Тажикстан географиясы: Таулы жерлер 93% аумақты құрайды. Памир, Алай және Тянь-Шань таулары, өзендер, суару және елдің географиялық орны туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тажикстанның географиялық ерекшеліктері
Overview of the geography of Tajikistan
Тажикстан солтүстік және батыста Қырғызстан мен Өзбекстанмен, шығыста Қытаймен, оңтүстікте Ауғанстанмен шектеседі. Тажикстанның жер ауданының 93 пайызын таулар құрайды. Памир және Алай таулары – екі маңызды тау жүйесі. Олар көптеген мұздықтармен қоректенетін өзендер мен ағыстарға бастау берді, олар ежелгі заманнан бері егістік жерлерді суару үшін пайдаланылып келеді. Орталық Азияның тағы бір ірі тау жүйесі – Тянь-Шань Тажикстанның солтүстік бөлігімен іргелес жатыр. Таулы жер бедері Тажикстанның екі халық тығыз қоныстанған аймағын – оңтүстік (Панж өзені) және солтүстік (Ферғана алқабы) бөліктерін бөліп тұрады. Әсіресе, қарқынды ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік қызмет атқарылатын аймақтарда, Кеңес Одағының табиғи ресурстарды пайдалану саясаты тәуелсіз Тажикстанға экологиялық проблемалардың ауыртпалығын қалдырды.
Tajikistan is nestled between Kyrgyzstan and Uzbekistan to the north and west, China to the east, and Afghanistan to the south. Mountains cover 93 percent of Tajikistan's surface area. The two principal ranges, the Pamir Mountains and the Alay Mountains, give rise to many glacier fed streams and rivers, which have been used to irrigate farmlands since ancient times. Central Asia's other major mountain range, the Tian Shan, skirts northern Tajikistan. Mountainous terrain separates Tajikistan's two population centers, which are in the lowlands of the southern (Panj River) and northern (Fergana Valley) sections of the country. Especially in areas of intensive agricultural and industrial activity, the Soviet Union's natural resource utilization policies left independent Tajikistan with a legacy of environmental problems.
Өлшемі мен шекаралары
Аумағы 143,100 шаршы километрді құрайтын Тәжікстанның шығыстан батысқа дейінгі ең ұзын қашықтығы 700 километр, ал солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ең ұзын қашықтығы 350 километрді шамалайды. Елдің өте бейбіртек шекарасының ұзындығы 984 километрді құрайды, оның ішінде шығыстағы Қытаймен шекара 477 километр, оңтүстіктегі Ауғанстанмен шекара 1357 километрді құрайды. Ауғанстанмен оңтүстік шекараның көп бөлігі Аму Дарья (дарья – парсы тілінде «өзен» деген мағынаны білдіреді) және оның саласы Панж өзені (Дарья е Панж) арқылы анықталады, олардың бастауы Ауғанстан және Тәжікстанда орналасқан. Басқа көрші елдер – бұрынғы Кеңес Республикалары Өзбекстан (батыс және солтүстікке қарай) және Қырғызстан (солтүстікке қарай). Тәжікстанның жартысынан астамы теңіз деңгейінен 1000 метрден жоғары биіктікте жатыр. Тіпті Фергана аңғарында (солтүстікте) және Хатлон облысында (оңтүстік-батыста) орналасқан жазықтар да теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Түркістан қатары, батыс тізбектерінің ең биік нүктесінде, ең жоғары биіктік 5,500 метрге жетеді. Бұл аймақта Памир-Алай тау жүйесінің шыңдары басым, оның ішінде бұрынғы Кеңес Одағындағы ең биік үш шыңның екеуі орналасқан: Ленин шыңы – 7,134 метр және Исмоил Сомони шыңы – 7,492 метр. Аймақтағы басқа да бірнеше шыңдардың биіктігі 7,000 метрден аспайды. Тауларда көптеген мұздықтар бар, олардың ең ірісі – Федченко мұздығы, ауданы 70 шақырымнан асады және мұхиттан тыс аймақтардағы ең үлкен мұздық болып табылады. Тәжікстан сейсмикалық белдеуде орналасқандықтан, күшті жер сілкіністері жиі болады. Солтүстік Тәжікстандағы ең маңызды екі өзен – Сырдария және Зеравшан (Зарафшан). Біріншісі – Орталық Азиядағы екінші ең ұзын өзен, жалпы ұзындығы 3,078 километр, Фергана аңғарының бойымен 150 километрге созылады. Зеравшан өзенінің жалпы ұзындығы 330 километр, ол Тәжікстанның солтүстік-орталық бөлігінен 220 километрге ағып өтеді. Тәжікстан өзендері жылына екі рет су деңгейінің көтерілуін бастан кешіреді: көктемде жаңбырлы маусым мен тау қарларының еруінен, ал жазда мұздықтардың еруінен. Жазғы су тасқындары, әсіресе Фергана аңғары мен оңтүстік-шығыс Тәжікстан аңғарларында суару үшін тиімдірек. Тәжікстан көлдерінің көпшілігі мұздықтардан пайда болған және елдің шығыс жартысындағы Памир аймағында орналасқан. Ең ірісі – Қарақұл (Qarokul) көлі – тұзды, тіршілікке жарамсыз көл, теңіз деңгейінен 3,962 метр биіктікте орналасқан. Көл Сырдариямен сумен жабдықталады. Тағы бір танымал табиғи мұздық көлі – Искендеркүл. Ол Қайрақұм су қоймасынан кішірек және Тәжікстанның батысындағы Фанн тауларында орналасқан.
