Кіріспе
Ирландияның ортағасырлық тас мұнарасы шіркеу немесе монастырьдың жанында. Ирландияның дөңгелек мұнаралары (Cloigtheach (бірлік), Cloigthithe (көптік); сөзбе-сөз 'қоңырау үйі') – негізінен Ирландияда кездесетін, екеуі Шотландияда және біреуі Мэн аралындағы ерте ортағасырлық тас мұнаралардың бір түрі. Атауы Клойтхейк көрсеткендей, олар бастапқыда қоңырау ішетін мұнаралар ретінде салынған, бірақ кейіннен басқа да мақсаттар үшін қолданылған болуы мүмкін. Осындай мұнаралар көбінесе шіркеу немесе монастырь жанында орналасқан, мұнара есігі шіркеудің батыс есігіне қарайтын болады. Осы мәліметтің болуы, мұнаралар сақталған жерлерде, қазба жұмыстарын жүргізбей-ақ, бұрынғы уақытта жақын жерде тұрған, бірақ қазір жоғалған шіркеулердің орналасқан жерін анықтауға көмектеседі.
Irish round towers (Cloigtheach (singular), Cloigthithe (plural); literally 'bell house') are early medieval stone towers of a type found mainly in Ireland, with two in Scotland and one on the Isle of Man. As their name Cloigtheach indicates, they were originally bell towers, though they may have been later used for additional purposes. A tower of this kind is generally found in the vicinity of a church or monastery, with the door of the tower facing the west doorway of the church. Knowledge of this fact has made it possible, where towers still exist, to determine without excavation the approximate sites of lost churches that once stood nearby.
Құрылыс және тарату
Қалған мұнаралардың биіктігінен басталып, дейін, ал айналасынан басталып, дейін жетеді; Килмакдуадағы мұнара Ирландиядағы сақталған ең биік мұнара (және тік сызықтан шығып тұр). Мұнаралардың құрылысы жасалған кезеңіне қарай өзгеше, ең ертегілері кесілмеген тас үйінділерінен, ал кейінгілері ұқыпты қосылған тас қаптамасынан (ашлар) тұрады. Төменгі бөлігі бір есігі бар қатты тас қабырғасынан құралған, ол еденнен екі-үш метр биікке көтерілген, көбінесе сатымен ғана қол жетімді. Ішіндегі кейбіреулерінде екі немесе одан да көп қабаттар (немесе олардың болған іздері) бар, әдетте ағаштан жасалған, және қабаттар арасында сатылар болған деп саналады. Терезелер биік орналасқан, таста жасалған тар тіршіктер. Мұнараның жоғарғы жағы (шатыры) тастан, көбінесе конустық пішінде, бірақ кейбір мұнаралардың үстіне кейінірек салынған қоршаулар қойылған.
Мақсаты
Дөңгелек мұнараның негізгі себебі – cloigtheach атауы көрсеткендей – қоңырау мұнарасы ретінде қызмет етуі мүмкін. 1845 жылы Джордж Петри атап өткендей, «дөңгелек мұнара» деген мағынаны білдіретін ирланд сөзі – cloigtheach, сөзбе-сөз аударғанда «қоңырау үйі». Ирланд тілі соңғы мың жылда күрт өзгерді. Динеен мұнаралардың бастапқыда жоғары мәртебелі патшалық шіркеулер болғандығын айтты, оның дәлелі – екеуі (Келлс және Дулик) патша өлтірілген жерлер болды. Ол сондай-ақ терезелердің жоғары орналасқан есіктен бастап жоғары қарай реликвиялық процессияның бағытын имитациялап, сағат тілімен орналасқан болуы мүмкін екенін ұсынды. Тағы бір мүмкін мақсат – шабуыл кезінде паналау. Көп бөлігі жабық жоғарғы қабаттар мен тас шатырлар қоңырау мұнарасы үшін жарамсыз еді. Көтерілген есіктің алдында шабуыл кезінде тартылатын баспалдақ болуы мүмкін, ал қалың тас қабырғалар көптеген шабуылдарға төтеп бере алатын. Есіктер әрқашан шіркеу тұрған жерге қаратылғандықтан, бұл монахтардың эвакуацияланатын жері болған теорияны нығайтады. Дөңгелек мұнара туралы ең ерте жазба (Слейндегі, төменде қараңыз) оның паналау орны ретінде қолданылғанын көрсетеді, бірақ осы жағдайда оны викингтер өртеп, ішіндегілердің барлығын өлтірді.
