түрлері мен сорттары гүлдерінің түсімен ерекшеленеді, бірақ көпшілігі жұмсақ лаванды көк, лила немесе қаймақ ақ түсті болады.
Тарату
Бұл туыстың өкілдері Африка, Еуропа және Азияда өседі. Scabiosa-ның кейбір түрлері, әсіресе шағын scabious (S. columbaria) және Жерорта теңізінің тәтті scabious (S. atropurpurea) бағбандар үшін селекциялық сорттарға айналдырылған. 1782 жылы австриялық дәрігер, ботаник және альпинист Белсазар Хаке өзінің "Plantae alpinae Carniolicae" еңбегінде "Scabiosa trenta" деп аталатын құпия сары түсті өсімдік туралы сипаттама берді. Бұл кейінгі ботаниктер мен альпинистер үшін, әсіресе Юлий Куги үшін Джулиан Альпын зерттеуде үлкен шабыт көзі болды. Австриялық ботаник Антон Кернер фон Марилаун кейіннен Белсазар Хаке жаңа түр таппағанын, ал бұрыннан белгілі субжерорталық Cephalaria leucantha түрінің үлгісін тапқанын дәлелдеді. Олар әртүрлі ортада кездеседі, мысалы, Scabiosa solymica (бұрын Lomelosia solymica деп аталған), ол жарықтар мен ойыстарда өсетін (шазмафит) таулы, теңізге қараған Тахталы Дағы (тау) Тавр тауларының батысында, Анталияның оңтүстігінде, Түркияда өседі.
Экология
Қақпан гүлдері нектарға бай және көптеген жәндіктерді, оның ішінде көбелектер мен түнгі көбелектерді, мысалы, алты дақты күйдіргішті тартады. Scabiosa түрлері кейбір Lepidoptera түрлерінің дернәсілдері үшін тамақ ретінде қызмет етеді, мысалы, сұр мола.