Сенат: Екіпалаталы парламенттың жоғарғы палатасы

Кіріспе

Сенат – екіпалаталы заң шығарушы органның жоғарғы палатасы. Сенат – көбінесе екіпалаталы заң шығарушы органның жоғарғы палатасы немесе бөлімі болып табылатын кеңесуші жиын. Атауы ежелгі Рим Сенатынан (лат. Senatus) алынған, ол "ақсақалдар кеңесі" деп аталды (лат. senex – "ақсақал" немесе "қарт" деген мағынаны білдіреді), сондықтан қоғамның немесе билеуші топтың ең тәжірибелі және дана мүшелері деп есептелді. Дегенмен, Рим Сенаты ешқандай жағдайда қазіргі парламентаризмнің алдағысы немесе түпкі шежіресі болған жоқ, себебі Рим Сенаты заң шығарушы орган болмады. Көптеген елдерде сенаторлар құрамындағы сенат деп аталатын жиналыс бар, олардың мүшелері елге байланысты сайлануы, тағайындалуы, мұрагерлікпен немесе басқа тәсілдермен мүшелікке ие болуы мүмкін. Қазіргі заманғы сенаттардың негізгі міндеті – төменгі палата қабылдаған заңдарды қайта қарастырып, "салмақты ой" бөлімін құру болып табылады, оның мүшелері көбінесе сайланады. Көптеген сенаттардың төменгі палатамен салыстырғанда міндеттері мен өкілеттері асимметриялық, яғни оларға ерекше міндеттер жүктеледі, мысалы, маңызды саяси лауазымдарды тағайындау немесе арнайы заңдарды қабылдау. Керісінше, көптеген сенаттар қаралып жатқан заң жобаларын өзгерту немесе тоқтату өкілеттігімен шектеледі, ал заң жобасын тоқтатуға немесе вето құқығын қолдануға жасалған әрекеттер төменгі палата немесе үкіметтің басқа саласымен айналып өтілуі мүмкін.

Шолу

Қазіргі заманғы «сенат» сөзі латынша «senātus» сөзінен шыққан, ол «senex» – «қарт» сөзінен туындаған. Сенат мүшелері немесе заң шығарушылар «сенаторлар» деп аталады. Латынша «сенатор» сөзі ағылшын тіліне түсінігін өзгертпей қабылданды. Оның мағынасы – кеңес беру немесе шешім қабылдау құқығы ең үлкендерге берілген ежелгі әлеуметтік құрылымнан бастау алады. Сондықтан «сенат» сөзі қоғамдастықтың ең үлкен мүшелерінен құралған кез келген билікке дұрыс қолданылады, мысалы, жоғары оқу орнындағы факультеттің кеңесші органы көбінесе «сенат» деп аталады. Бұл бейімделу формасы олардың билігін көрсету және шешім қабылдау процесінің мұқият болуын қамтамасыз ету үшін пайдаланылды, бұл үдеріс ұзаққа созылуы мүмкін. Алғашқы сенат – Рим Сенаты болды, ол кем дегенде 603 жылға дейін сақталды, ал орта ғасырлық Римде оны қайта жаңғыртуға әртүрлі әрекеттер жасалды. Шығыс Рим империясында Византия Сенаты төртінші крест жорысына дейін, шамамен 1202–1204 жылдарға дейін жалғасты. Қазіргі демократиялық мемлекеттерде екіпалаталы парламенттік жүйеде «сенат» жиі кездеседі, ол әдетте «Өкілдер палатасы», «Жалпы палата», «Депутаттар палатасы», «Ұлттық жиналыс», «Заң шығару жиналысы» немесе «Палата» сияқты қарапайым төменгі палатадан ерекшеленеді. Бұл сайлаушылар мен үміткерлерге қойылатын ең төменгі жас шегін, бір палатада пропорционалды дауыс беру жүйесін, ал екінші палатада көпшілік немесе көпшілдік жүйені, сондай-ақ сайлау негізін немесе коллегияны қамтиды. Әдетте, «сенат» жоғарғы палата деп аталады және төменгі палатадан кішірек болады. Кейбір федеративтік мемлекеттерде «сенаттар» аймақтық деңгейде де бар. АҚШ-та көптеген штаттар мен аумақтарда «сенаттар» бар, бірақ Небраска, Гуам және АҚШ Виргин аралдарында (олардың заң шығарушы органдары «Заң шығару органы» деп аталатын бірпалаталы орган, ал мүшелері өздерін «сенаторлар» деп атайды) және Колумбия округінде (оның бірпалаталы заң шығарушы органы «Кеңес» деп аталады) олар жоқ. Сонымен қатар, АҚШ-та федералдық деңгейде де «Сенат» бар. Аргентинада федералдық деңгейдегі «Сенатқа» қосымша, сегіз провинция – Буэнос-Айрес, Катамарка, Корриентес, Энтре-Риос, Мендоса, Сальта, Сан-Луис (1987 жылдан бері) және Санта-Феде екіпалаталы заң шығарушы органдарда «Сенат» бар. Кордова мен Тукуман 2001 және 2003 жылдары бірпалаталы жүйеге көшті. Австралия мен Канадада федералды парламенттің жоғарғы палатасы ғана «Сенат» деп аталады. Квинслендтен басқа Австралияның барлық штаттарында «Заң шығару кеңесі» деп аталатын жоғарғы палата бар. Канаданың бірнеше провинцияларында бұрын «Заң шығару кеңесі» болған, бірақ олардың барлығы жойылды, соңғысы 1968 жылы Квебектің «Заң шығару кеңесі» болды. Германияда штаттық парламенттің соңғы «Сенаты» – Бавария «Сенаты» 1999 жылы таратылды. «Сенат» мүшелігі сайлау немесе тағайындау арқылы анықталады. Мысалы, Филиппин «Сенатының» жартысына сайлау үш жылда бір рет өтеді, ал «сенатордың» өкілеттік мерзімі алты жылды құрайды. Ал Канада «Сенатының» мүшелерін Канаданың премьер-министрі ұсынған генерал-губернатор тағайындайды, олар отставкаға шыққанға дейін, қызметтен алынғанға дейін немесе 75 жасқа толғанда зейнеткерлікке шыққанға дейін қызмет етеді.

