Алтай өлкесі – Ресейдің әкімшілік бөлігі. Қазақстанмен шектес, халық саны 2,1 млн-нан астам. Бөліс орталығы – Барнаул қаласы. Алтай тауларымен аталған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Алтай өлкесі (Алта́йский край) – Ресей Федерациясының федералды құрамына кіретін өлке (край). Батыстан бастап сағат тілі бойынша Қазақстанмен (Шығыс Қазақстан облысы және Павлодар облысы), Новосибирск және Кемерово облыстарымен, сондай-ақ Алтай Республикасымен шектеседі. Өлке әкімшілік орталығы – Барнаул қаласы. 2021 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша, өлкеде 2 163 693 адам тұрады.
First level administrative division of Russia
Altai Krai (Алта́йский край, ) is a federal subject of Russia (a krai). It borders clockwise from the west, Kazakhstan (East Kazakhstan Region and Pavlodar Region), Novosibirsk and Kemerovo Oblasts, and the Altai Republic. The krai's administrative centre is the city of Barnaul. As of the 2021 Census, the population of the krai was 2,163,693.
Атауы
Аймақ Алтай тауларының құрметіне аталған.
The region is named after the Altai Mountains.
География
Алтай өлкесінде төбелер, жайылымдар, көлдер, өзендер мен таулар бар. Өлкедегі ең биік нүкте – Маяк Шангина. Климаты қатал, ұзақ, суық, құрғақ қыстар мен ыстық, көбінесе құрғақ жаздарға ие. Аймақтың негізгі су артериясы – Обь өзені, ол Обь жазығына есім берген. Бия және Катунь өзендері де маңызды. Ең ірі көлдері – Кулунда, Кучук, Большое Топольное және Михайлов көлдері. Алтай өлкесінде ағаш қорынан бастап, бай табиғи ресурстар мен маңызды минералдық қорлар бар. Оларға қорғасын, марганец, вольфрам, молибден, боксит, алтын және темір кендері сияқты түсті металдар жатады. Көші-қон кезеңдерінде көшпелі тайпалар осы аумақтан өткен. Бұл көшпелі тайпалар түрлі халықтардан құралған. Археологиялық қазбалар осы аймақта ежелгі адамдардың өмір сүргенін көрсетеді. Өлке аумағы Шыңғыс империясы (б.з.д. 209 – б.з. 93), Руран қағанаты (330–555), Моңғол империясы (1206–1368), Алтын Орда, Солтүстік Юань (1368–1691) және Зунгар хандығы (1634–1758) билігінде болды. Ресей революциясынан кейін және Ресей Кеңес Федеративтік Социалистік Республикасының құрылуынан кейін, Алтай өлкесінің ауылдық халқына соғыс коммунизмі саясаты таңылды, бұл көптеген жергілікті шаруалардың күнкөрісін жойды. Оған жауап ретінде 1921 жылы Сорокино шаруалар көтерілісі болды, бірақ ол Қызыл Армия тарапынан тез басылды. Көтеріліске қатысқан көптеген жергілікті тұрғындар сотқа тартылып, 1937 жылы НКВД-нің № 00447 бұйрығына сәйкес, қатаң еңбекке немесе атылуға үкім шығарылды. Соғыс аралық кезеңде Кеңес мемлекеті Алтай өлкесіндегі Алтай халқының мал шаруашылығын және мал өсіруін ұжымдастырды, бұл жергілікті қарсылыққа және олардың малдарымен бірге Қытай мен Моңғолияға көшіп кетуіне әкелді. 1942 жылдың маусым айында Алтай өлкесі Шығыс Еуропадан, әсіресе "шетелдіктер" және "басқа ұлт өкілдері" сияқты Кола норвегиялықтары, литвалықтар және латыштар сияқты ер адамдардың отбасыларын Совет Ресейінің еңбек лагерлеріне айдаған аймақтардың бірі болды.
