Кіріспе

Рим қаласы, Париждің ізашары

Лутеция (/l//uː/'/t//iː//ʃ//ə/ looTEESHə, ; lytɛs), сондай-ақ (/ //p//ə/,/r//ɪ//z//i/'/ɔːr//əm/ pəRIZeeORəm) деп те белгілі; жақын жерде б.з.д. 4500 жылға жуық неолиттік қоныстың іздері табылды, ал б.з.д. III ғасырдың ортасында Париждер тайпасы – галлдық тайпа қоныс салған. Бұл орын Сенаның маңызды кезегі, құрлық және су жолдарының қиылысы болды. Б.з.б. I ғасырда бұл елді мекенді римдіктер басып алды және қала құрылысын бастады. Рим форумының, амфитеатрдың, су құбырының және моншалардың қалдықтары әлі де көрініп тұр. V ғасырда ол француз патшаларының Меровингтер әулетінің астанасы болды, содан кейін Париж деп аталды. Лутециядан табылған көптеген заттар Музей Карнаваледе көрсетілуде.

Этимология

Ескі грек тілінде бұл елді мекенді Страбон Loukotokía (Λoυκoτοκία) және Птолемей Leukotekía (Λευκοτεκία) деп атаған. Ол қазіргі таңда шотландтық гэль тілінде lòn ("көл, шалғын") және бретондық loudour ("ласты") болып сақталған. Кемінде бір ықтимал шығу тегі - кельт түбірі *luco t, яғни "ешкі" және ek(t)ia, екі еселік жинақ жұрнағы, яғни "ешкілер" және ол бретон тіліндегі logod сөзінде, валлий тіліндегі llygod "ешкілер" және ирланд тіліндегі luch, genitive luchad "ешкі" сөзінде бар.

