Кіріспе

Вестминстер қаласындағы бұрынғы театр, Лондон, Англия.

Сент-Джеймс театры Лондонның Сент-Джеймс көшесінде орналасқан. Ол 1835 жылы ашылып, 1957 жылы бұзылды. Театрды танымал әнші Джон Брэхам жобалап, салғызған; алайда, ол ақша жоғалтып, үш маусымнан кейін зейнеткерлікке шықты. Келесі қырық жылдағы бірнеше басқарушылар коммерциялық сәттілікке жете алмады, соның салдарынан Сент-Джеймс театры бақытсыз театр ретінде танылды. 1879–1888 жылдары актерлер Джон Хейр, Мэдж және В. Х. Кендал басқаруымен ғана театр гүлдене бастады. Hare Kendal басқаруын қысқа да сәтсіз әрекеттер жасаған басқа жалға алушылар алмастырды, содан кейін актер-режиссер Джордж Александр 1891 жылдан 1918 жылы қайтыс болғанға дейін басшылық етті. Александр басшылығымен театр Лондон қоғамының талғамына тым сай келмейтін, бірақ әрекетті бағдарламасымен көзге түсті. Ол ұсынған пьесалардың ішінде Оскар Уайльдтың «Леди Виндермирдің желдеткіші» (1892) және «Асық болудың маңызы» (1895) және А. В. Пинероның «Екінші миссис Танкерей» (1893) пьесалары бар. Александрдың қайтысынан кейін театр бірнеше басқарушылардың бақылауына өтті. Ұзақ уақыт бойы көрсетілген қойылымдардың арасында «Миссис Чейнидің соңғысы» (1925), «Қайтермеушілік» (1927), «Кейінгі Кристофер Бин» (1933) және «Зейнеткерліктегі әйелдер» (1939) болды. 1950 жылдың қаңтарында Лоуренс Оливье және оның әйелі Вивьен Ли театрдың басқаруын өз қолына алды. Олардың сәтті туындылары «Venus Observed» (1950) және 1951 жылғы Ұлыбритания фестивалі үшін «Цезарь мен Клеопатра» және «Антоний мен Клеопатра» қойылымдары болды. 1954 жылы Теренс Раттиганның «Аралас үстелдері» 726 қойылым көрсетілді, бұл Сент-Джеймс театрының тарихындағы ең ұзақ қойылым. Қойылым барысында, бір құрылыс компаниясы театрдың меншігін сатып алып, оны бұзуға және орнына кеңсе үйі салмаққа қажетті заңдық рұқсат алды. Көптеген наразылықтарға қарамастан, театр 1957 жылдың шілдесінде жабылып, сол жылдың желтоқсан айында бұзылды.

Негізгі деректер және құрылыс

1878 жылы «Ескі және Жаңа Лондон» басылымында «Сент-Джеймс театры» өзінің пайда болуымен «өмір бойы жиған табысын қауіпті салымға салатын түсініксіз құмарлықтардың біріне» қарызды екені айтылған. Опер өнерінің көрнекті өкілі Джон Брахэм, театрды әсем Сент-Джеймс аймағында, Кинг-стриттегі жерге жоспарлаған, ол жер батыс жағынан Крон-Пасаж, шығыс жағынан Энджел Корт және оңтүстік жағынан Пэлл Молл ғимараттарымен шектесетін. Бұл жерде 17 ғасырдан бері «Неро» атты қонақ үй тұрған, бірақ қазір ол тасталып, құлдырап жатыр. Кіріс табу үшін ғимараттың қасбетіне бір-екі дүкен орналастырылу жоспарланған. Театрды салу және ашу оңай болған жоқ. The Theatres Trust журналы Брахэмнің архитекторы Сэмюэл Бизлимен және басқа да мамандармен, сондай-ақ мердігерлермен үнемі дауласып тұрғанын хабарлайды. Ол сонымен қатар театр ашуға қажетті лицензия алуда да қиындықтарға тап болды; жақын орналасқан Корольдік театрдың басшылығы, сондай-ақ басқа да мүдделі тараптар оған қарсы шықты. Лицензияны Уильям IV-нің бұйрығымен Лорд Чемберлен берді, бірақ Брэхам бәсекелестер тарапынан қарсылыққа ұшырады.