Altai Krai has rolling foothills, grasslands, lakes, rivers, and mountains. The highest point of the krai is high Mayak Shangina. The climate is severe with long cold dry winters and hot, usually dry summers. The region's main waterway is the Ob River, which gives its name to the Ob Plateau. The Biya and Katun Rivers are also important. The biggest lakes are Lake Kulunda, Lake Kuchuk, Bolshoye Topolnoye and Lake Mikhaylov. Altai Krai has rich natural resources, including lumber, as well as significant mineral reserves. These include the nonferrous metals lead, manganese, tungsten, molybdenum, bauxite, and gold, as well as iron ore. Forests cover about of the krai's land. Nomadic tribes crossed through the territory during periods of migration. These nomadic tribes consisted of different peoples. Archeological sites reveal that ancient humans lived in the area. The territory of the krai has been controlled by the Xiongnu Empire (209 BC–93 AD), the Rouran Khaganate (330–555), the Mongol Empire (1206–1368), the Golden Horde, the Northern Yuan (1368–1691) and the Zunghar Khanate (1634–1758). After the Russian Revolution and the rise of the Russian Soviet Federative Socialist Republic, the policy of war communism was imposed on the rural population of Altai Krai, destroying the livelihood of many local farmers. In response, the peasant rebellion of Sorokino broke out in 1921; this uprising was quickly crushed by the Red Army. Many locals who had taken part in the rebellion were later put on trial and convicted to hard labor or execution, in accordance with NKVD Order No. 00447 in 1937. During the interwar period, the Soviet state collectivised the livestock and husbandry activities of the Altai population within Altai Krai, resulting in local resistance to the measures and their subsequent migration, with their herds, to China and Mongolia. In June 1942 Altai Krai was one of the territories to which the families of men deported from Eastern Europe, in particular "foreigners" and "other ethnicities" such as Kola Norwegians, Lithuanians and Latvians, by Soviet Russia to hard labor camps.
Ту
Алтай өлкесінің туы қызыл түсті, сол жағы көк түсті. Көк бөлігінде алтын сары түсті, тік тұрған бидай басының бейнесі бейнеленген. Қызыл фонның ортасында өлке гербы орналасқан. Ол Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының туынан шығарылған.
The flag of Altai Krai is red, with the leftmost portion blue. The blue portion contains, in golden yellow, a stylized depiction of an upright ear of wheat. Centered in the red field is the coat of arms of the territory. It is derived from the flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic.
Елтаңба
Алтай өлкесінің елтаңбасы 2000 жылы бекітілді. Онда француз геральдикасының формасындағы қалқан бар, оның биіктігінің 8/10 бөлігі негізді құрайды және төменгі бөлігінің ортасында үшкір ұшы бар. Қалқанның төменгі жиектері дөңгелектілген. Қалқан көлденең жолақпен екі тең бөлікке бөлінген. Жоғарғы бөлігінде даңқтың символы – көк түсті фонда 18 ғасырға тән бумен қыздырылатын пеш бейнеленген, ол өлке тарихының көрінісі. Төменгі бөлігінде қадір-қасиет, батылдық және қайраткерлік символы – қызыл түсті фонда, Эрмитаж мұражайында сақталатын, көбінесе жасыл түсті Колуван вазалар патшайымының суреті салынған. Қалқан алтын бидай бастарымен шеңберленген, ол Алтай өлкесінің басты саласы – ауыл шаруашылығын көрсетеді.
The coat of arms of Altai Krai was established in 2000. It includes a shield of French heraldry form with a basement of 8/10th of its height and a sharp part in the middle of the bottom part. Bottom edges of the shield are rounded. The shield is divided with a horizontal stripe into two equal parts. In the upper part has a blue background, which is a symbol of glory, is a steamy oven of the 18th century, which reflects a historical past of the krai. In the bottom part on the red background, which is a symbol of dignity, braveness and courage, is an image of the Koluvan Queen of Vases mainly in green color, which is kept in the Hermitage Museum. The shield is framed with golden wheat ears which represent agriculture as a main industry of Altai Krai.
