Алтай таулары – Орта және Шығыс Азиядағы тау жүйесі. Ресей, Қытай, Моңғолия, Қазақстан жерлерінде орналасқан. Этнографиялық әртүрлілігімен, экономикасымен ерекше.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орталық және Шығыс Азиядағы тау жүйесі
Mountain range in Central–East Asia
Алтай таулары (/ɑː//l/'/t//aɪ/), сондай-ақ Алтай таулары деп те аталады, Орталық Азия мен Шығыс Азиядағы тау жүйесі, мұнда Ресей, Қытай, Моңғолия және Қазақстан шектеседі, ал Ертіс және Об өзендері бастау алады. Массив солтүстік-шығыста Саян тауларымен бірігіп, оңтүстік-шығысқа қарай біртіндеп төмендеп, Гоби шөлінің жоғары платосына жалғасады. Бұл аймақ шамамен 45° - 52° солтүстік ендік және 84° - 99° шығыс бойлық аралығында жатыр.
The Altai Mountains (/ɑː//l/'/t//aɪ/), also spelled Altay Mountains, are a mountain range in Central Asia and Eastern Asia, where Russia, China, Mongolia, and Kazakhstan converge, and where the rivers Irtysh and Ob have their headwaters. The massif merges with the Sayan Mountains in the northeast, and gradually becomes lower in the southeast, where it merges into the high plateau of the Gobi Desert. It spans from about 45° to 52° N and from about 84° to 99° E.
Аймақта сирек қоныстанған, бірақ этникалық құрамы алуан түрлі халық тұрады, олардың ішінде орыстар, қазақтар, алтайлар, моңғолдар және Волга немістері бар, бірақ көбінесе жартылай көшпелі халықтардың жергілікті этникалық азшылықтары басым. Жергілікті экономика мал шаруашылығына (ірі қара, қой, жылқы), аң ауруға, егіншілікке, орман шаруашылығына және кен өндіруге негізделген. Алтай тілдерінің атауы осы тау жүйесінен шыққан.
The region is inhabited by a sparse but ethnically diverse population, including Russians, Kazakhs, Altais, Mongols, and Volga Germans, though predominantly represented by indigenous ethnic minorities of semi nomadic people. The local economy is based on bovine, sheep, horse husbandry, hunting, agriculture, forestry, and mining. The Altaic language family takes its name from this mountain range.
Этимологиясы мен қазіргі атаулары
Алтай сөзі *altañ түбірінен шыққан, мағынасы "алтын, алтын түсті" (ескі түркі тіліндегі 𐰞𐱃𐰆𐰣 altun "алтын, алтын түсті" сөзімен салыстырыңыз), және түркі тілдері мен диалектілеріндегі туыс сөздердегі n & y сәйкестігіне негізделген coda ñ (мысалы, qōñ ~ qoy "қой", Qitan ~ Qitay "Khitans" және т.б.), сондай-ақ моңғол тілінде де кездеседі. Бұл таулар Халха моңғол тілінде Алтай нуруу (Алтайн нуруу), Чакхар моңғол тілінде алтай йин нируɣu, ал Алтай тілінде Алтай туулар деп аталады. Қазақ тілінде олар Алтай таулары немесе التاي تاۋلارى деп те аталады; орыс тілінде Altajskije gory (Алтайские горы); ұйғыр тілінде Алтай Тағлири (немесе Алтай Тағлири); қытай тілінде ā'ěrtài shānmài (阿尔泰山脉 жеңілдетілген, 阿爾泰山脈 дәстүрлі, немесе اَعَرتَىْ شًامَىْ Xiao'erjing); ал дуңған тілінде Arteː shanmeː (Артэ Шанмэ).
Altai is derived from underlying form *altañ "gold, golden" (compare Old Turkic 𐰞𐱃𐰆𐰣 altun "gold, golden") with coda ñ underlying the n & y correspondence among cognates in different Turkic languages & dialects (e. g. qōñ ~ qoy "sheep", Qitan ~ Qitay "Khitans", etc. ), as well as in Mongolian. The mountains are called Altain nuruu (Алтайн нуруу) in Khalkha Mongolian, altai yin niruɣu in Chakhar Mongolian, and Altay tuular (Алтай туулар) in the Altay language. They are also called Алтай таулары or التاي تاۋلارى in Kazakh; Altajskije gory (Алтайские горы) in Russian; Altay Taghliri ( or Алтай Тағлири) in Uyghur; ā'ěrtài shānmài in Chinese (阿尔泰山脉 simplified, 阿爾泰山脈 traditional, or اَعَرتَىْ شًامَىْ in Xiao'erjing); and Arteː shanmeː (Артэ Шанмэ) in Dungan.
