Кіріспе
Солтүстік Ирландиядағы қала Армах (/ɑr/'/m//ɑː/ arMAH'; Ard Mhacha, "Маха биіктігі") – Армах округіне қарасты қала және Солтүстік Ирландиядағы қала, сондай-ақ азаматтық округ. Бұл Ирландияның діни астанасы – Армах архиепископтарының, Рим-католик шіркеуі мен Ирландия шіркеуі үшін Бүкіл Ирландияның приматтарының ордасы. Көне заманда, жақын орналасқан Наван бекінісі (Eamhain Mhacha) – пұтқа табынушылардың салтанатты орталығы және ежелгі Ирландияның маңызды патшалық резиденцияларының бірі болған. Бүгінде Армаг қаласында екі собор (екеуі де Әулие Патрик атымен аталады) және Армах обсерваториясы орналасқан. Қала архитектурасы георгиан стилінде ерекшеленеді. Орташа өлшемді қала ретінде жіктеліп, Армаг 1994 жылы қала мәртебесін, ал 2012 жылы Елизавета II жарлығымен Лорд-мэр мәртебесін алды. 2021 жылғы халық санауы бойынша, қала халқы 16 310 адамды құрады. Наван сияқты, Армаг та Маха құдайының құрметіне аталған: Ard Mhacha, яғни "Маха биіктігі". Бұл атау кейін ағылшын тілінде Ardmagh деп аударылып, бірте-бірте Армагқа айналды. Наван мен Армагты Муллакриви төбесі арқылы өтетін ежелгі жол байланыстырады. Христиан діні Ирландияға тарағаннан кейін, пұтқа табынушылардың қасиетті орны христиандыққа айналдырылып, Армаг маңызды шіркеу мен монастырь орталығына айналды. Дәстүр бойынша, Әулие Патрик 445 жылы осы жерде негізгі шіркеуін салды, ол ақырында Ирландияның бас шіркеуіне айналды. Мюрху жазғандай, Дайре есімді пұтқа табынушы басшы Патрикке Ард-Маха төбесінде шіркеу салуға рұқсат бермеді, оның орнына оған шығысқа қарай жазық жер берді. Бір күні Дайренің жылқылары шіркеу жерінде жайылып, өліп қалды. Ол өзінің адамына Патрикті өлтіруді бұйырды, бірақ өзі ауруға шалдықты. Олар Патриктен оны емдеуін өтінді, ал Патриктің қасиетті суы Дайре мен оның жылқыларын қайта тірілтті. Дайре Патрикке үлкен қола қазан сыйлап, шіркеу салу үшін Ард-Маха төбесін берді. Дайренің сипаттары ирланд құдайы Дагдамен ұқсас.
Armagh (/ɑr/'/m//ɑː/ arMAH'; Ard Mhacha, , "Macha's height") is the county town of County Armagh and a city in Northern Ireland, as well as a civil parish. It is the ecclesiastical capital of Ireland – the seat of the Archbishops of Armagh, the Primates of All Ireland for both the Roman Catholic Church and the Church of Ireland. In ancient times, nearby Navan Fort (Eamhain Mhacha) was a pagan ceremonial site and one of the great royal capitals of Gaelic Ireland. Today, Armagh is home to two cathedrals (both named after Saint Patrick) and the Armagh Observatory, and is known for its Georgian architecture. Although classed as a medium sized town, Armagh was given city status in 1994 and Lord Mayoralty status in 2012, both by Elizabeth II. It had a population of 16,310 people in the 2021 Census. Like Navan, it too was named after the goddess Macha: Ard Mhacha, meaning "Macha's height". This name was later anglicised as Ardmagh, which eventually became Armagh. Navan and Armagh were linked by an ancient road which passes over Mullacreevie hill. After Christianity spread to Ireland, the pagan sanctuary was converted into a Christian one, and Armagh became the site of an important church and monastery. According to tradition, Saint Patrick founded his main church there in the year 445, and it eventually became the head church of Ireland. Muirchú writes that a pagan chieftain named Dáire would not let Patrick build a church on the hill of Ard Mhacha, but instead gave him lower ground to the east. One day, Dáire's horses died after grazing on the church land. He told his men to kill Patrick, but was himself struck down with illness. They begged Patrick to heal him, and Patrick's holy water revived both Dáire and his horses. Dáire rewarded Patrick with a great bronze cauldron and gave him the hill of Ard Mhacha to build a church. Dáire has similarities with the Irish god the Dagda.
