Кіріспе

Нидерландтың жоғары заң шығару органы – Нидерландтың штаттар-генералы (Staten Generaal) – Нидерландтың жоғары екі палаталы заң шығару органы, ол Сенаттан (Eerste Kamer) және Өкілдер палатасынан (Tweede Kamer) тұрады. Екі палата да Гаагадағы Binnenhof ғимаратында жиналады. Штаттар генералы 15 ғасырда Бургундиялық Нидерландтардың барлық провинциялық штаттарының жиналысы ретінде пайда болды. 1579 жылы Нидерланд революциясы кезінде штаттар генералы бөлініп, солтүстік провинциялар Филипп II-ге қарсы ашық түрде көтерілді, ал солтүстік штаттар генералы 1581 жылы Филипп II-нің орнын Нидерланд Республикасының жоғарғы билігі ретінде басты. 1795 жылғы Батавия революциясынан кейін штаттар генералы Ұлттық Ассамблеямен ауыстырылды, бірақ 1814 жылы ел егемендігін қайта алғанда қайта құрылды. 1815 жылы Нидерланд Біріккен Корольдігі құрылғанда штаттар генералы Сенат пен Өкілдер палатасына бөлінді. 1848 жылғы конституциялық түзетуден кейін Өкілдер палатасының мүшелері тікелей сайланды, ал штаттар генералының құқықтары кеңейтіліп, Нидерландта парламенттік демократия іс жүзінде орнатылды. 1918 жылдан бері Өкілдер палатасының мүшелері партиялық тізімдер бойынша пропорционалды өкілдік принципімен төрт жылға сайланады, ал Сенаттың 75 мүшесі әр төрт жылда бір рет провинциялық штаттармен сайланады. Конституцияда немесе Корольдық хартасында белгіленген ерекше жағдайларда екі палата Біріккен Ассамблея (verenigde vergadering) деп аталатын бірлескен отырыс өткізеді. Сенат төрағасы Біріккен Ассамблея кезінде штаттар генералының президенті болып табылады. Ян Антония Брюйн (VVD) 2019 жылдан бері Сенат төрағасы қызметін атқарып келеді.

Этимология

Голландияның архаикалық "staten" сөзі бастапқыда феодалдық таптарға қатысты ("мүліктер" немесе голланд тілінде "standen") – ортағасырлық еуропалық қоғамдардың қабатталуы: дін қызметкерлері, дворяндық және қара халық. Бұл сөз ақырында тиісті таптардың өкілдік еткен саяси орган деген мағынаны алды. Габсбург Нидерландтарындағы әрбір провинцияның өз "staten"-ы болды. Бұл өкілді органдар (олардың құрамына кіретін таптар емес) өз кезегінде "Staten Generaal" (тек көпше түрінде қолданылады) немесе "Algemene Staten" (Жалпы штаттар) деп аталатын жиналыста өкілдік алды. Ағылшын тіліндегі "states" сөзі голланд тіліндегі "staten" сөзімен ұқсас мағынаға ие болуы мүмкін, мысалы, Джерси штаттарындағыдай. "States General" ағылшын тіліндегі сөз тіркесі голланд сөзінің тікелей аудармасы болуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, осы термин басқа ұлттық заң шығарушы органдардың атауы үшін де қолданылған, мысалы, Каталония және Валенсияның "Generalitat"-ы және Ескі тәртіп кезінде Францияның Генералдық штаттары. Бірнеше географиялық атаулар Штаттар Генералынан шыққан. 1609 жылы Генри Хадсон Нью-Йорк қаласындағы Стейтен аралында голланд саудасын құрып, бұл аралды Штаттар Генералының құрметіне "Staten Eylandt" деп атады. "Isla de los Estados", қазір Аргентинаның аралы, де осы мекеменің құрметіне аталған, испанша атауы голландша атауының аудармасы. Абель Тасман бастапқыда болашақта Жаңа Зеландия болар жерге "Staten Landt" деген ат берген. "Staten River" – Австралияның Кейп-Йорк түбегіндегі өзен.

Бургундия мен Габсбургтер билігі

Тарихи тұрғыдан алғанда, Штаттар Генералдарының құрамына бірнеше провинциялардың штаттарынан келген делегаттар кірген, мысалы, Брабант штаттары, және бұл институт 15 ғасырдың ортасынан бастап Бургундия герцогтарының билігі тұсында қалыптасқан. Алғашқы маңызды сессия – 1464 жылғы Штаттар Генералдары, ол 1464 жылғы 9 қаңтарда Фландрияның Брюгге қаласында Голландия, Фландрия және Брабант штаттарының бастамасымен, Филипп Жақсының бастапқыда қарсылық білдірген келісімімен өтті. Нидерландтың Мемлекеттік кеңесі Нонсух шартының нәтижесінде уақытша Англияның ықпалына түскеннен кейін, Штаттар Генералдары көптеген атқарушы функцияларды өз мойнына алды. Осы себепті 1593 жылдан бастап Штаттар Генералдары 1795 жылы таратылғанға дейін үздіксіз отырыстарда болды. Президенттік провинциялардың жоғары лауазымды өкілдері арасында апта сайын алмасып отырды. Утрехт одалының шарты бойынша Штаттар Генералдары ресми түрде егеменді билікке ие болды, Республиканы сыртқы істерде өкілдік етті және шетелдік монархтармен келісімдер жасады. Сегіз жылдық соғыстың салдарынан, аумақтар жоғалып, (ішінара) қайта басып алынғандықтан, бастапқыда Утрехт одалына қол қойған барлық аумақтар Штаттар Генералдарында өкілдік етілмеді. Брабант және Фландрия штаттары 1587 жылдан кейін өкілдігін жоғалтты, себебі олардың аумағының көп бөлігі Фландрия армиясымен басып алынған еді, және Голландия Республикасы оның бір бөлігін (Лимбург герцогтығының бөліктерімен бірге) қайта басып алғаннан кейін бұл өкілдік қайта жаңғыртылмады. Дренте аймағы ешқашан Штаттар Генералдарында тікелей өкілдік етпеген. Жаңа Республиканың аумағының 20 пайызы, «Жалпы Жерлер» деп белгілі, «генералитет»тің тікелей басқаруында болды. 1815 жылы Нидерландтар Біріккен Корольдігі құрылғанда Штаттар Генералдары екі палаталы заң шығарушы органға айналды, онда Сенаттың 50 мүшесі жаңа король қайта жандандырылған рыцарлықтардан – аристократияның өкілді органдарынан өмір бойына тағайындалды, ал Өкілдер палатасының 110 мүшесі (55-і Солтүстік үшін, 55-і Оңтүстік үшін) провинциялық штаттар (жаңа нысанда) тарапынан сайланды. Маңызды мәселе – кабинет пен парламент арасындағы қарым-қатынас дуалистік пе, әлде монистік пе? Яғни, министрлер мен үкіметтік парламенттік партиялардың лидерлері маңызды саяси шешімдерді дайындауы керек пе? Дуалистік позиция бойынша, үкіметтік партиялардың парламент мүшелері кабинеттен тәуелсіз болуы керек. «Монизм» термині саяси тұрақтылықты нығайту мақсатында маңызды шешімдерді басқарушы коалицияның өкілдері дайындауы керек деген ұстанымды білдіреді.