With an area of , Tajikistan has a maximum east to west extent of , and a maximum north to south extent of The country's highly irregular border is long, including along the Chinese border to the east and along the frontier with Afghanistan to the south. Most of the southern border with Afghanistan is defined by the Amu Darya (darya is the Persian word for river) and its tributary the Panj River (Darya ye Panj), which has headwaters in Afghanistan and Tajikistan. The other neighbors are the former Soviet republics of Uzbekistan (to the west and the north) and Kyrgyzstan (to the north). More than half of Tajikistan lies above an elevation of Even the lowlands, which are located in the Fergana Valley in the far north and in Khatlon Province in the southwest, are well above sea level. In the Turkestan range, highest of the western chains, the maximum elevation is The highest elevations of this range are in the east, near the border with Kyrgyzstan. That region is dominated by the peaks of the Pamir Alay mountain system, including two of the three highest elevations in the former Soviet Union: Mount Lenin — and Ismoil Somoni Peak — Several other peaks in the region also exceed The mountains contain numerous glaciers, the largest of which, Fedchenko Glacier, covers more than and is the largest glacier in the world outside the polar regions. Because Tajikistan lies in an active seismic belt, severe earthquakes are common. The two most important rivers in northern Tajikistan are the Syr Darya and the Zeravshan (Zarafshan). The former, the second longest river in Central Asia with a total length of , stretches across the Fergana Valley in far northern Tajikistan. The Zeravshan River, with a total length of , runs for through the north center of Tajikistan. Tajikistan's rivers reach high water levels twice a year: in the spring, fed by the rainy season and melting mountain snow, and in the summer, fed by melting glaciers. The summer freshets are the more useful for irrigation, especially in the Fergana Valley and the valleys of southeastern Tajikistan. Most of Tajikistan's lakes are of glacial origin and are located in the Pamir region in the eastern half of the country. The largest, the Karakul (Qarokul) Lake, is a salt lake devoid of life, lying at an elevation of The lake is fed by the Syr Darya. Another well known natural lake of glacial origin is Iskanderkul. It is smaller than the Kayrakum Reservoir and lies in the Fann Mountains in western Tajikistan.
Климат
Тәжікстанның климаты континенттік, субтропикалық және жартылай құрғақ, сондай-ақ шөлді аймақтары да бар. Дегенмен, климат биіктікке байланысты күрт өзгереді. Ферғана аңғары және басқа жазықтар Арктикадан келген суық ауа массаларынан таулардың қорғауында, бірақ бұл аймақта температура жылына 100 күннен астам уақытқа нөлден төмен түседі. Субтропикалық оңтүстік-батыс жазықтарда орташа температура ең жоғары, климат құрғақ, алайда кейбір бөліктері қазір суару арқылы егін шаруашылығына пайдаланылуда. Тәжікстанның төменгі биіктіктерінде шілде айында орташа температура , ал қаңтар айында болады. Шығыс Памирде шілде айындағы орташа температура , ал қаңтар айындағы орташа температура болады.
Тәжікстан Орталық Азия республикаларының арасында ең ылғалдысы болып есептеледі, оңтүстіктегі Каферниган және Вахш аңғарларындағы орташа жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен , ал тауларда - дейін жетеді. Федченко мұздығында жыл сайын шамамен қар түседі. Тек Ферғана аңғарының солтүстігінде және Шығыс Памирдің жаңбыр көлеңкесіндегі аймақтарда жауын-шашын мөлшері Орталық Азияның басқа бөліктерімен салыстырғанда төмендеу: Шығыс Памирде жылына ден төмен түседі. Жауын-шашынның көп бөлігі қыс және көктем айларында жауады.
Tajikistan's climate is continental, subtropical, and semiarid, with some desert areas. The climate changes drastically according to elevation, however. The Fergana Valley and other lowlands are shielded by mountains from Arctic air masses, but temperatures in that region still drop below freezing for more than 100 days a year. In the subtropical southwestern lowlands, which have the highest average temperatures, the climate is arid, although some sections now are irrigated for farming. At Tajikistan's lower elevations, the average temperature range is in July and in January. In the eastern Pamirs, the average July temperature is , and the average January temperature is
Tajikistan is the wettest of the Central Asian republics, with the average annual precipitation for the Kafernigan and Vakhsh valleys in the south being around , and up to in the mountains. At the Fedchenko Glacier, as much as of snow falls each year. Only in the northern Fergana Valley and in the rain shadow areas of the eastern Pamirs is precipitation as low as in other parts of Central Asia: in the eastern Pamirs less than falls per year. Most precipitation occurs in the winter and spring.