Кіріспе
Ұлттық жиналыс (фр. Assemblée nationale; asɑ̃ble nɑsjɔnal) – Бесінші Республикадағы екіпалаталы француз Парламентінің төменгі палатасы, жоғарғы палатасы – Сенат. Ұлттық жиналыстың заң шығарушылары депутат (depyte) деп аталады, бұл ағылшын тілінде «делегат» немесе «өкіл» деген мағынаны білдіреді; этимологиялық тұрғыдан қарағанда, бұл ағылшын тіліндегі «deputy» сөзімен туыс, көптеген парламенттік жүйелерде заң шығарушылар үшін қолданылатын стандартты термин. Барлығы 577 депутат бар, олардың әрқайсысы екі турлы сайлау жүйесі арқылы кемінде бір департаменттен сайланатын бір округтен сайланады; демек, көпшілікке жету үшін 289 орын қажет. Қазіргі уақытта Яэль Браун Пивет басқаратын Ұлттық жиналыстың төрағасы органның жұмысын үйлестіреді. Әдетте, бұл қызметті ең ірі партияның өкілі атқарады және оған түрлі саяси бағыттардан вице-президенттер көмектеседі. Ұлттық жиналыстың өкілеттік мерзімі бес жылды құрайды; алайда, Франция Президенті Ассамблеяны таратып, мерзімінен бұрын сайлау жариялауға құқылы, егер ол соңғы он екі айда таратылмаған болса. 2000 жылғы француз конституциялық референдумында президенттік мерзім жеті жылдан бес жылға дейін қысқартылғаннан кейін бұл шара сирек қолданылады. 2002 жылғы француз парламенттік сайлауынан бастап және 2022 жылғы француз парламенттік сайлауына дейін Республика Президенті президент сайлауынан кейін екі айдың ішінде Ассамблеяда көпшілікке ие болып келді, сондықтан оны таратудың тиімділігі төмен болды. Өкілеттіктердің бөлінуіне байланысты, Республика Президенті парламенттік пікірталасқа қатыса алмайды. Ол Версаль сарайында жиналатын француз Парламентінің конгресіне сөз сөйлей алады немесе оның сөзін Парламенттің екі палатасының төрағалары оқып береді, содан кейін пікірталас өткізілмейді. Француз революциясы кезінде құрылған дәстүрге сәйкес, солшыл партиялар президенттің орындығынан қарағанда сол жақта, ал оңшыл партиялар оң жақта отырады; осылайша, отыру орналасуы Ассамблеядағы саяси спектрді көрсетеді. Ұлттық жиналыстың ресми орны Париждің 7-ші округінде, Сенаның сол жағалауында орналасқан Бурбон сарайы. Ассамблея басқа да көрші ғимараттарды да пайдаланады, соның ішінде Париждегі Университет көшесіндегі Шабан Дельмас ғимараты да бар. Париждегі маңызды мекемелердің көпшілігі сияқты, оны Республика гвардиясы күзетіп бақылайды.
The National Assembly (; asɑ̃ble nɑsjɔnal) is the lower house of the bicameral French Parliament under the Fifth Republic, the upper house being the Senate (italics=set). The National Assembly's legislators are known as [[Deputy (France) (depyte), meaning "delegate" or "envoy" in English; etymologically, it is a cognate of the English word deputy, the standard term for legislators in many parliamentary systems. There are 577 députés, each elected by a single member constituency (at least one per department) through a two round system; thus, 289 seats are required for a majority. The president of the National Assembly, currently Yaël Braun Pivet, presides over the body. The officeholder is usually a member of the largest party represented, assisted by vice presidents from across the represented political spectrum. The National Assembly's term is five years; however, the President of France may dissolve the Assembly, thereby calling for early elections, unless it has been dissolved in the preceding twelve months. This measure has become rarer since the 2000 French constitutional referendum reduced the presidential term from seven to five years; since the 2002 French legislative election and until the 2022 French legislative election, the President of the Republic has always had a coattail effect of majority in the Assembly two months after the presidential election, and it would accordingly be of little benefit to dissolve it. Due to the separation of powers, the President of the Republic may not take part in parliamentary debates. They can address the Congress of the French Parliament, which meets at the Palace of Versailles, or have the address read by the presidents of both chambers of Parliament, with no subsequent debate. Following a tradition started by the first National Assembly during the French Revolution, the left wing parties sit to the left as seen from the president's seat and the right wing parties to the right; the seating arrangement thus directly indicates the left–right political spectrum as represented in the Assembly. The official seat of the National Assembly is the Palais Bourbon on the Rive Gauche of the Seine in the 7th arrondissement of Paris. The Assembly also uses other neighbouring buildings, including the Immeuble Chaban Delmas on the Rue de l'Université, Paris. Like most institutions of importance in Paris, it is guarded by Republican Guards.
