Кіріспе

Саян таулары (Саяны Sajany; , Soyonï nurû; ) – Оңтүстік Сібірдегі Ресейдің оңтүстік-шығысын (Бүрятия, Иркутск облысы, Красноярск өлкесі, Тыва және Хакасия) және Солтүстік Моңғолияны қамтитын тау тізбегі. Ресей патшалығының жылдам кеңеюіне дейін бұл тау жотасы моңғол және орыс мәдениеттерінің, сондай-ақ олардың әсерлерінің арасындағы шекара қызметін атқарды. Саян тауларының биік шыңдары мен Тываның оңтүстік-батысындағы суық көлдері Сібірдің ірі өзендерінің бірі – Енисей өзенінің бастауын құрайды. Енисей өзені солтүстікке қарай 3400 километрден астам қашықтыққа Арктика мұхитында құйып жатыр. Бұл аймақ қорғалып, оқшауланған, өйткені 1944 жылдан бері Кеңес Одағының жабық аймағы болып келген.

Батыс Саян

92°E-та Батыс Саян жүйесі Улуг Хем (Жоғарғы Енисей) өзенімен кесіледі, ал 106°-да оның шығыс шетінде Селенга-Орхон аңғарының төмендігінен жоғары аяқталады. Ол батыстағы Шығыс Алтайдың Шапшал жотасы мен шығыстағы Кузнецк Алатауының Абакан жотасы арасында шамамен солтүстік-шығыс/оңтүстік-батыс бағытта созылады. Моңғол үстіртінен көтерілу көбінесе біртекті, бірақ Сібір жазығынан көтерілу әлдеқайда тік. Бұл жүйеде Арадан, Борус, Ой, Кулумыс, Мирский, Куртушибин, Уюк, Шешпир тайғасы, Ергак-Тарғақ тайғасы, Кедран және Назаровский жоталары сияқты Альпілік сипаттағы көптеген қосалқы жоталар бар. Ең биік шыңдары – Қызласов шыңы, Араданский шыңы, Беделиг Голец, Самжир, Борус және Звездный шыңы. Енисейдің кесілісі мен Ховсгол көлі арасында 100° 30' E-та бұл жүйе сондай-ақ Ергек тайғасы деп аталады. Флорасы жалпы алғанда кедей, бірақ жоғары аймақтарда шырша, қарағай, арша, қайын және қараталдың жақсы орман тоғайлары, сондай-ақ рододендрон, Берберис және Рибс түрлері өседі. Жоғарғы беткейлерде шашыраңқы жатқан тастарға лишай және мох жабылады.

Шығыс Саян

Шығыс Саян Батыс Саянға дерлік тік бұрышпен, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай, Енисейден Аңғара тауларына дейін созылып жатыр. Солтүстік-батыс аймақтарының кейбір тармақтары "Ақ таулар" (Белогорье) немесе "Белки" жүйесін құрайды, мысалы, Манское Белогорье, Канское Белогорье, Кутурчинское Белогорье, сондай-ақ Агульские Белки, олардың шыңдарында жыл бойы қар жатады. Орталық бөлігінде, Казыр және Кизир өзендерінің бастауларына қарай, Крыжин жотасы сияқты бірнеше жоталар Красноярск өлкесінің ең биік нүктесі – Грандиозный шыңына дейін жететін шоғырланған топты құрайды. Оңтүстік-шығыста ең биік және ең қашық тармақтар, ішінде Большой Саян және Кропоткин жоталары, сондай-ақ "Гольцы" типіндегі таулар, мысалы Тунка Гольцы, Китой Гольцы, Ботоголский Гольцы және тағы да басқалары көтеріледі. Шығыс Саянның ең биік нүктесі, сонымен қатар бүкіл Саян жүйесінің ең биік нүктесі – Мунку Сардык тауы осы аймақта сол аттас жотада орналасқан. Биік Тофалария шыңы – Иркутск облысының ең биік нүктесі. Шығыс Саян таулары әдетте альпілік рельеф нысандарын көрсетеді. Жалпы алғанда, таулардан төмен ағатын өзендер шатқалдарды жасайды және аймақта көптеген сарқырамалар бар.

