Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Яһуданың 10-шы патшасы
10th king of Judah
Озия (/ə/'/z//aɪ//ə/; ‘Uzzīyyāhū, "Менің күшім Ях"; Ὀζίας; Ozias), сондай-ақ Азария (/æ//z//ə/'/r//aɪ//ə/; ‘Azaryā; Αζαρίας; Azarias) – ежелгі Яһуда патшалығының оныншы патшасы және Амазияның ұлдарының бірі. Озия Яһуда патшасы болғанда 16 жаста еді және 52 жыл патшалық құрды. Оның билігінің алғашқы 24 жылы әкесі Амазиямен бірге билеу кезеңі болды. Уильям Ф. Олбрайт Озияның билігін б.з.д. 783–742 жылдарға жатқызады. Эдвин Р. Тиле бойынша, Озия әкесі Амазиямен бірге б.з.д. 792/791 жылы бірге билеуге кірісті. Озияның билігінің соңғы жылы Пеках Израиль патшасы болды. Матай ілтебігінде Озия Иса Мәсіхтің шежіресінде көрсетілген.
Uzziah (/ə/'/z//aɪ//ə/; ‘Uzzīyyāhū, meaning "my strength is Yah"; Ὀζίας; Ozias), also known as Azariah ('/æ//z//ə/'/r//aɪ//ə/; ‘Azaryā; Αζαρίας; Azarias), was the tenth king of the ancient Kingdom of Judah, and one of Amaziah's sons. Uzziah was 16 when he became king of Judah and reigned for 52 years. The first 24 years of his reign were as a co regent with his father, Amaziah. William F. Albright dates Uzziah's reign to 783–742 BC. Edwin R. Thiele's chronology has Uzziah becoming coregent with his father Amaziah in 792/791 BCE Pekah became king of Israel in the last year of Uzziah's reign. The Gospel of Matthew lists Uzziah in the genealogy of Jesus.
Атауы
Еврей жазбаларында Ұзиях бірнеше рет Азариях деп аталады. Католик теологы Джеймс Ф. Дрисколлтың пікірінше, оның есімінің екінші түрі көшірушінің қателігінен туындаған болуы мүмкін. Ол шамамен 52 жыл патшалық құрды. Оның билігі "Соломон заманындағы Жосапат патшадан кейінгі ең гүлденген кезең" деп сипатталған. Билігінің бастапқы жылдарында Зәкәрия атты пайғамбардың ықпалымен, ол Құдайға адал болды және "Иеге ұнамды істер істеді" (Патшалар 15:3 (ЖД); Тарих 26:4–5 (ЖД)). Патшалар кітабында (ІБ. XV. 2) оның билігінің 52 жылға созылғаны (б.з.д. 788–737 жж.) және ол әкесі сияқты әділ болғаны, бірақ жоғары орындары жоймаған, керісінше, халыққа сонда құрбандық шалуға және құрбандықтарды тамсатуға рұқсат бергені айтылады. II Тарих кітабының XXVI тарауында Ұзияхтың палестиналықтар мен арабтарды қалай жеңгені, аммониттерден қалай салық алғаны, елін қалай нығайтқаны, әскерін қайта ұйымдастырғаны және қару-жарақпен жабдықтап, сондай-ақ жеке өзі ауыл шаруашылығымен айналысқаны баяндалған.
Uzziah is referred to several times in the Hebrew Bible as Azariah. According to Catholic theologian James F. Driscoll, the second form of his name is most likely the result of a copyist's error. and reigned for about 52 years. His reign was "the most prosperous excepting that of Jehoshaphat since the time of Solomon." In the earlier part of his reign, under the influence of a prophet named Zechariah, he was faithful to God and "did that which was right in the eyes of the Lord" (Kings 15:3 (HE); Chronicles 26:4–5 (HE)). The Kings record (ib. xv. 2) states that his reign extended through fifty two years (788 737 B. C.), and that he was righteous as his father had been, though he did not take away the high places, but allowed the people to sacrifice and burn incense at them. II Chron. xxvi. relates how Uzziah conquered the Philistines and the Arabians and received tribute from the Ammonites; how he fortified his country, reorganized and reequipped his army, and personally engaged in agricultural pursuits.
