Кіріспе

Заң шығарушы жиналыс – саяси құрылым, мысалы, ел, ұлт немесе қала үшін заң шығаруға құқығы бар кеңесші орган. Олар көбінесе үкіметтің атқару және сот билігінен ерекшеленеді. Заң шығарушы органдар мемлекеттік биліктің әртүрлі деңгейлерінде болуы мүмкін – ұлттық, аймақтық/облыстық/өңірлік, жергілікті, тіпті ұлттық деңгейден асып түсетін (мысалы, Еуропалық парламент). Елдер субұлттық деңгейдегі кеңесші органдарға заң шығару өкілеттігін беру дәрежесін, әкімшілік жауапкершілікпен салыстырғанда, әртүрліше анықтайды. Заң шығарушы органдар бекіткен заңдар әдетте негізгі заңдар деп аталады. Бұдан өзге, заң шығарушы органдар басқару шараларын бақылап, бағыттап, бюджетке өзгерістер енгізуге құқылы. Заң шығарушы органның мүшелері заң шығарушылар деп аталады. Демократиялық елдерде заң шығарушылар көбінесе тікелей сайлау арқылы сайланады, бірақ жанама сайлау және атқару билігі тарапынан тағайындау да қолданылады, әсіресе екі палаталы заң шығарушы органдарда, олардың жоғарғы палатасы бар.

Тарих

Ең ерте танылған заң шығару органдарының қатарында Афинаның Экклесиясы болды.

Ішкі ұйым

Заң шығарушы органның әрбір палатасы саяси мәселелерді талқылау және ұсынылған заңнамаға дауыс беру үшін парламенттік процедураның белгілі бір түрін қолданатын заң шығарушылардың тобынан тұрады. Бұл іс-шараларды жүзеге асыру үшін белгілі бір мөлшерде заң шығарушылардың болуы қажет, бұл кворум деп аталады. Заң шығарушы органның жаңадан ұсынылған заңнаманы алғашқы қарау сияқты кейбір міндеттері, әдетте, оның бірнеше мүшелерінен құралған комитеттерге жүктеледі. Заң шығарушы органның мүшелері көбінесе әртүрлі саяси партияларды ұсытады, және әр партияның мүшелері өз ішкі істерін ұйымдастыру үшін фракция болып жиналады.

Басқа мемлекеттік органдармен қарым-қатынас

Заң шығарушы органдар сот, әскери және атқарушы билік сияқты басқа саяси актерлермен салыстырғанда қолданатын саяси биліктің көлемі жағынан әртүрлі. 2009 жылы саяси ғалымдар М. Стивен Фиш және Мэтью Крониг ұлттық заң шығарушы органдар арасындағы биліктің деңгейін сандық тұрғыда бағалау үшін Парламенттік өкілеттіктер индексін жасады. Германияның Бундестагы, Италия Парламенті және Монғолияның Ұлы Ұлттық Хуралы ең қуатты деп танылды, ал Мьянманың Өкілдер палатасы мен Сомалидің Кезеңдік Федералдық Ассамблеясы (кейін Сомалидің Федералдық Парламентімен алмастырылды) ең әлсіз деп танылды. Кейбір саяси жүйелер заң шығарушы биліктің басымдығы принципін ұстанады, онда заң шығарушы орган – үкіметтің жоғарғы органы болып есептелінеді және сот немесе жазбаша конституция сияқты басқа институттармен шектеле алмайды. Мұндай жүйе заң шығарушы органның ықпалын арттырады. Парламенттік және жартылай президенттік үкімет жүйелерінде атқарушы билік заң шығарушы органға жауапты болады, ол оны сенімсіздік дауысы арқылы қызметтен шеттетуге құқылы. Алайда, биліктің бөліну принципіне сәйкес, президенттік жүйеде заң шығарушы орган сот және атқарушы билікпен бірге тәуелсіз және тең құқылы үкімет тармағы болып саналады. Дегенмен, көптеген президенттік жүйелер атқарушы билікті қылмыстық немесе конституцияға қайшы әрекеттері үшін импичментке салу мүмкіндігін қарастырады. Заң шығарушы органдар кейде өздерінің заң шығару өкілеттерін әкімшілік немесе атқарушы органдарға жүктеуі мүмкін.

