Кіріспе

Шығыс Еуропа мен Батыс Азияның шекарасында орналасқан географиялық аймақ – Оңтүстік Кавказ, сондай-ақ Транскавказия немесе Транскавказ деп те аталады. Бұл аймақ Кавказ тауларының оңтүстігінде жатыр. Оңтүстік Кавказ шамамен қазіргі Армения, Грузия және Әзірбайжан аумақтарымен сәйкес келеді, олар кейде Кавказ елдері деп біріктіріледі. Бұл елдердің жалпы ауданы шамамен 71850 шаршы миль (186,091 км²) құрайды. Оңтүстік Кавказ және Солтүстік Кавказ бірге алып Кавказ географиялық аймағын құрайды, ол Еуразияны екіге бөледі.

География

Оңтүстік Кавказ Кавказ тауларының оңтүстік бөлігін және олардың жазықтықтарын қамтиды, Еуропа мен Азия құрлықтары арасындағы шекарада орналасқан. Ол оңтүстік-батыстағы Ресейдің Бас Кавказ жотасының оңтүстік бөлігінен басталып, Түркия мен Армения шекараларына дейін, батыстағы Қара теңізден шығыстағы Иранның Каспий теңізі жағалауына дейін созылады. Аймаққа Үлкен Кавказ тауларының оңтүстік бөлігі, Кіші Кавказ тауларының толық бөлігі, Колхида жазықтығы, Кура-Арас жазықтығы, Қарадаг, Талыш таулары, Ланкаран жазықтығы, Джавахети және Армения таулы аймағының шығыс бөлігі кіреді. Бүгінгі Арменияның барлық аумағы Оңтүстік Кавказда жатыр; Грузия мен Әзірбайжанның көп бөлігі, соның ішінде Нахчыван эксклавы да осы аймаққа кіреді. Иран мен Түркияның де бір бөлігі Оңтүстік Кавказ аймағына жатады. Аймақта өндірілетін тауарларға мұнай, марганец кені, шай, цитрус жемістері және шарап кіреді. Бұл посткеңестік кеңістіктегі ең саяси тұрақсыз аймақтардың бірі болып табылады және Абхазия мен Оңтүстік Осетия сияқты екі даулы аймақты қамтиды. 1878 мен 1917 жылдар аралығында Ресей бақылауындағы Карс облысы және Сурмалу уезі (қазіргі Игдыр провинциясы) да Оңтүстік Кавказға қосылған.

Этимология

Қазіргі кезде бұл аймақ Оңтүстік Кавказ немесе Оңтүстік Кавказ деп аталады. Бұл аймақтың бұрынғы атауы Транскавказия, орыс тіліндегі Закавказье сөзінің латыншасы, яғни "Кавказдың ар жағындағы аймақ" дегенді білдіреді. Парфян, римдік, сәсани, византиялық, Омейяд, Аббасид, моңғол, Осман, бірінен соң бірі келген иран (Сафави, Афшарид, Қажар) және орыс империялары өздерінің діндері мен мәдениеттерін әкелді. Тарих бойы Оңтүстік Кавказдың көп бөлігі әртүрлі Иран империяларының тікелей билігінде болды және Иран әлемінің бір бөлігі еді. 19 ғасырдың барысында Қажар Ираны сол ғасырдағы екі орыс-парсы соғысының нәтижесінде аймақты (Дағыстан және Солтүстік Кавказдағы жерлерімен бірге) Ресей империясына беруге мәжбүр болды. Аймақтың ежелгі мемлекеттеріне Колхида, Урарту, Иберия, Армения және Албания кірді. Бұл мемлекеттер кейіннен Ахеменидтер империясы, Парфян империясы және Сәсанидтер империясы сияқты әртүрлі Иран империяларының құрамына енді, сол кезде зороастризм аймақтағы басты дін болды. Бірақ, христиан дінінің күшеюімен және Кавказ мемлекеттерінің жаңа дінге өтуімен зороастризм кең таралмай, тек аймақта сақталған парсы күші мен ықпалының арқасында ғана тірі қалды. Осылайша, Оңтүстік Кавказ әскери ғана емес, діни тоғысу ортасы болды, бұл жиі парсы империяларымен (кейін мұсылман империяларымен) бір жағынан, ал Рим империясымен (кейін Византия және Ресей империяларымен) екінші жағынан қақтығыстарға әкеп соқты. Ирандық парфяндар Оңтүстік Кавказда бірнеше әулеттерді құрып, орнатты, атап айтқанда Арменияның Арсакид әулеті, Иберияның Арсакид әулеті және Кавказ Албаниясының Арсакид әулеті.