Орта ғасырлар
VII ғасырда Армаг Ирландияның солтүстігіндегі ең маңызды шіркеу, монастырь және монастырлық мектеп орнына айналды. Армаг кітабы 9 ғасырдың басында монастырда жазылып, көне ирланд тілінің ең ежелгі мысалдарының бірін сақтайды. Армаг Аиргиалла конфедерациясының бөлігі болған Аиргир патшалығының орталығы болды. Армагтағы шіркеу Airthir және көршілес Uí Néill-ден де қолдау алды, сондай-ақ келесі ғасырда кем дегенде он рет викингтердің шабуылына ұшырады. Блэкуотер өзенінде викингтердің жоғалтқандай көрінетін асыл заттары, сол кезде Армагта жасалған металл өнімдерінің жоғары сапасын көрсетеді. Армагтың Ирландияның бас шіркеуі екендігі 1111 жылы Рат Брисаил синодында ресми түрде мойындалды. Ирландияға англо-нормандардың басып кіргеннен кейін, Армагқа 1185 жылы Филип де Ворстер басқаратын англо-нормандар шабуыл жасады, ал 1189 жылы Джон де Курси шабуылдады. Сонымен қатар, 1196 және 1199 жылдары Улайдтың Руайдри мак Дуинн Слейбе шабуыл жасады. Архиепископ Маэль Патраик Уа Сканнел 1268 жылы Армаг соборын қайта жаңартып, францискандық монастырь негізін қалады, оның қиратындары бүгінге дейін сақталған. Армагта 16 ғасырға дейін шағын Кулди қауымы да болды. 1560 жылдары Томас Радклиф басқаратын ағылшын әскерлері қаланы басып алып, нығайтты, бірақ кейін Шейн О'Нилл шабуыл жасап, қаланың көп бөлігін қиратты. 1598 жылғы Сары Форд шайқасынан кейін, жеңілген ағылшын әскері Хью О'Ниллге тапсыру алдында Армагқа паналады.
Қазіргі заман
Арманың парламенттік округі 1801 жылға дейін Ирландияның Төменгі палатасында екі орындық сайлау округі болды. Ол 1801 жылдан 1885 жылға дейін Ұлыбританияның Төменгі палатасында бір орындық сайлау округі ретінде жалғасты. Ол 1840 жылғы Муниципаль корпорациялар (Ирландия) заңы бойынша таратылған муниципаль корпорацияға ие болды. Армаг қаласы Әулие Патрик заманынан бері білім орталығы болып келгендіктен, оны «әулиелер мен ғалымдар қаласы» деп атаған. Білім беру дәстүрі 1608 жылы Корольдік мектептің, 1834 жылы Әулие Патрик колледжінің және 1790 жылы Армаг обсерваториясының құрылысымен жалғасты. Обсерватория архиепископ лорд Рокбидің қалада университет құру жоспарының бір бөлігі болды. Бұл мақсат, болғаны қысқа ғана уақытқа, 1990 жылдары Белфаст университеті бұрынғы аурухана ғимаратында филиал ашқанда іске асты. Catch my Pal Protestant Total Abstinence Union 1909 жылы Армаг қаласында 3-ші Армаг (қазіргі The Mall) пресвитериан шіркеуінің пасторы Роберт Паттерсон құрды. Бұл ұйымның қызмет мерзімі салыстырмалы түрде қысқа болғанымен, сол кезде үлкен табысқа жетіп, ондаған мың мүшелерді біріктірді. Ол Ольстерде «екі қауымдастық» түсінігінің қалыптасуына ықпал етті, бұл Ольстер одағының науқанында маңызды рөл атқарды. Пастор Паттерсонға арналған ескерткіш тақтасы 2019 жылы The Mall көшесінде орнатылды. Бірінші дүниежүзілік соғыста Сомма шайқасында Армагтан үш бауырлас қаза тапты. Үшеуінің де қабірі белгісіз, барлығы Сомма шайқасының қаза тапқандарына арналған Типваль ескерткішінде еске алынған. Төртінші бауырлас та сол шабуылда жарақаттанды. 