Тарихилығы
Месопотамиядағы археологиялық жаңалыстар – Нимрудтан табылған Ассирия хаттары мен әкімшілік мәтіндері, сондай-ақ Ниневидің патша сарайларынан табылған мүсіндер – Озия мен Манаса патшалық құрған кезеңдері аралығында Ассирия мен Яһуданың тығыз байланыста болғанын көрсетеді және Озияның Тиглат-Пилезер III заманымен бір дәуірде болғанының куәсі. Тиглат-Пилезердің жылнамаларындағы өте сыныпталған бөлікте "Яуданың" патшасы "Азария'у" есімді адам еске алынады, бұл "Яуданың Азариясы" деп түсіндірілді, кейбір зерттеушілер бұл Озияға сілтеме деп санайды; алайда, Надав Нааман бұл сынықтың Санхериб заманына жататынын және Азарияға емес, Езекияға қатысты екенін көрсетті. Тиглат-Пилезердің жылнамаларында Азария есімді адам туралы екі мәлімет бар, бірақ ешқайсысы оның Яһуда екенін көрсетпейді, бұл оны Киелі кітаптағы тұлғамен теңестіруді күмәнді етеді. Озияның есімі 1858 және 1863 жылдары табылған екі белгілі тас мөрде кездеседі. Біріншісінде "Абияхқа тиесілі, Озияның қызметшісі" деп жазылған, ал екіншісінде (кері жағында) "Шабнайға тиесілі, Озияның уәзірі" деп жазылған. Егер бұл мөрлер шынайы болса, онда бұл ежелгі патша туралы алғашқы нақты мәлімет болар еді.
Archaeological findings from Mesopotamia—in the form of Assyrian correspondence and administrative texts discovered at Nimrud and sculptures from the royal palaces of Nineveh—indicate close ties between Assyria and Judah between the reigns of Uzziah and Manasseh and are evidence that Uzziah was contemporary with Tiglath Pileser III. A highly fragmentary portion attributed to Tiglath Pileser's annals mention the king "Azaria'u" of "Ya'uda", seemingly "Azariah of Judah", which some have stated is a reference to Uzziah; however, Nadav Na'aman showed the fragment actually belongs to the time of Sennacherib and refers not to Azariah but to Hezekiah. In Tiglath Pileser's annals there are two references to an Azariah, but neither of these make any reference to his country being Judah, making an identification with the biblical figure dubious. Uzziah's name appears in two unprovenanced iconic stone seals discovered in 1858 and 1863. The first is inscribed l’byw ‘bd / ‘zyw, "[belonging] to ’Abiyah, minister of ‘Uziyah", and the second (rev.) lšbnyw ‘ / bd ‘zyw, "[belonging] to Shubnayah, minister of ‘Uziyah." If genuine, they are the first concrete reference to the ancient king.
Ұзияхтың жазуы
1931 жылы Еврей университетінің профессоры Э. Л. Сукеник "Узиях тақтасы" деп аталатын археологиялық жатынды тапты. Ол бұл артефактіге Ресейдің Зәйтүн тауындағы Аспанға көтерілу монастырының қорынан кездесті, оны монастырьдің негізін қалаушы, архимандрит Антонин Капустин жинақтаған. Тақташаның осыған дейінгі тарихы белгісіз және монастырь оны тіркемеген. Оның шығу тегі туралы ең сенімді теория – ортағасырлық еврей деректемесінде Узияхтың қабірі қазіргі монастырь орнында екендігі айтылады, бұл тақташа 1870 жылдары монастырь салынып жатқанда табылған болуы мүмкін деген жорамалға алып келеді. Тақташадағы жазу Киелі кітаптағы арамей тіліне өте ұқсас арамей диалектінде жазылған. Жазуынша, ол біздің заманымыздың 30-70 жылдары аралығында жасалған, яғни 2 Патшалар мен 2 Жылнамадағы Узияхтың қайтысынан шамамен 700 жыл өткен соң. Дегенмен, жазуда былай делінген: "Мұнда Яһуда патшасы Узияхтың сүйектері әкелінді. Ашуға болмайды".
In 1931, an archaeological find known as the Uzziah Tablet was discovered by Professor E. L. Sukenik of the Hebrew University. He came across the artifact in the collection of the Russian Convent of the Ascension on the Mount of Olives, put together by the convent's founder, Archimandrite Antonin Kapustin. The provenance of the tablet previous to this is unknown and was not documented by the convent. The strongest theory as to its origin comes from a medieval Jewish source that locates the tomb of Uzziah on the modern site of the convent, which suggests that the tablet might have been discovered during the construction of the convent in the 1870s. The inscription on the tablet is written in an Aramaic dialect very similar to Biblical Aramaic. According to its script, it is dated to around 30–70 CE, around 700 years after the supposed death of Uzziah of 2 Kings and 2 Chronicles. Nevertheless, the inscription is translated, "Hither were brought the bones of Uzziah, king of Judah. Not to be opened."
