Кіріспе

Ресейдің бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлінісі.

Мари-Эль – Ресейдің этникалық республикаларының бірі. Бұл республика ежелден Волга және Кама өзендері бойында тұрған фин-угор халқы – мари халқы үшін құрылған. Республиканың көпшілігін этникалық орыстар (52,5%) құрайды, сондай-ақ мари халқының (40,1%) және татарлар мен чуваштардың аз саны да бар. Ресми тілдері – орыс және мари тілдері. Мари-Эль батысында Нижний Новгород облысымен, солтүстігінде Киров облысымен, шығысында Татарстанмен, ал оңтүстігінде Чувашиямен шектеседі.

География

Республика Ресейдің Шығыс Еуропа жазығының шығыс бөлігінде, негізінен Волга өзенінің бойында және солтүстігінде орналасқан. Республиканың батысында батпақты Мари көмбесі жатыр, ал шығысында одан өзгеше, төбелі ландшафттар бар, мұнда республиканың ең биік нүктесі орналасқан. Республика солтүстік және шығыста Киров облысымен, оңтүстік-шығыста және оңтүстікте Татарстан Республикасымен, оңтүстікте Чуваш Республикасымен, батыста және солтүстікте Нижний Новгород облысымен шектеседі. Республикада 476 өзен бар, олардың ішінде Волга және оның салалары маңызды су жолдары болып табылады. Көптеген өзендер шағын, ені және тереңдігі аз, әдетте қарашаның ортасынан сәуірдің ортасына дейін мұз қатып қалады. 700-ден астам көл мен тоған бар; олардың көпшілігі батпақты жерлерде орналасқан. Яльчик көлі ауданы бойынша ең үлкені, ал Табашинское көлі ең тереңі. Саздықтар үлкен аумақтарды қамтиды және әдетте желтоқсанда мұз қатып қалады. Саздықтар көбінесе жайлы, орташа тереңдігі шамамен 1,5 метрді құрайды, бірақ күзде және көктемде су тасқынынан өту қиын. Климаты қоңыржай континенттік, қысы қоңыржай суық және қарлы, ал жазы жылы және көбінесе жаңбырлы. Орташа температура жаздан қысқа дейін ауытқиды. Қараша жылдың ең желді айы. Жылдық жауын-шашын мөлшері құрайды. Республикада өнеркәсіптік маңызы бар табиғи ресурстар дерлік жоқ. Басқа ресурстарға торф, минералды сулар және әккіш тас жатады. Республиканың аумағының шамамен 50% орманды, бірақ ормандылық деңгейі аудандар бойынша айтарлықтай өзгереді.

Тарих

Мари тайпалары 5 ғасырдан бері белгілі, бірақ археологтар Мари мәдениетінің тамыры одан да ертерек деп санайды. Кейін олардың аймағы Волга Болгариясы мен Алтын Орданың қарауында болды. 1440 жылдары ол Қазан хандығының құрамына енді және 1552 жылы Қазанның құлауынан кейін Ресей мемлекеті (Іван Қорқыныштың басқаруымен) тарапынан басып алынды. Ресей революциясынан кейін, большевиктер үкіметі тұсында, 1920 жылдың 4 қарашасында Мари автономиялық облысы құрылды. 1936 жылдың 5 желтоқсанында, 1936 жылғы Кеңес Конституциясы қабылданған кезде, Мари АССР болып қайта ұйымдастырылды. Қазіргі түрінде Мари-Эль Республикасы 1990 жылдың 22 желтоқсанында құрылды. 1998 жылдың 21 мамырында Мари-Эль, Амур, Иваново, Кострома және Воронеж облыстары федералды үкіметпен билікті бөлісу туралы келісімге қол қойып, оған автономия мәртебесі берді. Бұл келісім 2001 жылдың 31 желтоқсанында күшін жойды. Республиканың атауы оның түпкі халқының этностық өзін-өзі атауына негізделген – Марий, "Мари" (мари сөзінен, "адам, еркек"), және эл, "ел, жер".

Саясат

Мари-Эль Республикасындағы үкімет басшысы – Басшы (бұрынғы Президент). 2017 жылдан бастап Басшы Александр Евстифеев болды, ол 2017 жылдың сәуірінде тағайындалды. Мари Ел үкіметі соңғы жылдары орысшалау саясатын жүргізіп келеді. Республиканың бұрынғы басшысы Леонид Маркелов мари тіліндегі көптеген газеттерді жабуға бұйрық берді. Көптеген мари ұлтының белсенділері зорлық-зомбылықтан қорқады. Мари белсендісі және бас редакторы Владимир Козлов Маркелов үкіметін сынағаннан кейін ауыр түрде сақадалданды. Басқа мари көшбасшылары да зорлық-зомбылыққа, заңдық қудалауға және қорқытуға ұшырады. Мари халқының табиғат күштеріне табынуға негізделген дәстүрлі діні де қарсылыққа тап болды. Виталий Танаков "Преподобный говорит" кітабын жариялағаннан кейін діни, ұлттық, әлеуметтік және тілдік жеккөрушілікті қоздырды деген айып тақты. Халықаралық Хельсинкилік адам құқықтары федерациясы (IHF) және Мәскеу Хельсинки тобы (MHG) 2006 жылғы "Ресей Федерациясы: Мари Ел Республикасындағы мари азшылығының адам құқықтары жағдайы" атты толық баяндамасында мари халқына қарсы саяси және мәдени қуғын-сүргіннің кең таралған дәлелдерін, сондай-ақ "республикадағы диссиденттерді қуғын-сүргіннің жалпы үрдісін" анықтады.