Ирландияда
1847 жылы Дублиндегі Гласневин зиратындағы Дэниел О’Коннеллдің қабірінің үстіне дөңгелек мұнара салынды. Қазіргі Ирландияның ұлттық мұралық саябағы, Уэксфорд округіне қарасты Феррикаригте дөңгелек мұнараның 19 ғасырлық көшірмесі бар. Ол Қырым соғысында қаза тапқан Вексфорд азаматтарының естелігіне арналған. Корк округіндегі Баллигиббон шіркеуінің жанындағы Ватерлоо дөңгелек мұнарасы – 1840 жылдары ортағасырлық дөңгелек мұнараға ұқсатып салынған сәулеттік ескерткіш. Дублин округіндегі Портрейндәгі Сент-Ита ауруханасында 1844 жылы Джордж Хэмпден Эванстың әйелі салған дөңгелек мұнараның көшірмесі орналасқан. Уотерфорд округіндегі Нокмелдаун тауларында 18 метрлік дөңгелек мұнара пішіндегі тағы бір ескерткіш бар. Ол 1935 жылы Ирландия Азамат соғысы кезінде келісімге қарсы Ирландия Республикалық Армиясының әскери жетекшісі Лиам Линчтің 1923 жылы қаза тапқан деген жерде орнатылды. Тайрон округіндегі Ольстер тарихы паркінде дөңгелек мұнараның көшірмесі бар. Даун округіндегі Саулдағы Әулие Патрик шіркеуінің дөңгелек мұнарасы 1933 жылы салынды. Антрим округіндегі Ларн мұнарасы – дөңгелек мұнара стилінде жасалған маяк. Ол Антрим округінің бұрынғы депутаты Джеймс Чейннің құрметіне салынды.
Ирландиядан тыс жерлерде
1997 жылы Бельгиядағы Ирландия аралының бейбітшілік паркіне Ирландия аралынан қайтыс болған, жараланған немесе Бірінші дүниежүзілік соғыста хабарсыз жоғалған сарбаздарға арналған соғыс ескерткіші ретінде тағы бір "қайта жаңғыру" дөңгелек мұнарасы салынды. 34 метрлік мұнара Ирландияның дәстүрлі дөңгелек мұнарасының дизайнында салынған және ішінара Типперридегі бұрынғы әскери казармадан әкелінген тастан тұрғызылған. Массачусетс штатының Милфорд қаласындағы Сент-Мэри зиратында 19 ғасырдың соңында Милфорд гранитінен дөңгелек мұнара салынды, онда мыңдаған ирланд иммигранттары жерленген. 2003 жылы Тюрлз қаласының тумасы Тони Райан Кентукки штатындағы Кастелтон Лайонс шабыстығында дөңгелек мұнара салды. Австралияның Виктория штатындағы Шығыс Мельбурндағы Иоанн Евангелист католик шіркеуі орнында 1900 жылдың желтоқсанында аяқталған екінші шіркеудің шығыс жағында 13 метрлік ирланд дөңгелек мұнарасы бар. Мұнара 1137 жылы Типперридегі Кашель тасындағы Король Кормак шіркеуінің кіреберісі үлгісінде салынған. Бұл құрылыс қазір Католиктік білім беру кеңсесі Мельбурн басқаратын Католиктік көшбасшылық орталығының бөлігі болып табылады.