Ұзияхтың заманындағы жер сілкінісі
Амос кітабында үлкен жер сілкінісі туралы айтылған. Амос пайғамбарлық айтуын «жер сілкінісінен екі жыл бұрын, Яһуда патшасы Узия және Израиль патшасы Йехоаш ұлы Еробоғам тұсында» (Амос 1:1, NIV) деп белгілеген. Екі жүз жылдан астам уақыт өткен соң, Зәкәрия пайғамбар болашақта Узия заманындағыдай, халықтың жер сілкінісінен қашып құтылатынын болжаған (Зәкәрия 14:5). Геологтар Израиль мен Иорданияда осы ірі жер сілкінісінің іздерін тапқан деп санайды. Геологтар былай деп жазады: «Жер сілкінісін ең жақсы қабырғалар көрсетеді, әсіресе сынған тас қабырғалары бар қабырғалар, орнынан жылжыған қатарлы тас қабырғалар, әлі тұрған, бірақ қисайған немесе иілген қабырғалар және үлкен бөліктері сақталған құлаған қабырғалар. Алты жердегі (Хазор, Дейр ‘Алла, Гезер, Лахиш, Телл-Юдейде және ‘Эн-Хасева) қиратылған заттар б.з.б. 8 ғасырдың ортасына дейін стратиграфиялық тұрғыдан шектелген, қателіктері шамамен 30 жылды құрайды. Жер сілкінісінің күші кем дегенде 7,8 баллға жеткен, бірақ 8,2 балл болған болуы мүмкін. Бұл ауыр геологиялық апат тарихи тұрғыдан Текоалық малшы Амос есімді адамның Бетел қаласында сөйлеген сөзімен байланыстырылған». Сол сияқты, Уссишкин Лахиштегі «күрт қирау» деңгейін шамамен б.з.б. 760 жылға жатқызады. 2019 жылғы Haaretz басылымындағы геологтардың Өлі теңіздің түбіндегі шөгінді қабаттарын зерттеуі осы сейсмикалық оқиғаның болғанын одан әрі растайды. Амос пайғамбардың айтуынша, жер сілкінісі Яһуда патшасы Узия және Израиль патшасы Йехоаш ұлы Еробоғам (II) тұсында болған. Еробоғам II-нің патшалығына сілтеме жасау, Амос көрген аянның мерзімін анықтауда, Узияның 52 жылдық ұзақ билігіне қарағанда көбірек көмектеседі. Тиледің кеңінен қабылданған хронологиясына сәйкес, Еробоғам II 793/792 жылы әкесімен бірге билікке келген, 782/781 жылы жеке билеуші болған және 753 жылдың жазының соңында немесе күзінде қайтыс болған. Талмудта, бірақ Киелі кітапта емес, жер сілкінісі Узияның құрбандық ғибадатханасына хош иісті зат әкелген кезде болды деп айтылады, сондай-ақ Узия/Жотамның бірлескен билігі б.з.б. 750 жылдың 1-нісанынан кейінгі алты айлық кезеңде басталған деп есептеледі.
A major earthquake is referred to in the book of the prophet Amos. Amos dates his prophecy to "two years before the earthquake, when Uzziah was king of Judah and Jeroboam II son of Jehoash was king of Israel" (Amos 1:1, NIV). Over 200 years later, the prophet Zechariah predicted a future earthquake from which the people would flee as they fled in the days of Uzziah (Zechariah 14:5). Geologists believe they have found evidence of this major earthquake in sites throughout Israel and Jordan. The geologists write: <blockquote>Masonry walls best display the earthquake, especially walls with broken ashlars, walls with displaced rows of stones, walls still standing but leaning or bowed, and walls collapsed with large sections still lying course on course. Debris at six sites (Hazor, Deir 'Alla, Gezer, Lachish, Tell Judeideh, and 'En Haseva) is tightly confined stratigraphically to the middle of the 8th century B. C., with dating errors of ~30 years. The earthquake was at least magnitude 7.8, but likely was 8.2. This severe geologic disaster has been linked historically to a speech delivered at the city of Bethel by a shepherd farmer named Amos of Tekoa." Similarly, Ussishkin dates the "sudden destruction" level at Lachish to approximately 760 BC. A 2019 Haaretz report by geologists studying layers of sediment on the floor of the Dead Sea further confirms the occurrence of this particular seismic event. Amos says that the earthquake was in the days of Uzziah king of Judah and Jeroboam (II), son of Jehoash king of Israel. The reference to Jeroboam II is helpful in restricting the date of Amos' vision, more so than the reference to Uzziah's long reign of 52 years. According to Thiele's widely accepted chronology, Jeroboam II began a coregency with his father in 793/792, became sole regent in 782/781, and died in late summer or the fall of 753 BC. and the Talmud but not in the Bible, that the earthquake occurred when Uzziah entered the Temple to offer incense, accepting that the beginning of the Uzziah/Jotham coregency began sometime in the six month period after Nisan 1 of 750 BC.
