Кіріспе

Сенат (lang es) – Испания Корольдігінің Парламентін құрайтын Депутаттар Конгресімен бірге Кортес Генералдардың жоғарғы палатасы болып табылады. Сенат Мадридтегі Сенат сарайында отырады. Сенаттың құрамы Испания Конституциясының ІІІ бөлімінде белгіленген. Әр сенатор провинцияны, автономиялық қаланы немесе автономиялық қауымдастықты ұсынуы мүмкін. Материктік провинцияның әрқайсысы, халқының санына қарамастан, теңдей түрде төрт сенатормен ұсынылады; арал провинцияларында ірі аралдар үш сенатормен, ал шағын аралдар бір сенатормен ұсынылады. Сондай-ақ, Сеута және Мелилья автономиялық қалалары әрқайсысы екі сенатордан сайлайды. Бұл тікелей сайлау нәтижесінде 208 сенатор азаматтармен сайланады. Бұдан өзге, аймақтық заң шығарушы органдар да өз өкілдерін тағайындайды – әрбір автономиялық қауымдастықтан бір сенатор және әр миллион тұрғынға бір сенатордан, соның салдарынан қосымша 58 сенатор сайланады. Испания Сенаты конституциялық тұрғыдан аумақтық палата ретінде сипатталады. Оның өкілеттіктері Депутаттар Конгресінің өкілеттіктерімен ұқсас. Дегенмен, аумақтық палата ретіндегі рөліне байланысты, оған ерекше өкілеттіктер берілген, мысалы, Ұлттық үкіметке аймаққа тікелей басқару құқығын беруге немесе қалалық кеңестерді таратуға рұқсат беруге қатысты. Сенат төрағасы – Сенат төрағасы, ол Сенат мүшелерімен сайланады.

Тарих

Испанияның алғашқы Конституциясы, 1812 жылғы Испания Конституциясы, бірпалаталы заң шығарушы органды белгіледі, демек жоғарғы палата болған жоқ. Сенат алғаш рет 1834 жылғы Корольдік жарғымен құрылды, оны Екі Сицилия королевасы Мария Кристина Тәңірлер үйі деп атады, бірақ ол ұзаққа созылмады. 1837 жылы сол жылғы Конституцияға сәйкес жоғарғы палата Сенат атауын алды. Ол 1845, 1856, 1869 және 1876 жылдардағы конституциялармен сақталды. Ол кезде ол үш негізгі санаттан тұрды: өз құқықтарымен сенаторлар, өмір бойына сенаторлар және сайланған сенаторлар. Бұл палата, Депутаттар Конгресімен бірге, 1923 жылы генерал Мигель Примо де Ривераның төңкерісінен кейін таратылды. Екінші испан республикасы кезінде демократияның қайта орнатылуымен (1931-1939) жаңа режим франкистік диктатура кезінде де жалғасқан бірпалаталы жүйені таңдады. Ол 1977 жылы Испания демократияға өтуінен кейін ғана қайта құрылды.

Рөл

Испанияның парламенттік жүйесі екі палаталы, бірақ асимметриялық. Депутаттар Конгресінің көбірек тәуелсіз функциялары бар, сонымен қатар ол Сенаттың көптеген шешімдерін жоққа шығара алады. Премьер-министрге сенім білдіру немесе оны қайтару құқығы тек Конгресске ғана берілген. Заң шығарудың қалыпты процесінде екі палатаның кез келгені бастамашы болуы мүмкін, ал Сенат ережеге қарсы түзетулер енгізе алады немесе вето қоя алады, содан кейін ұсыныс төменгі палатаға қайтарылады, ол абсолютті көпшілік дауыспен осы наразылықтарды жоққа шығара алады. Азаматтық құқықтардың негізгі қағидаларын және аймақтық өкілеттік беруді реттейтін органикалық заңдарды қабылдау үшін Конгресс пен Сенаттың екеуінен де абсолютті көпшілік дауыс қажет. Конституциялық түзетулерді енгізу процесі біршама күрделі: қағида бойынша екі палатаның да үштен екісінің (60%) дауысы талап етіледі, бірақ егер Сенат мұндай басымдыққа қол жеткізе алмаса және бірлескен Конгресс-Сенат комиссиясы мәселені шеше алмаса, Конгресс Сенаттың абсолютті көпшілігі қолдаған жағдайда, түзетуді үштен екі дауыспен қабылдауға мәжбүрлей алады. Алайда, адам құқықтарына қатысты шарттарды қоса алғанда, кейбір нақты түзетулер үшін екі палата да түзетуді үштен екі дауыспен мақұлдауы керек, сайлау өткізілуі керек және түзету екінші рет үштен екі дауыспен қабылдануы керек, егер ол мақұлданса, халық референдумда көпшілік дауыспен түзетуді бекітуі керек. Екінші жағынан, Сенат Конституциялық сот судьяларын немесе Сот жүйесінің Бас кеңесінің мүшелерін тағайындау сияқты конституциялық лауазымдарға тағайындау кезінде белгілі бір ерекше функцияларды атқарады. Сенаттың міндеті – аймақтық президенттерді тәртіпке келтіру (Испания Конституциясының 155-бабы). Жергілікті билікті тоқтату құқығы тек Сенатқа ғана берілген (Жергілікті өзін-өзі басқару туралы негізгі заңның 61-бабы). Ол бұл құқықты 2006 жылдың сәуір айында пайдаланды, мүшелерінің көпшілігі сыбайлас жемқорлыққа қатысқандығы анықталған Марбелья қалалық кеңесін таратып жіберді. 2017 жылдың 26 қазанында Сенат 214 дауыспен 47 дауысқа қарсы Каталония аймағына қатысты Испания Конституциясының 155-бабын қолдану туралы шешім қабылдады. Бұл шешім премьер-министр Мариано Рахойға аймақтық үкіметті таратуға және аймақтық заң шығарушы органны таратып, Мадридтен тікелей басқаруға билік берді. Сенат реформасы Испания демократиясының басындағы күндерден бері талқыланып келе жатқан мәселе. Бір ұсыныс Испанияның федерализациясын Испанияның автономиялық қауымдастықтарын көрсететін Сенатты құру арқылы ілгерілетуді көздейді.