Алғашқы жылдары: 18351857

Театр 1835 жылдың 14 желтоқсанында Гилберт à Бекеттің екі фарсы мен оның әйелі Мэри Энн à Бекеттің музыкасы бар "Агнес Сорел" операсынан тұратын үш бөлімді қойылыммен ашылды. 1836 жылдың сәуір айында театрға көптеген қонақ француз труппалары келді, бұл дәстүр 122 жыл бойы Санкт-Джеймс театрының өмірінде үзіліспен сақталды. Оның бағдарламасына арыстан, маймыл, иттер мен ешкілердің өнер көрсетуі кірді. 1839 жылдың қарашасында театр сыншысы және тарихшысы Дж. К. Тревин "Друри Лейн мен Ковент-Гарденнің бұрынғы автократы" деп атаған Альфред Банн театрды иелігіне алып, оның атын Принц-консорттың құрметіне "Принц театры" деп өзгертті. Баннның алғашқы ұсыныстарының бірі – "Der Freischütz" операсымен басталатын неміс операсының маусымы болды. Королева Виктория мен Принц-консорт маусым кезінде екі қойылымды тамашалады, бірақ Баннның басқаруы ерекше көзге түспеді және табысты болмады. Француздық қойылымдардың арасында Митчелл кейде театрды жалға беріп тұратын. 1846 жылы Бен Джонсонның "Әркім өзінің қылығымен" атты әуесқойлық қойылымында Диккенс капитан Бобадил рөлін ойнады. Митчелл халықаралық ойын-сауықтарға құштарлық танытты және неміс әуежайшыларын, тирольдық әншілерді, Фанни Кемблдің драматикалық оқуларын, П.Т. Барнумның сегіз және алты жастағы бала ғажайыптары – Кейт пен Эллен Бейтманды Шекспирдің сахналарында, ал ең танымал – америкалық стильдегі миньстрель шоулар туралы Лондонды қызықтырған эфиопиялық серенадашыларды ұсынды, бұл ойын-сауық түрі ондаған жылдар бойы танымал болды. Митчелл кеткеннен кейін актриса Лора Сеймур (1820–1879) Чарльз Ридпен бірлесіп, 1854 жылдың қазанынан 1855 жылдың наурызына дейін бір маусымға театрды басқарды. Сеймурдың басшылығымен интерьер қайта жаңартылды, бірінші қабаттағы ложалар қазіргі сәнді киім шеңберімен ауыстырылды. Оның басқаруындағы ерекше оқиғалардың бірі – комедиялық актер Дж. Л. Тульдің Лондонға дебюті болды. 1856 жылдың көп бөлігінде театр жабық болды, бірақ 1857 жылы Жак Оффенбах Парижден тоғыз туындысынан тұратын опера буффе труппасын әкелгенде театр патшалық және қоғамдық ықыласқа оралды. Одан кейін 1857 жылдың тамызында екі апта бойы толық залмен ойнаған Christy Minstrels басқа жерлерге көшті. Бұл труппаның табысы көп жылдар бойы жалғасты, ал оның танымалдылығы көптеген бәсекелестердің оның атын көшіруіне себеп болды. Альфред Уиган, Брахамның алғашқы труппасының мүшесі болған, 1860 жылы қысқа мерзімге театрды иелігіне алды, одан кейін Джордж Вининг басқарды. 