Қосымша хронологиялық жазбалар
Яһуда мен Израиль патшаларының жылдарын есептеуге қолданылған күнтізбелер алты айға қанағаттандырылған. Яһуда күнтізбесі тішри айында (күзде) басталып, Израиль күнтізбесі нисан айында (көктемде) басталатын. Сондықтан екі мемлекет арасындағы өзара синхронизациялар патшаның билікке келу және/немесе биліктен кету күндерін алты айлық кезеңге дейін нақтылауға мүмкіндік береді. Ұзиях үшін, діни мәтіндер оның жеке билігінің басталуын б.з.д. 767 жылғы нисан айының 1-нен сол жылғы тішри айының 1-сіне дейінгі күнге дейін нақтылауға мүмкіндік береді. Кейбір авторлар Яһуда мен Израиль патшаларының жылдарын анықтауда бірге билік етуді (корегенттік) пайдалануға қарсы шығып, егер мұндай жағдай болған болса, оны нақты көрсету қажет деп санайды. Бірақ Киелі кітаптағы еврей тілінде "корегенттік" деген сөз болмағандықтан, осы сөзді пайдалану арқылы нақты айтылған мәліметтер жоқ. Алайда, Ұзияхтың мәйіспен ауырғаннан кейін оның ұлы Жотам сарайды басқаруға және ел халқын билеуге тағайындалғаны – қазіргі терминологиямен айтқанда, бірге билік етудің айқын көрсеткіші. Корегенттік Мысырда кеңінен танымал, ал фараондардың билік жылдары туралы уақыт жолдары оның бірге билік етуден өлшенгенін көрсете бермейді. Египтологтар Тиле және оның ізбасарлары Киелі кітаптың хронологиялық деректерінен жасағандай, хронологиялық деректерді салыстыра отырып, корегенттіктің бар екенін анықтауы керек. Яһуда мен Израиль патшаларының барлық корегенттіктерін 2 Патшалар кітабының 15:5-те көрсетілген Ұзиях/Жотам корегенттігі сияқты оңай анықтауға болмайды, бірақ осы кезеңнің тарихын құрастыруда корегенттіктерді елемегендер осы кезең үшін кеңінен қабылданған хронологияны жасауға қол жеткізе алмады. Дәуіт өзінің ұлы Сүлейменді өлімінен бұрын таққа отырғызып, үлгі көрсеткенін атап өткен соң, Надав Нааман былай деп жазды: «Жоаш заманындағы Яһудадағы корегенттіктің тұрақты сипатын ескере отырып, корегенттіктерді дәл мерзімдеудің б.з.д. сегізінші ғасырдағы Киелі кітаптың хронологиясының мәселелерін шешудің кілті екенін айтуға болады». Төмендегі ақпараттық блокта берілген күндер Тиленікі. Бұл Ұзияхтың 52 жылының билікке келген күнінен есептелмейтінін білдіреді, бұл Тиленің корегенттіктер үшін жалпы тәжірибесі болған, бірақ ол Ұзияхтың жағдайында осыны орындаған жоқ.
The calendars for reckoning the years of kings in Judah and Israel were offset by six months, that of Judah starting in Tishri (in the fall) and that of Israel in Nisan (in the spring). Cross synchronizations between the two kingdoms therefore often allow narrowing of the beginning and/or ending dates of a king to within a six month range. For Uzziah, the Scriptural data allow the narrowing of the beginning of his sole reign to some time between Nisan 1 of 767 BCE and the day before Tishri 1 of the same year. Some writers object to the use of coregencies in determining the dates of the kings of Judah and Israel, saying that there should be explicit reference to coregencies if they existed. Since there is no word for "coregency" in Biblical Hebrew, an explicit mention using this word is not found. In the case of Uzziah, however, the statement that after he was stricken with leprosy, his son Jotham had charge of the palace and governed the people of the land is a fairly straightforward indication of what in modern terms is called a coregency. Coregencies are well attested in Egypt, and in giving the year of their reign, the timelines of the pharaohs do not relate whether it is measured from a coregency. Egyptologists must determine the existence of a coregency from a comparison of chronological data, just as Thiele and those who have followed him have done from the chronological data of Scripture. Not all of the coregencies for the kings of Judah and Israel are as easy to identify as the Uzziah/Jotham coregency indicated by 2 Kings 15:5, but those who ignore coregencies in constructing the history of this time have failed to produce any chronology for the period that has found widespread acceptance. After noting how David set a pattern by setting his son Solomon on the throne before his death, Nadav Na'aman wrote, "When taking into account the permanent nature of the co regency in Judah from the time of Joash, one may dare to conclude that dating the co regencies accurately is indeed the key for solving the problems of biblical chronology in the eighth century BC". The dates given in the infobox below are those of Thiele, This implies that Uzziah's 52 years are to be taken in a non accession sense, which was Thiele's general practice for coregencies, but which he did not follow in the case of Uzziah.