Дін

Республикада ең көп жататындары – орыс православиесі, мари халқының дәстүрлі діні, ескі нанымдастар және ислам. Марилердің дәстүрлі діні (Чимари юла) бүгінге дейін көптеген марилердің арасында сақталған және Башқұртстандағы марилердің басты діні болып табылады; сонымен қатар, христиан дінімен ұштасқан нанымдар да бар. Царлар мари халқына христиан дінін қабылдату үшін қатаң шаралар қолданды, тіпті қасиетті тауды жарып тастады, ал Совет Одағы тұсында да дінге қарсы қудалау жалғасты. 1990 жылдары бұл дін мемлекет тарапынан ресми мойындалып, қайта жандана бастады. Мари халқы 520-ге жуық қасиетті тоғайларда жиналады, онда жануарлар мен өсімдіктерден құрбандық шалады, жылына шамамен 20 мереке өткізіледі. Адам құқықтарын қорғайтын ұйымдардың мәлімдемесінше, мари тілі ресми түрде үш діннің бірі (православие және исламмен бірге) болып саналса да, марилердің діни амалдары күшейіп келе жатқан қысымға ұшырап отыр. 2012 жылғы сауалнамаға сәйкес, екеуі де Йошкар-Ола қаласында орналасқан. Республиканың барлық аймақтарында 900-ден астам бастауыш және орта мектеп бар. Соңғы жылдарда Мари-Эль Республикасы Ресейдегі білім беру жүйесін жақсартуға бағытталған "Білім беру" ("Образование") атты ұлттық жобаға қатысып келеді, бұл жоба сыныптарға жаңа технологиялар енгізу, мектептердің материалдық базасын жақсарту және ерекше дарынды оқушылар мен ұстаздарға қаржылық көмек көрсетуді қамтиды. АҚШ Мемлекеттік департаменті, Еуропалық Одақ және басқа да ұйымдардың хабарлауынша, мари тілі ресми мемлекеттік тіл болса да, соңғы жылдары мари тілінде сабақ беретін ұстаздар мен әкімшілер жұмыстан босатылып, мари тіліндегі білім беруге бөлінетін қаржы азайтылды.

Экономика

Ең дамыған салалар – машина жасау, металл өңдеу, ағаш өңдеу, ағаш және тамақ өнеркәсібі. Өнеркәсіптік кәсіпорындардың көп бөлігі астана Йошкар-Ола қаласында, сондай-ақ Козмодемьянск, Волжск және Звенигово қалаларында орналасқан. Аймақтағы ірі компаниялар: Марий мұнай өңдеу зауыты (2017 жылы $ миллион табыс), Мари целлюлоза-қағаз комбинаты ($ миллион), Шелэнгер химия зауыты "Сивер" ($ миллион), Марбиофарма ($ миллион).

Көлік

Республиканың әртүрлі қалалары мен ауылдарына арзан және жылдам саяхаттау он бес теміржол станциясы, елу үш автобус станциясы және көптеген маршруткалар желісі арқылы мүмкін болады. Республика, күнделікті Мәскеу және Қазан қалаларына барып-келетін пойыздармен, Йошкар-Ола қаласының жанында орналасқан Йошкар-Ола әуежайынан бір коммерциялық әуе компаниясының рейстерімен, сондай-ақ Козмодемьянск қаласындағы Волга өзеніндегі порт арқылы Ресейдің түрлі аймақтарымен байланысты. Республикада тағы төрт кішкентай өзен порты бар. Аймақтық автомобиль коды – 12.

Байланыс

Телефон, интернет-қызмет және кабельді теледидар "ВолгаТелеком" компаниясы арқылы ұсынылады.

Мәдениет

Республика аумағында көптеген мұражайлар орналасқан. Ең ірілері: Ұлттық мұражай, Тарих мұражайы және Йошкар-Оладағы Көркем өнер мұражайы; Өнер және тарих мұражайы, Этнографиялық ашық аспан астындағы музей және Козмодемьянсктегі Саудагерлік өмір мұражайы; Юринодағы Шереметьев сарайы-мұражай қорығы. Сонымен қатар, Йошкар-Олада ақын Николай Мухин мен композитор Иван Ключников Палантайға арналған мұражайлар, ал Шавайнурда жазушы Сергей Чавайнның үй-мұражайы бар. Йошкар-Олада бес театр орналасқан, олар орыс және мари тілдерінде спектакльдер қояды.