The modern word senate is derived from the Latin word senātus (senate), which comes from senex, 'old man'. The members or legislators of a senate are called senators. The Latin word senator was adopted into English with no change in spelling. Its meaning is derived from a very ancient form of social organization, in which advisory or decision making powers are reserved for the eldest men. For the same reason, the word senate is correctly used when referring to any powerful authority characteristically composed by the eldest members of a community, as a deliberative body of a faculty in an institution of higher learning is often called a senate. This form of adaptation was used to show the power of those in body and for the decision making process to be thorough, which could take a long period of time. The original senate was the Roman Senate, which lasted until at least CE 603, although various efforts to revive it were made in Medieval Rome. In the Eastern Roman Empire, the Byzantine Senate continued until the Fourth Crusade, circa 1202–1204. Modern democratic states with bicameral parliamentary systems are sometimes equipped with a senate, often distinguished from an ordinary parallel lower house, known variously as the "House of Representatives", "House of Commons", "Chamber of Deputies", "National Assembly", "Legislative Assembly", or "House of Assembly", by electoral rules. This may include minimum age required for voters and candidates, one house employing a proportional voting system and the other being elected on a majoritarian or plurality basis, and an electoral basis or collegium. Typically, the senate is referred to as the upper house and has a smaller membership than the lower house. In some federal states senates also exist at the subnational level. In the United States, most states and territories have senates, with the exception of Nebraska, Guam, and the U. S. Virgin Islands (whose legislatures are unicameral bodies called the "Legislature" but whose members refer to themselves as "senators") and the District of Columbia (whose unicameral legislature is called the Council). There is also the US Senate at the federal level. Similarly in Argentina, in addition to the Senate at federal level, eight of the country's provinces, Buenos Aires, Catamarca, Corrientes, Entre Ríos, Mendoza, Salta, San Luis (since 1987) and Santa Fe, have bicameral legislatures with a Senate. Córdoba and Tucumán changed to unicameral systems in 2001 and 2003 respectively. In Australia and Canada, only the upper house of the federal parliament is known as the Senate. All Australian states other than Queensland have an upper house known as a Legislative council. Several Canadian provinces also once had a Legislative Council, but these have all been abolished, the last being Quebec's Legislative council in 1968. In Germany, the last Senate of a State parliament, the Senate of Bavaria, was abolished in 1999. Senate membership can be determined either through elections or appointments. For example, elections are held every three years for half the membership of the Senate of the Philippines, the term of a senator being six years. In contrast, members of the Canadian Senate are appointed by the Governor General upon the recommendation of the Prime Minister of Canada, holding the office until they resign, are removed, or retire at the mandatory age of 75.