Мүшелер

Заң шығарушы органдар жеке мүшелерден тұрады, олар заң шығарушылар деп аталады және ұсынылған заңдарға дауыс береді. Заң шығарушы органның әдетте белгілі бір саны болады; заң шығарушылар көбінесе заң шығарушыларға арналған орындықтары бар белгілі бір бөлмеде жиналатындықтан, оның құрамындағы "орындықтар" саны деп аталады. Мысалы, 100 "орындығы" бар заң шығарушы орган 100 мүшеден тұрады. Сондай-ақ, бір заң шығарушыны сайлайтын сайлау округі де "орындық" деп сипатталуы мүмкін, мысалы, "сенімді орын" және "тартысты орын" сияқты тіркестерде. Сайлаудан кейін мүшелер парламенттік иммунитет немесе парламенттік артықшылықтармен қорғалуы мүмкін, бұл қорғау олардың бүкіл мерзімі бойындағы барлық әрекеттеріне немесе тек заң шығару қызметіне қатысты әрекеттеріне ғана қолдануы мүмкін.

Камералар

Заң шығарушы орган заң жобаларын бірлік ретінде талқылап, дауыс беруі мүмкін, немесе ол заң шығарушы палаталар, талқылау палаталары және түрлі атаулармен аталатын, жеке-жеке талқылап, дауыс беретін және ерекше өкілеттіктерге ие бірнеше бөлек жиналыстардан тұруы мүмкін. Бір палаталы заң шығарушы орган – бірпалаталы, екі палаталы – екіпалаталы, үш палаталы – үшпалаталы болып табылады. Екіпалаталы заң шығарушы органдарда әдетте бір палата жоғарғы палата, ал екіншісі – төменгі палата деп саналады. Екі типтің арасындағы айырмашылық қатаң емес, бірақ жоғарғы палата мүшелері көбінесе тікелей емес, жанама түрде сайланады немесе тағайындалады, олар халық санына емес, әкімшілік бөліністерге сәйкес бөлінеді және төменгі палата мүшелеріне қарағанда ұзақ мерзімге сайланады. Кейбір жүйелерде, әсіресе парламенттік жүйелерде, жоғарғы палатаның өкілеттігі шектеулі және кеңес беру рөлі басым, бірақ басқаларында, әсіресе федералды президенттік жүйелерде, жоғарғы палатаның өкілеттігі тең немесе тіпті жоғары болады. Федерацияларда жоғарғы палата көбінесе федерация құрамына кіретін мемлекеттерді ұсынады. Бұл Еуропалық Одақтың үлттық емес заң шығарушы органына да қатысты. Жоғарғы палатаға Еуропалық Одақта, Германияда және 1913 жылға дейін АҚШ-тағы сияқты штаттық үкіметтердің өкілдері кіруі мүмкін, немесе 1913 жылдан бері Австралия мен АҚШ-тағы сияқты халық саны аз мемлекеттерге тең өкілдік беретін формула бойынша сайлануы мүмкін. Үшпалаталы заң шығарушы органдар сирек кездеседі; Массачусетс губернаторының кеңесі әлі де бар, бірақ соңғы ұлттық мысал Оңтүстік Африкада ақ нәсілділердің үстемдігінің азайып бара жатқан кезеңінде болды. Төртпалаталы заң шығарушы органдар қазіргі таңда жоқ, бірақ олар бұрын Скандинавияда қолданылған. Төрт палатадан көп палаталы жалғыз заң шығарушы орган – Югославия Федералдық жиналысы; бастапқыда 1963 жылы бес палаталы орган ретінде құрылған, ол 1967 жылы алты палаталы органға айналды.

Өлшемі

Заң шығарушы органдар мөлшері жағынан кең ауқымды айырмашылықтарға ие. Ұлттық заң шығарушы органдардың арасында Қытайдың Ұлттық халық конгресі 2980 мүшесімен ең ірісі, ал Ватикан қаласының Папалық комиссиясы 7 мүшесімен ең кішісі болып табылады. Екі заң шығарушы орган да демократиялық жолмен сайланбайды: Папа комиссиясының мүшелері Папа тағайындайды, ал Ұлттық халық конгресі бір партиялық жүйе аясында жанама сайлау арқылы құрылады. Заң шығарушы органның мөлшері тиімділік пен өкілдік арасындағы тепе-тәуелдік болып табылады; заң шығарушы орган неғұрлым кіші болса, соғұрлым тиімді жұмыс істей алады, бірақ заң шығарушы органның мөлшері неғұрлым үлкен болса, сайлаушылардың саяси құрамының әртүрлілігін жақсырақ көрсете алады. Ұлттық заң шығарушы органдарды салыстыру нәтижесінде елдің төменгі палатасының мөлшері халық санының куб түбіріне пропорционалды екені анықталды; яғни төменгі палатаның мөлшері халық санының өсуімен бірге артады, бірақ одан әлдеқайда баяу темппен.