Галл қонысы

Паризидің алғашқы астанасының нақты орналасқан жері тарихшылар арасында әлі де даулы. Олар дәстүрлі түрде негізгі елді мекенді Иль-де-ла-Сите аралына орналастырған, онда Паризидің маңызды сауда жолдары Сенаны кесіп өтетін. Алайда, 1994-2005 жылдар аралығында Паристің маңындағы Нантерде үлкен ерте галлдық қоныстың табылуы бұл көзқарасқа күдік тудырды. Бұл 15 гектар аумақты алып жатқан, бірнеше басты көшелер мен жүздеген үйлерден тұратын кең аумақ. Сондай-ақ, сыншылар Иль-де-ла-Ситеде Римге дейінгі кезеңге қатысты археологиялық тұжырымдардың жетіспеуіне назар салады. Басқа ғалымдар бұл қоныстың Нантерде болғанын жоққа шығарады. Олар Галлия тайпаларының басшыларымен келіссөздер жүргізу үшін Лутецияға келген Юлий Цезардың айтқан сөздеріне сілтеме жасайды. Ол өзінің барған оппидумы аралда орналасқан екенін жазды. Галлиядағы соғысы туралы еңбегінде Цезар римдіктер кейіннен Лутецияны қоршағанда, "тұрғындар өздерінің құрылыстарын және аралдық бекінісінің айналасындағы өзеннің екі саласын кесіп өтуге арналған ағаш көпірлерін өртеп жіберді" деп жазған, бұл Иль-де-ла-Ситеді сипаттайды. Иль-де-ла-Ситеді галлдық қоныс орны ретінде жақтаушылар аралдағы археологиялық дәлелдердің жоқтығы мәселесіне де тоқталады. Бастапқы оппидум мен көпірлерді римдіктердің қолына тимейтіндей ету үшін паризилер өртеп жіберді. Паризилердің үйлері ағаш пен саздан салынған. Содан бері аралдың әрбір шаршы метрі қазылып, көптеген реттер бірдей материалдарды пайдалана отырып қайта салынды, сондықтан галлдық қоныстың іздері сақталуы екіталай. Олар Нантердегі қоныс Иль-де-ла-Сите оппидумының орны екенін жоққа шығармайды, екі қоныс та бір уақытта болған болуы мүмкін. Соңында, галлдық қоныстар кейде жаңа орынға көшірілсе де, жаңа орындарға көбінесе жаңа ат берілетінін айтады. Нантердегі қоныстың атын Иль-де-ла-Ситедегі жаңа римдік қалаға ауыстыру өте сирек кездесетін жағдай. Егер Лутеция қазіргі Париждің орнында болмаса, жаңа римдік қалаға галликалық емес, латынша ат берілер еді. Бұл Лутецияның шындығында қазіргі Париждің орталығында орналасқан деген пікірді қолдайды. Галлия әскерін Верцингеторикстің лейтенанты Камулоген басқарды. Олар римдіктердің өтуіне кедергі келтіру үшін оппидумды және көпірлерді өртеп жіберді. Римдіктер, Цезардың қолбасшыларының бірі Тит Лабиен басшылығымен, оңтүстікке қарай Мелунге беттеп, өзеннен өтіп, қалаға қайта оралды және паризилерді жеңіске бұйырды. Соңғы шайқастың орны, оппидумның орны сияқты, даулы. Бұл шайқас Сена деп түсіндірілетін өзеннің жанында, сондай-ақ үлкен батпақтың жанында болды, бұл Иль-де-ла-Сите мен Нарбонның маңындағы жердің ерекшелігі. Бұл шайқас қай жерде болғанына қарамастан, шешуші болды, Лутеция римдік қалаға айналды. Кардо Максимус қазіргі Суффлот көшесінде орналасқан Декуман, яғни басты шығыс-батыс көшесімен қиылысты. Бұл жерде трибунал мен ғибадатханасы бар азаматтық базилика орналасқан. Бірте-бірте қалаға форум мен моншалар салынды, олардың барлығы Сент-Женевье тауының жоғарғы бөлігінде орналасқан. Бұл Рим провинциясының астанасы емес еді (Сенс бұл мәртебеге ие болды) және ол Прованс пен Рейн арасындағы ең маңызды римдік солтүстік-оңтүстік жолының батысында орналасқан. Қаланың маңыздылығы көбінесе жер және су сауда жолдарының қиылысында орналасқандығымен байланысты. Ерте кезеңдегі ең таңғажайып археологиялық табылдырдың бірі - жергілікті өзен саудагерлері мен теңізшілерінің корпорациясы Тиберийге арнап тұрғызған қайықшылар бағанасы. Біздің заманымыздың 2-ші ғасырында су құбыры сияқты басқа да ірі қоғамдық жобалар мен ескерткіштер салынды. 3-ғасырда, аңыз бойынша, христиан дінін қалаға киелі Денис және оның серіктері Рустикус пен Элютер әкелді. Шамамен 250 жылы олар тұтқындалып, Монс Меркурий төбесінде бас кесілді, содан кейін Монс Мартирум (Мартирлер төбесі немесе Монмартр) деп аталды. Дәстүрге сәйкес, ол өзінің басын Сент-Дениге алып барды, онда кейіннен Сент-Дени базиликасы салынды. 3-ғасырдың ортасында Галлияға франктар мен алеманндар сияқты екі германдық халық шабуыл жасады, бұл Лутецияға қауіп төндірді. Сол кезде қаланың бекінісі болмады. Сол жағалаудағы қоныстың бөліктері, соның ішінде моншалар мен амфитеатрлар асығыс түрде тасталып кетті, ал тастар Иль-де-ла-Сите айналасында қамалдар салуға пайдаланылды. Қаланың ауданы Рим империясының гүлдену кезеңінде 100 гектардан сол жағалауда 10-15 гектарға және Иль-де-ла-Ситеде 10 гектарға дейін азайды. Аралда жаңа азаматтық базилика мен моншалар салынды, олардың қалдықтары Нотр-Дам соборының алдындағы Парвис астындағы археологиялық криптада көрініс тапқан, Джон Поль II алаңы. Париждің алғашқы құжатталған епископы Викторін 346 жылы болды. Галлиядағы епископтардың алғашқы кеңесі 360 жылы қалада өткізілді. Әйіз Мартин 360 жылы қалаға келгенде, Нотр-Дам де Паридің орнына жақын жерде собор болған. Батыста Рим империясының құлауы және 5-ғасырдың Меровингтер династиясының құрылуы, оның астанасы Кловис I-нің Париж қаласында орналасқандығы, қаланың жаңа рөлін және атын бекітті. Паризиакус сөзі ғасырлар бойы қолданылып келген. Лутеция бірте-бірте Парижге, паризилер қаласына айналды.

