Кіріспе

Файдалы қойылым – белгілі бір мақсатқа қызмет ететін тікелей эфирдегі өнер көрсету түрі. Алғашқыда, мұндай қойылымдар актерлерге табысын арттыру мүмкіндігін берген. Қазіргі заманда пайдалы қойылымдар гуманитарлық мақсаттарға қаржы жинау, назар аудару немесе көрермендерге тікелей пайда келтіру үшін ұйымдастырылады.

Орындаушыларға арналған артықшылық ретінде

Пайдалы қойылымдар тұжырымы Англияда пайда болды, онда олар кем дегенде 1685 жылдан 1870 жылға дейін қолданылды. Осы кезеңде театр актері жылына кем дегенде бір пайдалы қойылымды көздейтін шартпен жұмысқа алынар еді. Осы шара үшін актердің жұмыс берушісі, театр компаниясы, bénéficiaire (пайда алушы) деп аталатын актерге 100% (егер пайда "таза" болса) кірісті бонус ретінде ұсынатын. Пайданың басқа түрлеріне "жартылай таза" пайда кіретін, онда актер кірістің 50% құқығына ие болатын. Бір қойылымда бірнеше актердің өнер көрсетіп, пайда табуының да мысалдары болды. Пайдалы қойылымдар актердің табысын толықтыру мақсатында болғанымен, театр компаниялары актерлерге жалақыны төмендету үшін де оны сылтау ретінде пайдаланды. Көп ұзамай, пайдалы қойылымдар актердің танымалдығының маңызды көрсеткішіне айналды. Кейбір жағдайларда, егер билет сатылымы жеткіліксіз болса, актерлер қойылымнан ақша жоғалтуы мүмкін еді. 1860 жылдары театр индустриясы еңбек тәжірибесін өзгерте бастағанда, пайдалы қойылымдарды өткізу практикасы азайды. Театрлар қысқа мерзімді шарттар жасаудың орнына, актерлерге билет сату арқылы анықталатын қойылымдардың ұзақтығына қарай жалақы төлеуге көшті. Бұл менеджерлерге қойылымдар табысты болған жағдайда актерлерге жоғары жалақы төлеуге мүмкіндік берді. The Beatles тобының "Being for the Benefit of Mr. Kite!" әні осындай шараға арналған плакатқа сілтеме жасайды.

Гуманитарлық мақсаттар үшін пайда ретінде

Қазіргі қолданыста, қайырымдастық шарасы көбінесе қаржы жинау іс-шарасын білдіреді. Мұндай жағдайда, өнерпаздар мен продюсерлер ешқандай немесе аз ғана төлем алады, ал түскен қаражат қайырымдылық мақсаттарға, мысалы, қайырымдылық қорларға, медициналық зерттеулерге немесе табиғи апаттан кейінгі гуманитарлық көмек көрсетуге жұмсалады. Егер мақсат олардың өзінің әл-ауқатымен байланысты болса, өнерпаздар осы шарадан тікелей емес, жанама түрде де пайда көре алады, мысалы, актерлердің әл-ауқатын қорғау қоры. Қазіргі заманғы қайырымдастық концерттері осы сияқты шаралар болып табылады және көбінесе қаржы жинаумен қатар, мәселеге назар аудару құралы ретінде де қолданылады. Бұл көбінесе телеарналар арқылы көрсетіледі.

Аудиторияның пайдасы үшін

Пайдалы орындау деген ұғым да бар, ол орындаушылардың нақты көрермендерге көмектесу мақсатымен жасаған қайырымдылық шарасы. Осыған ерте мысал ретінде Диснейдің "Жетімдерге арналған пайда" (1934) фильмін келтіруге болады, онда Микки Маус және оның достары жергілікті жетімхана үшін тегін қойылым қойды. 20-шы ғасырдың соңында Біріккен қызметтер ұйымдары (USO) шетелдегі әскерлердің рухын көтеру үшін тікелей эфирде концерттер ұйымдастыруымен кеңінен танылды.