1862 жылдың желтоқсанында билікті қабылдаған Фрэнк Мэтьюс басқару кезінде театрдың ең ұзақ қойылымы – "Леди Одлидің құпиясы" 104 түн бойы сахналанды. Мэтьюс 1863 жылдың шілдесінде басқаруын тоқтатты, одан кейін Бенджамин Вебстер келді, ол бірнеше қайта қойылымдар мен жаңа бурлесктер мен экстраваганзалар қойды, бірақ олар қаржылық жағынан сәтті болмады. Вебстердің труппасының мүшесі Рут Герберт 1864 жылы театрды иелігіне алып, 1868 жылға дейін басқарды. Ол Генри Ирвингті Лондон сахнасындағы алғашқы маңызды рөлімен таныстырғаны үшін көп мақтау алды. Келесі айда театр В. С. Гилберттің алғашқы бурлескі – "Дулькамара! немесе Кішкентай қаз бен Ұлы шарлатаң" қойылымын ұсынды, бұл Доницеттидің "L'elisir d'amore" операсының пародиясы болды және келесі жылдың Пасхасына дейін сахналанды. Оның кеткеннен кейінгі маусымда Хортенс Шнайдер ойнаған екі Оффенбах қойылымы болды, олар 1868 жылдың маусым айында Уэльс принсі мен Лондон қоғамын театрға шақырды. және ол өзінің маңызды клиенттерін, сәнді қоғамның көрермендерін наразылыққа ұшыратпауға тырысты. Сент-Джеймс театрын иелігіне алғаннан кейін бір жыл ішінде Александр Оскар Уайльдпен өзара тиімді кәсіби қарым-қатынас орнатты, оның "Леди Виндермирдің желдеткішін" 1892 жылдың ақпанында қойды. Келесі жылы ол Пинероның "Екінші миссис Танкерейін" ұсынды, ол 1893 жылдың мамыр айында сахналанды. "Леди Виндермирдің желдеткіші" сияқты, бұл пьесада да "өткені бар әйел" бейнеленген, бірақ Уайльдтың пьесасынан айырмашылығы, ол трагедиямен аяқталды. Ол кезде бұл батыл қадам деп саналды, бірақ Александр өзінің көрермендерін білген және Пирсонның "қатесіз тәуекелдің қауіпсіз жолы" деп атаған нәрсесіне сүйенді. Пинероның пьесасы мен Александрдың есімі ең жақын байланысты болған шығармасы – "Асық ниетті болудың маңызы" арасында Александрдың ең айқын сәтсіздігі болды. Танымал романшы Генри Джеймс "Гай Домвилл" атты пьесасын жазды, ол отбасын құтқару үшін діни қызметкерліктен бас тартып, мұрагерге үйленген, бірақ ақырында діни қызметіне қайта оралған батыр туралы. Пьесаны Лондондық менеджмент қабылдамады, бірақ Александр оны қабылдап, 1895 жылдың 5 қаңтарында Сент-Джеймс театрында қойды. Ол үйдің ең қымбат бөлігінде отырғандар тарапынан әдептілікпен қабылданды, ал арзан орындықтарда отырғандар наразылық білдірді. Джеймс өзінің інісіне жазған хатында: "Үйдің барлық азаматтық күштері ең батыл, ұзақ және тұрақты қол соғулармен қашқындықтардың, ысқырықтар мен мысықтардың (бір түрлі зоопарктағы аңдардың айқайы сияқты) күресіне қарсы күресті. Бұл нервтік, сезімтал және шаршаған автор үшін көруге қызықты көрініс болды" деді. 1895 жылдың ақпанында Александр Уайльдтың "Асық ниетті болудың маңызы" пьесасын қойды. Пьесаның көрермендер мен сыншылар тарапынан сәттілігі дереу және айқын болды, бірақ ол қысқа ғана уақытқа созылды. Премьерадан кейін бірнеше апта өткен соң Уайльд гомосексуалдық акт жасады деген айыппен қамалды, сотталып, түрмеге жабылды. Қоғам оған қарсы бұрылды, және Александр автордың атын афишалардан алып тастау арқылы пьесаны сахнада ұстап тұруға тырысса да, 83 қойылымнан кейін оны шығаруға мәжбүр болды. Александр басқаруында Сент-Джеймс театры тек тұрмыстық комедия мен қоғамдық драмаға ғана назар аударған жоқ. Оған "The Prisoner of Zenda" сияқты костюмді драмалар, руританиялық шайқастар да кірді.