Лютетия форумы

Лютéция форумы қаланың орталығында, батысында Бульвар Сен-Мишель, шығысында Рю-Сен-Жак, солтүстігінде Кужас көшесі және оңтүстігінде Г. Люсак және Малбранш көшелері арасындағы қазіргі көшелердің арасында орналасқан. Ол екі римдік блок енінен және бір блок ұзындығынан тұрады, 177,6 x 88,8 м. Ескі форумның қабырғасының тек шағын бөлігі ғана жер бетінде сақталған, бірақ іргетастары 19 ғасырдан бері кеңінен қазылып зерттелген. Форумның айналасын қабырға қоршап, солтүстік және оңтүстік жақтарынан кіреберістер болған. Сыртқы қабырғалардың солтүстік, оңтүстік және батыс жақтарында шағын дүкендер қатары орналасқан аркадалар салынған. Батыс жағында жер асты галереясы немесе криптопортикус болған. Форумның шығыс жағында азаматтық базилика, яғни қала әкімдігі орналасқан. Онда саяси, әлеуметтік және қаржылық мәселелер талқыланып, шешімдер қабылданған сот залдары болған. Оның орталық бөлігі ғимараттың қалған бөліктерінен биік, ал екі төменгі қанаттары бағана қатарларымен орталық бөлімнен бөлінген. Батыс жағында ресми құдайларға арналған ғибадатхана орналасқан. Оның фасады үшбұрышты фронтонмен безендірілген бағаналардың портигімен шығысқа қараған, римдік ғибадатханалар үшін бұл дәстүрлі бағыт. Осы жерде автобус депосын салу жоспарланған, бірақ Виктор Гюго сияқты белгілі париждіктердің коалициясы осы қалдықтарды сақтауды талап етті. Олар ескерткіш деп жарияланып, 1915-1916 жылдары ішінара қайта жаңартылды.

Театр

Лютецияның рим театры қазіргі Сент-Луи лицейі орналасқан жерде, Сент-Мишель бульвары бойында орналасқан. Ол Рим қаласының орталық бөліктерінің бірін алып, әр қабырғасы үш жүз рим футынан тұрған. Табылған монеталарға сүйенсек, ол біздің заманымыздың I ғасырының екінші жартысында салынған, ал II ғасырда жаңартылған. IV ғасырда сол жақ жағалаудағы көптеген ғимараттар сияқты, оның тастары қабырға салуға және Île de la Cité аралындағы жаңа ғимараттарды тұрғызуға пайдаланылды. Оны Теодор Ваккер 1861 және 1884 жылдар аралығында қазып, қайта жаңартып шығарды. Женевьеве тауының беткейі жартылай дөңгелек отыру орындарының биіктігін қамтамасыз ету үшін пайдаланылды. Сахнаның арт жағы римдік жолға қарап тұрды және аркалармен, бағаналармен әсемделген. "Пульпитум", яғни алдыңғы сахна, және "параскенум", яғни артқы сахна, цемент негізіне орнатылған. XIX ғасырда қазба жұмыстары кезінде ескі тас қалаушылардың іздері әлі де еденде көрініп тұрды. Театр екі топқа бөлінген: "маениан", яғни жалпы көрермендерге арналған, жоғарырақ және артқа қарай орналасқан орындықтар, ал оркестр сахнасының алдындағы "маениан" – пьедесталға арналған көрнекті тұлғаларға арналған орындықтар. Оған жеке кіреберіс болған, және жабық дәліз арқылы кіруге болады. Сондай-ақ, көрермендердің орындықтарына апаратын бірнеше жер асты жолдары болған. Аренада, мүмкін, жаңбырдан қорғау үшін орындықтардың үстін жабатын қорғаныш болған.