Атқарушы билікпен қарым-қатынастар
Бесінші Республикадағы Франция Конституциясы 1958 жылғы мамырдағы дағдарыстан кейін бұрынғы конституцияларға (Үшінші және Төртінші Республикалар) қарағанда Парламент есебінен атқарушы биліктің өкілеттігін арттырды. Республика Президенті Ұлттық жиналысты таратып, жаңа заң шығарушы сайлауды шақыруға шешім қабылдай алады. Бұл Ассамблея нақты саяси бағыт туралы шешім қабылдай алмайтын жағдайда, тұрақтанған жағдайларды шешудің жолы ретінде қарастырылады. Бұл мүмкіндік сирек қолданылады. Соңғы рет 1997 жылы президент Жак Ширак премьер-министр Ален Жуппенің танымауының салдарынан таратылды. Алайда бұл жоспар кері әсер етті, өйткені жаңадан сайланған көпшілік Ширакқа қарсы болды. Ұлттық Ассамблея сенімсіздік дауысы (motion de censure) арқылы атқарушы үкіметті (яғни премьер-министр мен басқа да министрлерді) құлатуы мүмкін. Осы себепті премьер-министрлер мен олардың үкіметі міндетті түрде ассамблеядағы басым партиядан немесе коалициядан болады. Республика Президенті мен Ұлттық Ассамблеяның қарсыласатын партиялар жағдайында бұл кохабитация деп аталатын жағдайға әкеледі; бұл жағдай үш рет (екі рет Франсуа Миттеранның, бір рет Жак Ширактың кезінде) болған, қазір президент пен Ассамблеяның мерзімдері бірдей ұзақтықта (2000 жылғы референдумнан бастап 5 жыл) және бір жылы сайланады. Оппозиция үкіметтің орынсыз деп санайтын әрекеттеріне байланысты үкім шығару ұсыныстарын мерзімді түрде ұсынғанмен, олар тек риторикалық сипатта; партиялық тәртіп бүкіл парламенттік мерзімде Үкіметті Ассамблея ешқашан құлатпауын қамтамасыз етеді, кем дегенде, басқарушы партия / коалиция палатада жұмыс көпшілігін ұстаған кезде (бұл 2023 жылдан бастап бұдан былай болмайды). Бесінші республика басталғаннан бері тек бір ғана сәтті сенімсіздік дауысы болды, 1962 жылы Республика Президентін сайлау әдісі туралы референдумға қарсылық білдірді; Президент Шарль де Голль бірнеше күн ішінде Ассамблеяны таратты. Үкімет (Премьер-министр және Парламентпен қарым-қатынас жөніндегі министр) әр айдың бір күнін қоспағанда, Ассамблеяның сессияларының күн тәртібіндегі басымдықтарды белгіледі. Іс жүзінде, басымдықты мәселелердің санын ескере отырып, бұл Ассамблеяның кестесін іс жүзінде атқарушы билік белгілегенін білдірді; заң жобалары, әдетте, тек атқарушы билік ұсынған немесе қолдаған жағдайда ғана қарауға мүмкіндік алады. Алайда, бұл ереже 2008 жылдың 23 шілдесінде өзгертілді. Заңға сәйкес, Үкімет ай сайынғы екі аптаның басымдықтарын белгілейді. Тағы бір апта Ассамблеяның "бақылау" құқықтарына арналған (негізінен Үкіметке бағытталған ауызша сұрақтардан тұрады). Төртіншісі де Ассамблея белгілейді. Сонымен қатар, айына бір күнді "көпшілік" (үкіметті қолдайтын, бірақ ең үлкен топ емес) немесе "оппозициялық" топ белгілейді (үкіметті қолдайтындығын ресми түрде мәлімдеген). Парламент депутаттары министрлерге жазбаша немесе ауызша сұрақтар қоя алады. Сәрсенбі күні сағат 15:00-де "үкіметке сұрақтар" сеансы тікелей теледидардан көрсетіледі. Ұлыбританиядағы "Премьер-министрге сұрақтар" секілді, бұл шоу көбінесе көрермендер үшін, көпшіліктің мүшелері лездемелі сұрақтар қояды, ал оппозиция үкіметті ұялтуға тырысады.