Саясат
Кеңес дәуірінде крайдағы жоғары билік үш адам арасында бөлісті: Алтай КОКП комитетінің бірінші хатшысы (іс жүзінде ең көп билікке ие болған), Край Кеңесінің төрағасы (заң шығару билігі) және Край Атқару комитетінің төрағасы (атқару билігі). 1991 жылдан бастап КОКП барлық билігін жоғалтты, ал край әкімшілігінің басшысы, соңында губернатор сайланған аймақтық парламентпен бірге тағайындалды/сайланды. Алтай крайының хартасы – аймақтың негізгі заңы. Алтай крайының Заң шығару жиналысы – аймақтық тұрақты заң шығарушы (өкілдік) орган. Заң шығару жиналысы өз өкілеттіктерін заңдар, қаулылар және басқа да құқықтық актілерді қабылдау арқылы, сондай-ақ қабылдаған заңдары мен басқа да құқықтық актілердің орындалуын және сақталуын бақылау арқылы жүзеге асырады. Ең жоғары атқарушы орган – Край Үкіметі, оған аудандық әкімшіліктер, комитеттер және комиссиялар сияқты аумақтық атқарушы органдар кіреді, олар провинцияның дамуына көмектеседі және күнделікті мәселелерді шешеді. Край әкімшілігі губернатордың қызметін қолдайды, ол – ең жоғары лауазымды тұлға және Ресей Конституциясына сәйкес край хартасының сақталуына кепілдік береді. 2005 жылдың 7 тамызында крайдың сол кездегі әкімшілігінің басшысы Михаил Евдокимов автокөлік оқиғасында қаза тапты. 2016 жылы өткен облыстық парламент сайлауында «Бірыңғай Ресей» партиясы 44 орын, «Әділ Ресей» партиясы 6 орын, Коммунистік партия мен Либералды-демократиялық партия әрқайсысы 8 орын алды. 7-ші шақырылымдағы (2016-2021) Мемлекеттік Думада Алтай крайын 10 депутат ұсынады: «Бірыңғай Ресейден» Николай Герасименко, Виктор Зобнев, Даниил Бессарабов, Олег Быков, Валерий Елыкомов, Наталья Кувшинова, Иван Луор және Александр Прокопьев; «Әділ Ресейден» Александр Терентьев; Коммунистік партиядан Сергей Шаргунов. Федерация Кеңесінде аймақтың екі өкілі – Сергей Белоусов пен Александр Карлин жұмыс істейді.
During the Soviet period, the high authority in the krai was shared between three persons: The first secretary of the Altai CPSU Committee (who in reality had the most authority), the chairman of the Krai Soviet (legislative power), and the Chairman of the Krai Executive Committee (executive power). Since 1991, CPSU lost all the power, and the head of the krai administration, and eventually the governor was appointed/elected alongside elected regional parliament. The Charter of Altai Krai is the fundamental law of the region. The Legislative Assembly of Altai Krai is the regional standing legislative (representative) body. The Legislative Assembly exercises its authority by passing laws, resolutions, and other legal acts and by supervising the implementation and observance of the laws and other legal acts passed by it. The highest executive body is the Krai Government, which includes territorial executive bodies such as district administrations, committees, and commissions that facilitate development and run the day to day matters of the province. The Krai Administration supports the activities of the Governor who is the highest official and acts as guarantor of the observance of the krai Charter in accordance with the Constitution of Russia. On August 7, 2005, the krai's then head of administration Mikhail Yevdokimov died in a car crash. In the regional parliament election held in 2016, the United Russia party received 44 seats; the A Just Russia party received 6; the Communist Party and Liberal Democratic Party received 8 each. In the State Duma of the 7th convocation (2016 2021), Altai Krai is represented by 10 deputies: Nikolai Gerasimenko, Victor Zobnev, Daniil Bessarabov, Oleg Bykov, Valery Yelykomov, Natalya Kuvshinova, Ivan Loor, and Alexander Prokopyev from United Russia; from A Just Russia Alexander Terentyev; from the Communist Party Sergey Shargunov. Two representatives of the region work in the Federation Council Sergey Belousov and Alexander Karlin.
Алтай крайының заң шығарушы жиналысының төрағаларының тізімі
Алтай өлкесінің Заң шығарушы жиналысының төрағасы – осы заң шығарушы органның басшысы.
The chairperson of the Altai Krai Legislative Assembly is the presiding officer of that legislature.
Экономика
2013 жылы аймақтың ең ірі кәсіпорындары – Maria Ra [ru] супермаркеттер желісі, Altai Koks кокс отыны өндірушісі және Altaivagon құрама вагондар зауыты болды. Сонымен қатар, Алтай өлкесінде танымал Evalar диеталық қосымшалар өндіруші компаниясы да орналасқан. 2019 жылдың қаңтар айында Алтай өлкесіндегі орташа жалақы 23 941 рубльді құрады, бұл өткен жылға қарағанда 6,3%-ға артқан.
As of 2013 the Krai's largest enterprises were supermarket chain Maria Ra [ru], coke fuel producer Altai Koks and rolling stock manufacturer Altaivagon. Evalar a prominent dietary supplement manufacturer is also located in Altai Krai. In January 2019, the average wage in Altai Krai was 23,941 RUB, which was an increase of 6.3% over the previous year.