Моншалар

Клюнидің термалары, қазіргі Клюни мұражайының бөлігі, Римдік Лутецияның ең ірі және жақсы сақталған қалдықтары болып табылады және б.з. 1-ші ғасырының соңына немесе 2-ші ғасырының басына дейін саяды. Олар Бульвар Сен-Мишель, Бульвар Сен-Жермен және Эколь көшесі арасындағы екі маңызды римдік жолдың тоғысқан жерінде орналасқан. Бастапқыда термалардың ауданы шамамен 300 x 400 римдік фут, яғни бір гектарға жуық стандартты римдік қалалық блоктан тұрған, әлдеқайда кеңейтілген. Келушілер қазіргі Эколь көшесіне жақын жердегі термаларға кіріп, дүкендермен қатарластырылған үлкен аулаға өтетін. Олар ауладан өтіп, термалардың кіреберісіне жетіп, киімдерін ауыстырып, алдымен кальдарийге – ыстық және булы бөлмеге, орындықтары мен жылы сулы бассейні бар бөлмеге кіретін. Бөлме гипокауст жүйесімен жылытылатын, яғни құлдар күзететін пештермен қыздырылған, ыстық ауамен толтырылған еден астындағы туннельдер арқылы жылытылатын. Содан кейін, суға түсушілер фригидарийге – суық сулы бассейні мен ванналары бар бөлмеге немесе тепидарийге – бөлме температурасындағы ұқсас мүмкіндіктері бар бөлмеге көшетін. Олар Лутецияда, басқа римдік қалаларындағыдай, маңызды әлеуметтік және саяси орталық болды. Олар тегін немесе шағын төлеммен қолжетімді болды және тек термалар ғана емес, сонымен қатар барлар, демалыс алаңдары, кездесу залдары мен кітапханаларды қамтыды. Бай адамдардың үйлерінде көбінесе еден астындағы жылыту жүйесі және жеке ванналар болған. Олардың ішкі қабырғалары гипске жабылып, көбінесе фрескалармен безендірілген, олардың қалдықтары табылды (галереяны қараңыз). Көбінесе бірінші қабатта қабылдау бөлмесі, ал екінші қабатта баспалдақпен көтерілетін жатын бөлмелері, сондай-ақ кейде жеке құдығы бар жертөлесі болды. Бірнеше үй ортақ ауламен біріктірілген. 2006 жылдың мамыр айында Пьер және Мари Кюри университетінің кампусын кеңейту кезінде римдік жол табылды. Бұған қоса, Августтың билігі тұсындағы (б.з.д. 27-14 жж.) жеке үйлердің қалдықтары, олардың едендері жылытылған, табылған. Үй иелерінің әулеттік мәртебесінің белгісі – моншаға ие болу еді.

Су құбыры

Су құбырының бастауы қала сыртындағы Рунгис және Виссоус төбелерінде, қазіргі Эссон департаментінде орналасқан, онда жинақтау резервуары қазылған. Акваэдукт біздің заманымыздың 1-ғасырының екінші жартысында негізінен Клюнидегі монументалды қоғамдық моншаларды сумен жабдықтау мақсатында салынған. Су құбыры күніне шамамен 2000 м³ су жеткізе алатын. 26 километрлік қашықтықта қалаға дейін, негізінен жер астында орналасқан, шамамен 1/2 метр ені және 3/4 метр тереңдігі бар тас және цементтен жасалған арна. Оның басты кедергісі – Бивр өзенінің аңғарын кесіп өту болды, онда арна аркаларға көтерілді, олардың кейбіреулері Аркуэль-Кашан аңғарында әлі де сақталған. Акваэдукттың іздері бірнеше жерде, оның ішінде Кюри институтының астында да табылды.

Сити аралы

Біздің заманымыздың 307 жылынан бастап, Галлияға герман тайпаларының шапқындары көбейіп, лютетиандықтар қаланың сол жағалаудағы үлкен бөлігін тастап, Île de la Cité-ге көшіп кетуге мәжбүр болды. 1965 жылы Нотр-Дам соборының алдындағы алаңнан аралдағы римдік құрылыстардың іздері, соның ішінде моншалар табылды және оларды бүгін де көруге болады. Қамалдың биіктігі шамамен екі метр, үстінде ағаш жол салынған, және аралдағы көптеген ғимараттар сияқты, сол жағалаудағы бұзылған ғимараттардан әкелінген тастан тұрғызылған. Аралдың батыс жағында, қазіргі Әділет сарайы орналасқан жерде, қарапайым бас штаб немесе "Сарай" салынды. Ол Рим әскерінің қолбасшысының резиденциясы және бас штабы болды, сондай-ақ әскери науқандар кезінде екі императордың уақытша тұрағы ретінде пайдаланылды. 361 жылы осы жерде Юлиан әскері тарапынан император деп жарияланды. Аралдағы тағы бір маңызды ғимарат – сол жағалаудан көшірілген сот функцияларын атқаратын азаматтық базилика. Ол қазіргі Рю де ла Сите және Коммерция Трибуналы арасында, гүл базардың орналасқан жеріне жақын тұрды. Ол 1906 жылы Париж метросының құрылысы кезінде табылды. Оның өлшемдері 70 х 35 метр, орталық бөлімі бар. Кіреберіс, болжам бойынша, Rue de la Cité болды, ол аралды кесіп өтетін және көпірлерді байланыстыратын Cardo Maximus.