Ұйым

Сенаторлар партиялық бағыт бойынша топтар құрады. Оннан аз сенаторы бар партиялар Аралас топты құрайды. Егер бір сессия ішінде топтың мүшелерінің саны алтыдан кем болса, келесі сессияда ол Аралас топқа біріктіріледі. Мысалы, 2008 жылы сайлаудағы сәтсіздіктер Коалиция Канарьяның сенаттағы фракциясын алтыдан екіге дейін азайтқаннан кейін, олар осы фракцияны жойды. Баск ұлттық партиясы жетіден төртке дейін азайғаннан кейін, үкіметтегі Социалистік партиядан сенаторларды "қарызға" алып, өз тобын құрды; олар бұл үшін социалист Хавьер Рохоның Сенат Президенті болып сайлануын қолдады. Заң бойынша, бос орындарға қарамастан, абсолютті көпшілікке 133 орын қажет.

Сенатқа сайлау

Бүгінгі күнге дейін сенат сайлаулары төменгі палата сайлауларымен бірге өткізіліп келді, бірақ Үкімет басшысы (яғни премьер-министр) Испания Конституциясының 115-бабына сәйкес патшаға бір ғана палатаға сайлау тағайындауды ұсына алады. Депутаттар палатасы партиялық тізімдер бойынша пропорционалды өкілдік принципімен сайланатын болса, сенат мүшелері екі бөлек тәсілмен сайланады: шектеулі дауыс беру арқылы халық сайлауы және аймақтық заң шығарушы органдардан тағайындау.

Тікелей сайланатын мүшелер

Сенаттың көпшілігі (қазіргі уақытта 266-ның 208-і) халық тікелей сайлайды. Әр провинция халық санын ескермей төрт сенаторды сайлайды. Аралдық провинцияларға ерекше мән беріледі. Балеар (Балеар) және Канар (Канар) аралдарының ірі аралдары (Мальорка, Гран-Канария және Тенерифе) әрқайсысына үш орыннан, ал кіші аралдар (Меньорка, Ибица–Форментера, Фуэртевентура, Гомера, Иеро, Лансароте және Ла-Пальма) әрқайсысына бір орыннан иеленеді; Сеута мен Мелильяға әрқайсысына екі орын бөлiнедi. Бұл үлестіру шағын провинциялардың пайдасына басымдық береді; 6,5 миллион халқы бар Мадрид және 90 000 тұрғыны бар Сория, әрқайсысы төрт сенатормен өкілдік етіледі. Аралдық емес сайлау округтерінде әр партия үш үміткерді ұсынады. Үміткерлердің есімдері партиялар бойынша үлкен (DIN A3 немесе одан да үлкен) «сабанна» немесе «төсек жаймасы» деп аталатын құлпынай түсті бюллетеньге бағандармен орналастырылады. Әрбір сайлаушы кез келген партиядан үш үміткердің атын белгілеуге құқылы. Бұл испандықтардың партиялық тізімге емес, жеке тұлғаларға дауыс беретін жалғыз мүмкіндігі. «Панахаж» рұқсат етіледі, бірақ көбінесе сайлаушылар бір партияның үміткерлеріне үш дауыс береді. Осының салдарынан төрт сенатордың үшi ең көп дауыс алған партияның үміткерлерінен, ал біреуі ең көп дауыс алған екінші партияның үміткерінен болады. 2011 жылға дейін партия бюллетеньдегі өзінің үміткерлерінің ретін анықтай алмады; үміткерлер тегі бойынша әліпбилік тәртіппен сұрыпталды. Егер партияның үш үміткері де сайланбаса, бұл тәсіл тегі әліпбидің басында тұрған үміткерлерге артықшылық берді. Бұл жағдай әр провинцияда екінші орын алған партиялар үшін және сайлаушылар бір партияның үш үміткеріне дауыс бермеген жағдайдағы екі партия үшін де орын алды.