Сайлаулар
1988 жылдан бері 577 депутат тікелей жалпы сайлау арқылы, сайлау округі бойынша екі турлы жүйемен бес жылдық мерзімге сайланады, олар таратылуға жатады. Әрбір сайлау округінде шамамен 100 000 тұрғын бар. 1986 жылғы сайлау заңына сәйкес, кез келген қайта бөлу кезінде бір департамент ішіндегі халық санының өзгеруі 20%-дан аспауы керек. Дегенмен, 1982 жылдан 2009 жылға дейін қайта бөлу жүргізілген жоқ. Халықтың қоныс аударуы, туыс және өлім-жітім көрсеткіштерінің айырмашылығы салдарынан, халық азырақ ауылдық округтер мен қалалық округтер арасында теңсіздіктер туды. Ең көп халқы бар (Валь-д'Уаз округінде) депутат 188 000 сайлаушыны, ал ең азы бар (Лозэр округінде) – 34 000 сайлаушыны білдірді. Сен-Пьер және Микелон үшін 6 000-нан да аз сайлаушы тіркелген. Көпшілігі 2009 жылы қайта бөлінді (шекаралар 2010 жылы ресми түрде бекітіліп, 2012 жылы қолданысқа енді), бірақ бұл қайта бөлу де әртүрлі пікірлерге бөлінді, мысалы, шетелде тұратын француз азаматтары үшін 11 сайлау округінің құрылуы. Сайлау картасын тәуелсіз комиссия жасайды. Бірінші турда кандидаттың кемінде 50% дауыс жинауы және тіркелген сайлаушылардың кемінде 25% қатысуы қажет. Егер бірінші турда кандидаттар сайланбаса, тіркелген сайлаушылардың 12,5% (1/8) астамын алған кандидаттар екінші турға қатысады. Егер үш немесе одан көп кандидат мұндай талаптарға сай келмесе, ең көп дауыс алған екі кандидат автоматты түрде екінші турға өтеді, онда ең көп дауыс жинаған кандидат жеңіске ие болады. Әр кандидатпен бірге орынбасар тіркеледі, ол кандидаттың денсаулығына қатысты немесе қызметке тосқауыл келтіретін жағдайларда оның орнын басады, әсіресе кандидат үкімет мүшесі болған жағдайда. 1985 жылғы 10 шілдедегі органикалық заң департамент шеңберінде партиялық тізімдер бойынша пропорционалдық өкілдік жүйесін белгіледі. Бұл жүйе бойынша лауазымға ие болу үшін кемінде 5% дауыс алу қажет болды. Алайда, осы жүйе бойынша өткізілген 1986 жылғы заң шығарушы сайлау Францияға жаңа көпшілікті сыйлады, ол Ұлттық Ассамблеяны жоғарыда аталған екі турлы жүйеге қайтарды. Сайланған 577 депутаттың 539-ы материктік Францияны, 27-сі – теңіз арты департаменттері мен теңіз арты ұжымдарын, ал 11-і – шетелде тұратын француз азаматтарын білдіреді.
Процедура
Ұлттық Ассамблеяның күн тәртібін көбінесе Үкімет анықтайды, бірақ Ассамблея өзінің күн тәртібін де белгілей алады. Шындығында, Конституцияның 48-бабы Ассамблея шешімімен кем дегенде ай сайын бір сессия өткізілуін кепілдейді.
Заң жобасы
Заң жобасы – үш бөліктен тұратын құжат: тақырып, негіздеме және нормативтік бөлім. Негіздемеде белгілі бір заңды өзгерту немесе жаңа шаралар ұсынылады және олардың мақсаты түсіндіріледі. Нормативтік бөлім – баптарда жазылған заңның негізгі ережелерінен тұрады. Заң жобалары Ұлттық Ассамблея мен Сенат арқылы кез келген ретпен өтуі мүмкін, бірақ қаржы заңдары міндетті түрде алдымен Ассамблеядан өтеді, ал аумақтық-әкімшілік заңдары немесе шетелде тұратын француз азаматтарына қатысты заңдар алдымен Сенаттан өтуі керек.
Тарихи құрамы
Сайлау Метрополиттік Франция Шетелдік Франция Орындықтардың жалпы саны Шетелдік департаменттер (DOM) Шетелдік территориялар (TOM) Аумақтық бірлестіктер 1958 465 10 + 71 33 − 579 − 1962 465 10 7 − 482 Француз Алжирі тәуелсіздік алды. 1961 жылы Уоллис және Футуна (TOM) үшін жаңа сайлау округі құрылды. 1967 470 10 7 − 487 1966 жылы 5 жаңа сайлау округі құрылды. 1968 470 10 7 − 487 − 1973 473 10 7 − 490 1972 жылы 3 жаңа сайлау округі құрылды. 1978 474 11 5 1 491 1975 жылы Корсикада қосымша сайлау округі құрылды. 1976 жылы Комор аралдары тәуелсіздік алды, Майоттан басқа, ол аумақтық бірлестікке (бір сайлау округі) айналды, ал Сент-Пьер және Микелон (бұрынғы TOM) DOM болды. 1977 жылы Француздық Афарлар мен Иссалар аумағы (бұрынғы Француздық Сомали жағалауы) тәуелсіздік алды; сондай-ақ, Полинезияда (TOM) және Жаңа Каледонияда (TOM) жаңа сайлау округі құрылды. 1981 474 11 5 1 491 − 1986 555 (95 департамент) 15 (5 DOM) 5 (3 TOM) 2 (2 аумақтық бірлестік) 577 1985 жылы Сент-Пьер және Микелон (бұрынғы DOM) аумақтық бірлестікке айналды. 1986 жылы партиялық тізімдер бойынша пропорционалдық сайлау жүйесі енгізілді және көпшілік дауыс беру жүйесі тек 3 бірмандатты сайлау округінде сақталды: Уоллис және Футуна (TOM), Майотта және Сент-Пьер және Микелон (аумақтық бірлестіктер). 1988 555 15 5 2 577 1988 жылы көпшілік дауыс беру жүйесі қайта орнатылды. 1981 жылғы сайлаумен салыстырғанда 96 жаңа сайлау округі құрылды (91 - Метрополиттік Францияда, 5 - Шетелдік департаменттерде), ал 10 париждік сайлау округі (№ 22-ден № 31-ге дейін) таратылды.