Мұздық дәуірі

Қазіргі уақытта тек шағын цирк мұздықтары ғана кездесетін бұл аймақта, мұздық кезеңдерде 3492 м биіктіктегі Мунку Сардык массивінен (Байкал көлінің батысында орналасқан) және 12 100 км² аумақты толық мұзбен жабылған гранит-гнейс платосынан (2300 м биіктікте), Шығыс Саян тауларынан, сондай-ақ шығысқа қарай жалғасқан 2600–3110 м биіктіктегі Тункинская Долинасының тау шыңдарынан мұздықтар ағып төгілген. Олар шамамен 30 км ені бар аналық мұздыққа бірігіп, шығысқа қарай Байкал көліне дейін ағып, 500 м биіктікте аяқталған (51°48’28.98"N/103°0’29.86"E). Хамар Дабан таулары аңғарлық бедерді толықтыратын кең ауқымды мұз қабатымен жабылған. Оның аңғарларынан, мысалы, Жоғарғы Слуянка аңғары (51°32’N/103°37’E) және Снирсдая аңғары сияқты параллель аңғарлар арқылы шығатын мұздықтар солтүстікке қарай Байкал көліне құйып, мұз қалыңдықтарын түсірген. Снирсдая аңғарының мұздығы, басқа мұздықтармен бірге, Байкал көліне (51°27’N/104°51’E) шамамен 400 м биіктікте айрылған. Мұздық (Вюрм мұз дәуірі = Соңғы мұздық кезең = MIS 2) мұздық-қар шегі (ELA), мұздықтың қоректену аймағы мен абляция аймағы арасындағы биіктік деңгейі, осы тауларда 1450 және 1250 м теңіз деңгейінен биіктікте орналасқан. Бұл қазіргі қар шегіне қарағанда 1500 м төмендеуді білдіреді. Салыстырмалы жауын-шашын мөлшері сақталған жағдайда, Соңғы мұз дәуіріндегі жылдық орташа температураның 7,5–9 °C-қа төмендеуі мүмкін.

Қашар шаруашылығының пайда болуы

Севян И. Вайнштейннің пікірінше, эвенктер тарихи түрде қолданған саяндық бұғы шаруашылығы "бұғы шаруашылығының ең ерте түрі болып табылады және б.з.б. бірінші мыңжылдықтың басында Саян тауларының самай тайга тұрғындарының бұғыларды үйретуімен байланысты".

Саян аймағы, қазіргі эвенк тайпалары мен Саян аймағының халықтары арасында кездесетін бұғы аулаушы-малшы шаруашылығының экономикалық және мәдени кешенінің бастауы болған сияқты. Қазіргі эвенк тайпаларының ата-бабалары Саян тауларына жақын жерлерде қоныстанған, сондықтан олар самай тұрғындарымен бірге бұғыларды үйрету процесіне қатысқан болуы мүмкін. Қазіргі кезде дәстүрлі өмір салтын сақтап қалған жергілікті тайпалар негізінен Шығыс Саян таулары аймағында ғана өмір сүреді. Дегенмен, жергілікті бұғы шаруашылығы қауымдарына орыстандыру мен кеңестік үкіметтік саясат күшті әсер етті, көптеген эвенктер дәстүрлі өмір салтын жоғалтты, ал матор және камас сияқты тайпалар толығымен ассимиляцияланды. Джуха Янхунен және басқа лингвистердің айтуынша, ural тілдерінің отаны Оңтүстік Орталық Сібірде, Саян таулары аймағында орналасқан. Ал түркітанушы Питер Бенджамин Голден прототүрік тілінің бастауын Саян-Алтай аймағының оңтүстік тайга-дала аймағында деп санайды. Балама ретінде, прото-ural тілінің отаны батысқа қарай (мысалы, Волга-Кама аймағында), ал прототүрік тілінің отаны шығысқа қарай (мысалы, "Солтүстік Еуразияның жасыл белдеуінің» оңтүстік шетінде, Солтүстік-Шығыс Азияда, Шығыс Моңғолияға жақын") орналасқан болуы мүмкін.

Ғылым

Саян Күн обсерваториясы осы тауларда 2000 метр биіктікте орналасқан.