1899 жылдың соңында Александр театрды кеңейтілген қайта құрылымға ұшырату үшін жапты, нәтижесінде The Era журналы "Лондондағы драманың ең әдемі ғимараттарының бірі" деп атады, сонымен бірге оның тартымдылығы мен жайлылығын сақтап қалды. Қайта құрылым театрдың отыру сыйымдылығын арттырды, бұл оның қаржылық мүмкіндіктерін арттырды. Театр 1900 жылдың 2 ақпанында Энтони Хоуптың "Руперт Хентцау" қойылымымен қайта ашылды, оны Уэльс принці тамашалады. The Manchester Guardian қайта құрылған театрдың "қазір Лондондағы ең әдемі театрлардың бірі" екеніне келісті. Александрдың басқаруы жаңа ғасырға көшті, репертуарды әртүрлілендіре берді, 1902 жылы Дантенің "Құдай комедиясынан" алынған эпизодқа негізделген "Паоло және Франческа" атты өлеңмен драма қойды, сондай-ақ театрдың әдеттегі қойылымдары, мысалы, Пинероның "His House in Order" драмасы, бұл өнер және кассалық табысқа жетті, 427 қойылымға дейін сахналанды.

1918-1939 жылдар

1918 жылы Александр қайтыс болғаннан кейін жалға алу құқығын американдық импресарио Гилберт Миллер қабылдады. Ол өз қойылымдарын уақыт-уақыт ұсынса да, көбінесе театрды басқа менеджерлерге жалға берді. Алғашқысы – Гертруда Эллиотт, ол 383 қойылым көрсеткен «Жастық көзі» атты американдық фантастикалық пьесасын ұсынды және бас рөлде ойнады. Содан кейін Миллер актер Генри Эйнлимен серіктестікке кірісіп, 1920 жылы «Юлий Цезарь» спектаклін қойды. Эйнли Марк Антоний рөлін сомдады, ал құрамында Базил Гилл, Клод Рейнс, Милтон Росмер және Лилиан Брейтвейт болды. Спектакль 83 рет көрсетілді. Одан кейін қоғамдық драмалар мен жеңіл комедиялар қатары ұсынылды, оның ішінде 1921 жылғы «Поллидің өткені» пьесасында болашақ жұлдыздар көптеп қатысты, олардың ішінде Хелен Хей, Эдит Эванс және Ноэль Ковард бар еді. 1923 жылы Уильям Арчердің «Жасыл құдай» мелодрамасы 417 қойылымға созылды. 1920 жылдары Сент-Джеймс театрында Питер Пэннің Рождестволық маусымдары қойылды, Питер рөлін Эдна Бест (1920 және 1922) және Жан Форбс Робертсон (1929) ойнады, ал Капитан Хукты Эйнли (1920), Эрнест Тезигер (1921), Лин Хардинг (1922) және Джеральд дю Мориер (1929) сомдады. 1925 жылдың қыркүйегінде дю Мориер мен Гладис Купер Фредерик Лонсдейлдің «Миссис Чейнидің соңғысы» (1925) спектаклін ұсыну үшін театрды жалға алды. Спектакль 1926 жылдың соңына дейін 514 рет көрсетілді. Роланд Пертуи мен Гарольд Дирденнің триллері «Қысылыс» (1927) үлкен жетістікке жетіп, 412 қойылым көрсетілді. Одан кейін сәтсіздікке ұшыраған «S.O.S» (1928) пьесасы болды, ол тек Грейси Филдстің алғашқы тікелей рөлімен ғана ерекшеленді. 1930 жылдардың басында 1933 жылға дейін сәтсіздіктер мен аз табыстар тіркелді, содан кейін Эмлин Уильямстың «Кейінгі Кристофер Бин» пьесасы Эдит Эванс, Луиза Хэмптон және Седрик Хардвик қатысуымен келесі жылдың мамыр айынан қыркүйек айына дейін өтті. 1936 жылы театрдың жүз жылдық мерейтойы Рекс Уистлер жобалаған «Мақтаныш пен әділдік» ромасының сәнді сахналық бейімделуімен аталып өтті, ол бір жылға жуық уақыт көрсетілді. Миллер мен Макс Гордон бірлесіп қойды, ал Селия Джонсон мен Хью Уильямс бас рөлдерде ойнады. 