1921 жылдың 14 қаңтарында Ирландияның тәуелсіздік соғысы кезінде Ирландия Корольдік полициясының (RIC) сержанты Ирландия Республикалық армиясы (IRA) тарапынан Армагта өлтірілді. Ол Market көшесімен келе жатқанда гранатамен шабуылға ұшырап, кейіннен жараларынан қайтыс болды. 1921 жылдың 4 қыркүйегінде республикалық көшбасшылар Майкл Коллинз және Эойн О'Даффи Армагта 10 000-ға дейін адам қатысқан үлкен митингке қатысты. Армагтағы қақтығыстар кезінде зорлық-зомбылық осы деңгейде болғандықтан, қала сыртындағы бір жолға RUC офицері «Өлім милясы» деген ат берді. 36 жыл ішінде, негізінен 1969 жылдан 1994 жылға дейінгі кезеңде, кішкентай қала мен оның шеткі аудандарында 86 адам қаза тапты, оның ішінде қақтығыстарға байланысты басқа жерлерде қайтыс болған қала тұрғындары да болды. 1828 жылы Тонтин ғимараттары ретінде салынған және 1910 жылы муниципалдық ғимаратқа айналған Армаг қалалық әкімшілік ғимараты 1972 жылдың 27 қыркүйегінде болған бомбалық шабуылдан қирап, кейіннен бұзылды.
Белгілі ғимараттар
Армаг қаласында екі собор орналасқан, екеуі де төбелерде және екеуі де Әулие Патрик атымен аталады. Ирландия шіркеуінің соборы шамамен 445 жылға дейін салынған. Қазіргі Реформациядан кейінгі Рим-католик соборы 19 ғасырдың екінші жартысында салынды және 64 метрлік екі мұнарасы бар, бұл оны округтағы ең биік құрылыс етеді. Армаг – әлемдегі бір аталы екі соборға ие болатын сирек қалалардың бірі. Армагта тарихи маңызы бар грузин стиліндегі аудан бар. Бұл ғимараттардың ең танымалдарының бірі – бұрынғы әйелдер түрмесі. Армаг түрмесінің құрылысы 1780 жылы басталды және 1840 және 1850 жылдары кеңейтілді. Түрменің алдыңғы фасады грузин стилінде салынған, ал кейінірек Пенттонвилл (HM Prison) дизайны негізінде салынған бөлімі Виктория стилінде. Онда 17 және 18 ғасырлардағы ағылшын тіліндегі кітаптардың мол қоры бар, соның ішінде Дикан Джонатан Свифт өзінің «Гулливердің саяхаттары» кітабының бірінші басылымын, қолмен түзетілген нұсқасымен бірге сақтайды. Армаг базар үйі 1815 жылы екі қабатты, бес бөлімді ғимарат ретінде салынды және қазір кітапхана ретінде пайдаланылуда. Армаг округі мұражайы – Ирландиядағы ең көне округтік мұражай. Ғимарат 1833 жылы салынды, бастапқыда ол мектеп болып құрылған. 1937 жылы округтік мұражай ретінде ашылды.
Басқару
Армах қалалық және аудандық кеңесі 2015 жылға дейін Солтүстік Ирландиядағы жергілікті басқаруды қайта ұйымдастыру барысында Банбридж аудандық кеңесімен және Крейгавон қалалық кеңесімен бірігіп, Армах қалалық, Банбридж және Крейгавон қалалық кеңесіне айналды, көбінесе оны ABC кеңесі деп атайды. Армах Ньюри және Армах сайлау округінің құрамына кіреді. Ньюри және Моурн ауданының бір бөлігімен бірге ол Вестминстер Парламенті мен Солтүстік Ирландия Ассамблеясына сайлаулар үшін Ньюри және Армах сайлау округін құрайды.