Орта ғасырлар мен орыс билігі

8 ғасырдың ортасында араб-хазар соғыстары кезінде Омейяд әскерлері Дербендті басып алғаннан кейін, Оңтүстік Кавказдың көп бөлігі Халифат құрамына енді және ислам діні бүкіл аймаққа тарады. Кейіннен православие христиандығын ұстанған Грузия патшалығы Оңтүстік Кавказдың басым бөлігін биледі. Содан кейін бұл аймақты Сәлжұқтар, моңғолдар, түркілер, Сәфәүилер, Осман, Афшарид және Қажар династиялары жаулап алды. 19 ғасырдың бірінші жартысындағы екі соғыстан кейін, атап айтқанда, орыс-парсы соғысы (1804-1813) және орыс-парсы соғысы (1826-1828), Ресей империясы Оңтүстік Кавказдың көп бөлігін (Солтүстік Кавказдағы Дагестанды қоса) ирандық Қажар династиясынан басып алды, бұл Иранмен тарихи аймақтық байланыстарды үзіп жіберді. 1804-1813 жылдардағы соғыстан кейін жасалған Гулистан шарты бойынша Иран қазіргі Дагестан, Шығыс Грузия және Әзірбайжан Республикасының көп бөлігін Ресейге беруге мәжбүр болды. 1826-1828 жылдардағы соғыстан кейін жасалған Түрікменчай шарты бойынша Иран қазіргі Арменияның барлық жерінен және ирандық қолда бар қазіргі Әзірбайжан Республикасының қалған бөлігінен айырылды. 1828-1829 жылдардағы соғыстан кейін Осман империясы Батыс Грузияны (Аджарияны қоспағанда, ол Батум санджағы деп белгілі болған) ресейліктерге өткізді, олар бұл жаңа оңтүстік шекараны көбінесе қолайсыз азаматтармен және еретиктерге (сектантар) төзімділікпен толтырды. 1844 жылы қазіргі Грузия, Армения және Әзірбайжан құрайтын аумақтар біртұтас патшалық басқармасына біріктірілді, ол 1844, 1881 және 1905-1917 жылдары вице-корольдік деп аталды. 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысынан кейін Ресей Осман империясынан Карсты, Ардаханды, Агри мен Батумиді аннексиялады, оларды осы бірлікке қосты және Оңтүстік Кавказдағы ең оңтүстік-батыс аумағы ретінде Карс облысын құрды.

Қазіргі заман

1918 жылы Ресей империясы құлағаннан кейін Оңтүстік Кавказ аймағы екі рет бір саяси бірлікке біріктірілді: 1918 жылдың 9 сәуірінен 26 мамырына дейін – Транскавказ Демократиялық Федеративтік Республикасы, ал 1922 жылдың 12 наурызынан 1936 жылдың 5 желтоқсанына дейін – Транскавказ Социалистік Федеративтік Кеңес Республикасы. Екі рет те осы Транскавказдық құрылымдар таратылды, бірақ аймақ Армения, Әзірбайжан және Грузияның үш жеке Кеңес Социалистік Республикасы ретінде саяси тұрғыдан Кеңес Одағының құрамында сақталды. 1991 жылы Кеңес Одағы тараған кезде олардың барлығы тәуелсіздік алды. 2008 жылы Оңтүстік Кавказ аймағында орыс-грузин соғысы болды, бұл аймақтағы тұрақсыздықты күшейтті. Бұл тұрақсыздық Таяу Шығыстағыдай күрделі, себебі діндердің (көбінесе ислам және православие христиандығы) және этнолингвистикалық топтардың алуан түрлігі бар. Тәуелсіздік алғаннан бері үш елдің Ресеймен және басқа елдермен қарым-қатынасында әртүрлі деңгейде табысқа жетті. Грузияда 2004 жылғы «Гүлдер революциясынан» кейін, Балтық елдері сияқты, ел НАТО және Еуропалық Одақпен қарым-қатынасты дамыту арқылы Еуропалық қоғамға интеграциялануға кірісті. Армения Ресеймен қарым-қатынасын нығайтумен қатар, Еуропалық Одақпен де байланыстарын дамытуда. Әзірбайжан Ресейге аз тәуелді, стратегиялық тұрғыдан Түркиямен және басқа НАТО мемлекеттерімен серіктестік орнатуда. Оңтүстік Кавказдың үш елі де Еуропа Кеңесінің, Еуропалық саяси қауымдастығының мүшелері болып табылады және Еуропалық Одақтың «Шығыс серіктестігі» және «Евронест» парламенттік ассамблеясына қатысады. 2023 жылғы 8 қарашада Еуропалық комиссия Грузияға Еуроодаққа кандидат мәртебесін беру туралы ресми ұсыныс жасады, ол 2023 жылғы 14 желтоқсанда бекітілді. Осылайша Грузия Оңтүстік Кавказ аймағында Еуроодаққа кандидат мәртебесін алған алғашқы ел болды.