1930 жылдардың соңындағы қойылымдардың ішінде тек «Алтын бала» (1938) және «Зейнеткерліктегі әйелдер» (1939) 100 қойылымнан асты. «Қара шам» (1937) спектаклі Сент-Джеймстен Йорк герцогі театрына көшірілді, онда ол 414 қойылымының көп бөлігін көрсетті, Мандер мен Митченсонның сөзімен айтқанда, Сент-Джеймсті «қатарынан төрт сәтсіздікке ұшыратуға» қалдырды. Ұзақ емес балеттік маусымнан кейін Дональд Вулфит пен оның труппасы Шекспир мен Бен Джонсонның спектакльдерін қойды. 1942 жылдың ортасында Ковардтың «Блитт Спирит» спектаклі Пикадилли театрынан көшірілді. Ковард гастрольге шығар алдында Сесил Паркерден Чарльз Кондомин рөлін алды. 1942 жылдың соңында Вулфит пен оның труппасы оралды және келесі жылы ойнады. Уильямстың Майкл Редгрейвтің қатысуымен «Ауылдағы бір ай» ромасын бейімдеуі 1943 жылдың басым бөлігінде 313 қойылым көрсетілді. Одан кейін Агата Кристидің «Он кішкентай неггер» спектаклі 260 қойылымға қойылды, бірақ 1944 жылдың ақпан айында театрға бомба түскен кезде үзілді. Спектакль уақытша Кембридж театрына көшірілді, мамыр айында қайта оралды. Сыншы Айвор Браун Скофилдтің Александр рөлін өте жақсы орындағанымен, Лоренс Оливьеден алған үлгісіне байланысты екенін айтты. 1950 жылдың қаңтарында Оливье мен оның әйелі Вивьен Ли театрдың басқаруын өз қолдарына алды. Олар Кристофер Фрайдың «Venus Observed» атты жаңа пьесасымен ашылды, онда Ли қатыспады. 1951 жылы Британия фестивалі маусымында олар Шоудың «Цезарь мен Клеопатра» және Шекспирдің «Антоний мен Клеопатра» спектакльдерінде ойнады. Дункан былай деп атап көрсетеді: «Труппа өте жарқын болды». Кейін сол жылы Оливьедің шақыруымен француз актерлері Жан Луи Барро мен Мадлен Рено өз труппасымен үш апталық маусымды ұсынды. Одан кейін Орсон Уэллс «Отелло» пьесасында бас рөлде ойнады, ал Яго рөлін Питер Финч, Десдемона рөлін Гудрун Юре сомдады. 1953 жылы Оливье Пиранделлоның пьесаларын ұсынған Руджеро Руджери басқаратын итальяндық труппаны және Комеди Франсездің қысқа француз маусымын ұсынды. «Аралас үстелдер» қойылымы көрсетіліп жатқан кезде, театрдың иесіздігін дамытушы сатып алғаны және Лондон округі кеңесінен (LCC) ғимаратты бұзып, кеңсе үйімен алмастыруға қажетті рұқсат алғаны белгілі болды. Ли мен Оливье театрді сақтау үшін жалпыұлттық науқанға шықты. Көшеде шерулер өтті және Лордтар палатасында наразылық болды. Палатада үкіметке қарсы резолюция қабылданды, бірақ нәтижесі болмады. LCC орталық Лондонда жоспарланған жаңасы болмаса, ешқандай театр бұзылмауы керектігін бұйырды, бірақ ұлттық немесе жергілікті үкімет Сент-Джеймстің бұзылуын тоқтатуға араласпады. «Аралас үстелдер» спектаклінен кейін театрдың бес қысқа мерзімді қойылымы болды. Соңғы қойылымдар, Мандер мен Митченсонның сөзімен айтқанда, «жартылай ықыласпен келді де кетті», олар Лесли Стормның «Ұзақ эхосы» (1956 тамыз); Агата Кристидің «Нөлге қарай» (1956 қыркүйек – 1957 наурыз); Роджер Макдугалл мен Тед Алланның «Қос сурет» (Савойдан, наурыз-сәуір); Жан Ануидің «Тыныш емес жүрек» (мамыр); және соңғысы – «География маңызды», Рэймонд Бауэрстің детективтік романы (мамыр-шілде). Офистік ғимарат, Сент-Джеймс Хаусы, оның орнына салынды. Кіреберіс үстіндегі әр қабатта мүсінделген балкондық фронтон болды. Эдвард Бейнбридж Копналл салған төрт барельеф панелі Гилберт Миллер, Джордж Александр, Оскар Уайльд және Оливьелердің бас суреттерін бейнеледі. 1980 жылдары кеңсе ғимараты бұзылып, оның орнына жаңасы салынды. Панельдер Кінг-стриттен Ангел Корт жағына көшірілді.