Әкімшілік
Білім беру басқармасы (Оңтүстік) және Оңтүстік денсаулық сақтау және әлеуметтік қамқорлық тресті қаладағы бас кеңселерін орналастырған, ол әкімшілік орталық ретінде ұзақ тарихқа ие. Солтүстік-Оңтүстік Министрлер Кеңесінің хатшылығы Армағ қаласында орналасқан және Солтүстік Ирландия мен Ирландия Республикасының мемлекеттік қызметкерлерінен бірлесіп құралған. Армағ – Ирландия шіркеуінің Армағ архиепискобы мен Армағтың Рим-католик архиепискобының ордасы, екеуі де өз дінтастары үшін Бүкіл Ирландияның приматы қызметін атқарады.
Көлік
Ольстер темір жолы 1848 жылы Арманы Белфастпен, ал 1858 жылы Монаганмен байланыстырды. Ньюри мен Армаг темір жолы (N&A) 1864 жылы ашылды, ал Кастлбелейни, Киди және Армаг темір жолы (CK&A) 1910 жылы аяқталды. 80 адамның өмірін қиған Армаг темір жол апаты 1889 жылғы 12 маусымда Армаға жақын жердегі N&A желісінде болды. 1922 жылы Ирландияның бөлінуі темір жолдардың құлдырауын жеделдетті, ал GNR 1923 жылы CKA-ның Киди – Кастлбелейни бөлімін жапты. GNR 1922 жылы CKA-ның Армаг – Киди бөлімінен жолаушылар пойыздарын тоқтатты және 1933 жылы N&A-ның Армаг – Маркетхилл бөлімін жапты. Бүгінде Армаг – Ирландияда темір жолмен қызмет көрсетілмейтін жалғыз қала, бірақ Портадаун ең жақын станса болып табылады. Солтүстік Ирландия темір жолдары Портадауннан Белфаст Ұлы Виктория көшесіне дейін пойыздарды іске қосады, ал шекарадан өтетін Enterprise қызметі Ньюриден Дублин Конноллиге дейін жүзеге асырылады. Poyntzpass-та да шектеулі қызмет бар. Аймақтық даму департаментінің министрі болған кезде, сол кездегі депутат Дэнни Кеннеди Арма стансасынан Портадаунға дейінгі темір жолды қайта жаңарту жоспарларын ұсынды.
Спорт
NIFL чемпионатында ойнайтын Армаг Сити футбол клубы – негізгі футбол клубы, ал Армаг қаласының регби клубы жергілікті регби клубы болып табылады. Лисаналли Рейнджерс ФК – Mid Ulster Football League-де ойнайтын тағы бір футбол командасы. Гейл футбол өкілдігін Армаг Харпс және Пирс Огс жүзеге асырады. Жергілікті GAA гандбол клубы – Юджин Куинн клубы, ол Армаг аймағынан шыққан және Тори аралынан Донегал жағалауына жүзуге тырысқанда қаза болған ойыншының құрметіне аталған. Жергілікті херлинг клубы – Армаг Кухулиннс. 2004 жылы Армагтағы Корольдік мектеп тарихында мектептердің регби және хоккей кубоктарын бір жылда жеңіп алған екінші команда болды. Армагтағы Молл крикетпен тығыз байланысты және Армаг Крикет Клубының үйі орналасқан жер. Армаг атлетика клубы 1969 жылы құрылған. Клуб жыл сайын Армаг халықаралық 5 шақырымдық жол жүгірісін ұйымдастырады. Бұл жарыс алғаш рет 1980 жылы өткізілді және әрқашан ақпан айында Англия, Шотландия, Уэльс, Еуропа және АҚШ-тан келген спортшылардың қатысуымен өтеді.
Климат
Армагтың климаты, Кёппен климаттық классификациясы бойынша, қоңыржай теңіздік климат (Cfb) деп сипатталады. Ең жақын Метеорологиялық қызметтің стандартты ауа райы станциясы – Армаг обсерваториясы, 1794 жылдан бергі ұзақ мерзімді ауа райы деректерін ұсынады. Ең төменгі температура 1895 жылдың 7 ақпанында 15,0 °C (5 °F) тіркелген. Бұл Солтүстік Ирландияда ақпан айындағы ең суық температураның рекорды. Армаг Солтүстік Ирландиядағы ең жоғары тәуліктік ең төменгі температура рекордын да ұстап тұр, ол 1868 жылдың 31 шілдесінде 20,6 °C (69 °F) құрады.