Зираттар

Рим империясының ерте, немесе Ұлы кезеңінде, Римнің басты некрополі, яғни зираты қаладан шығуға арналған қақпаға жақын, ал ең жақын тұрғын үйлерден біршама қашықтықта орналасқан. Сен-Жак некрополі қазіргі Сен-Мишель даңғылы мен Денфер-Рошеро даңғылының қиылысына жақын болған. Ол шамамен төрт гектар жерді алып, бірінші ғасырдың басынан шамамен төртінші ғасырға дейін пайдаланылды. Қазірге дейін шамамен 400 қабір қазылған, бұл бір кезде болған қабірлердің аз бөлігі ғана. Қабірлер көбінесе біріншісінің үстіне екіншісі орналастырылған. Кейбір мәйіттер тас қабірлерге, ал кейбіреулері ағаш сандықтарға, енді біреулері тікелей жерге жерленген. Өлгендерді олардың бірнеше мүліктерімен бірге жерлеу қалыпты жағдай болды, әдетте киімдері, әсіресе аяқ киімдері құмыраларға салынып көмілген. Кейде тағам және күміс заттар да жерлеу ыдысына салынар еді. Империяның соңғы жылдары, германдық тайпалардың шабуылы салдарынан ескі ескерткіштер тасталып, Италияға қарайтын Римнің басты жолы бойында, қазіргі Авеню де Гобелиндар мен Бульвар дю Порт-Рояль маңында Сент-Марсель аталған жаңа некрополь құрылды. Бұл некропольдегі қабірлер көбінесе Сен-Жактың бұрынғы некрополінің ескерткіштерінен алынған тастан жасалған. Бұл жердегі үшінші ғасырға жататын қабірлердің бірі қала үшін "Париж" атауын алғаш рет қолдануымен ерекшеленеді. Сент-Марсельдегі қабірлерде қала шеберханаларынан шыққан түрлі қыш және шыны бұйымдар табылды, олар марқұмның аяқ жағына қойылған. Ал 5 ғасырда христиандық жерлеу рәміздері де осы жерден табылған.

Өнер және сән

Лутея су және құрлық жолдарына қолжетімділігі арқасында өнер туындыларының сауда орталығы болды, ал кейіннен керамика және басқа да сәндік бұйымдар шеберханаларының орнына айналды. Мүсіндер ескерткіштерде, әсіресе қала шетіндегі некропольдерде, яғни римдік зираттарда кеңінен қолданылды. Қайықшылар тірегі қаладағы ең беделді гильдия – қайықшылар гильдиясы тарапынан шамамен 14-17 жылдары (император Тиберийге арналған) қалаға сыйға тартылды және ол Иль-де-ла-Сите аралында табылған. Онда римдік және галлдық құдайлар бірнеше блоктарға бейнеленген, олар тіреу құрылымын құрады.

Мұра

Бірнеше ғылыми жаңалықтар Лутецияның атымен аталады. Лутеций элементі Париж зертханасында ашылғандықтан, оның құрметіне аталған. Геологиялық уақыт шкаласында "Лютеция" Эоцен дәуірінің бір кезеңін немесе жасын білдіреді. 1852 жылы Герман Голдшмидт ашқан 21 Lutetia астероиды осы қаланың құрметіне аталған. Лутеция француз комикстері сериясы "Астерикс оқиғаларында" жиі кездеседі, әсіресе "Астерикс және алтын орақ", "Астерикс және той", "Астерикс және лавр гүлдері" және "Астерикс және ақ Ирис" шығармаларында. Renault компаниясы жапон нарығындағы Clio үлкен емес автокөлігіне Lutecia деген ат берді, ол Лутецияның құрметіне қойылған.