Фауна
Алтай-Саян экорегионы Орталық Азия және Сібір фауналық провинцияларының қиылысында орналасқан. Алтай тауларында әртүрлі жануарлар дүниесі мекендейді, себебі оның әр түрлі мекендері бар, мысалы, далалар, солтүстік тайгалар және альпілік өсімдіктер. Сибирь қошқары (Capra sibirica) тік беткейлерде, ал сирек кездесетін аргали (Ovis ammon) - тегіс беткейлерде кездеседі. Еленнің бес түрі бар: Алтайлық вапити (Cervus elaphus sibiricus), лось (Alces alces), ормандық бұғы (Rangifer tarandus valentinae), Сібірлік мускус елен (Moschus moschiferus) және Сібірлік елік (Capreolus pygargus). Дегенмен, бұғы және реиндир тек таудың солтүстік бөлігінде ғана кездеседі. Жабайы шошқа (Sus scrofa) төменгі тау етегінде және төбелі жазықтарда кездеседі. Соңғы кездерге дейін Моңғол алтайында, атап айтқанда Моңғолия шекарасына жақын Чүй өзенінің даласында моңғол шағасы (Procapra gutturosa) кездесті. Ірі жыртқыштар қарлы барс (Panthera uncia, syn. Uncia uncia), қасқыр (Canis lupus), линкс (Lynx lynx) және қоңыр аю (Ursus arctos) арқылы өкілдік етілген, ал солтүстік бөліктерінде – жұмбақ (Gulo gulo) да бар. Бұл жерде Тянь-Шань долі (Cuon alpinus hesperius) (Азиялық жабайы иттің солтүстік-батыс түршесі) да өмір сүреді. Аймақтың көптеген түрлері моңғолдық текті. Батыс Сібір бүркітқұйрығы таулардың батыс бөлігінде кездеседі. 20 ғасырға дейін Каспий жолбарысы (Panthera tigris tigris) Алтай тауларының оңтүстік бөлігінде, Зайсан көлі мен Қара Ертіске дейін таралған. Жеке даралар солтүстікке қарай, мысалы Барнаулға жақын жерлерде де атылған. Каспий жолбарысына жақын туыс Амур жолбарысы, оның таксономиялық атауы – Panthera tigris altaica. Бизон Алтай тауларында орта ғасырларға дейін, тіпті 18 ғасырға дейін болған. Бүгінде Алтай Республикасындағы шағын шаруашылықта оның шағын тобы бар. Су қоймаларының жанында, тіпті Алтай тауларында да моор бақалары кездеседі.
The Altai Sayan ecoregion is located at the intersection of the Central Asian and Siberian faunal provinces. The Altai mountains are home to a diverse fauna, because of its different habitats, like steppes, northern taigas and alpine vegetation. Steep slopes are home to the Siberian ibex (Capra sibirica), whereas the rare argali (Ovis ammon) is found on more gentle slopes. Deer are represented by five species: Altai wapiti (Cervus elaphus sibiricus), moose (Alces alces), forest reindeer (Rangifer tarandus valentinae), Siberian musk deer (Moschus moschiferus), and Siberian roe deer (Capreolus pygargus). Moose and reindeer however, are restricted to the northern parts of the mountain range. The wild boar (Sus scrofa) is found in the lower foothills and surrounding lowlands. Until recently, the Mongolian gazelle (Procapra gutturosa) was found in the Russian Altai mountains, more specifically in the Chuya River steppe close to the Mongolian border. Large predators are represented by snow leopards (Panthera uncia, syn. Uncia uncia), wolves (Canis lupus), lynx (Lynx lynx), and brown bears (Ursus arctos), in the northern parts also by the wolverine (Gulo gulo). The Tien Shan dhole (Cuon alpinus hesperius) (a northwestern subspecies of the Asiatic wild dog) also lives there. Most species of the region are of Mongolian origin. The western Siberian eagle owl can be found in the western part of the mountains. Until the 20th century, the Caspian tiger (Panthera tigris tigris) was found in the southern parts of the Altai mountains, where it reached Lake Zaisan and the Black Irtysh. Single individuals were also shot further north, for example close to Barnaul. Closely related to the Caspian tiger is the extant Amur tiger, which has the taxonomic name Panthera tigris altaica. The wisent was present in the Altai mountains until the Middle Ages, perhaps even until the 18th century. Today, there is a small herd in a nursery in the Altai Republic. Moor frogs are near bodies of water as high up as in the Altai mountains.
Тарих
Алтай тауларындағы климат ерекше тұрақты болып сақталған, соңғы мұз дәуірінен бері көтеріліссіз өзгерген. Сонымен қатар, сүтқоректілер құрамы да көбінесе өзгермеген, тек жойылған мамонттар сияқты бірнеше ерекшеліктер болған. Осының арқасында, Алтай – мұз дәуірінің жануарлар әлемін сақтап қалған сирек жерлердің бірі.
The Altai mountains have retained a remarkably stable climate, changing little since the last ice age. In addition the mix of mammals has remained largely the same, with a few exceptions such as extinct mammoths, making it one of the few places on earth to retain an ice age fauna.
Дүниежүзілік мұралық нысан
Алтай және Катун табиғи қорықтары, Телецкое көлі, Белуха тауы және Укок платосын қамтитын 2 мың шаршы километрлік аумақ Алтын Алтай таулары аталатын ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы ретінде тіркелген. ЮНЕСКО-ның сайтында бұл аймақ туралы былай делінген: "Бұл аймақ Сібірдің орталық бөлігіндегі даладан бастап, орманды дала, аралас орман, тауалды және альпілік өсімдіктерге дейінгі биіктік бойынша өсімдік аймақтарының толық тізбегін ұсынады". ЮНЕСКО шешім қабылдағанда Ресей Алтайының қар барысы, Алтай арқары және Сібірлік теке сияқты дүниежүзілік тұрғысынан қорғауға алынған жануарларды сақтаудағы маңыздылығын да атап көрсетті. Увс-Нур алқабы да қорғалатын аймақ болып табылады. Алтайгейт жанжалында арқары қойлары мен басқа да түрлердің қорғалу статусын бұзу, сондай-ақ сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптаулар орын алды. Оқиға 2009 жылдың басында браконьерлік саяхаты барысында тікұшақ апатында бірнеше ресейлік жоғары лауазымды тұлғаның қаза болуынан туындады.
A vast area of 2, which incorporates the Altai and Katun Natural Reserves, Lake Teletskoye, Mount Belukha, and the Ukok Plateau, this area is designated as a World Heritage Site (UNESCO), entitled the Golden Mountains of Altai. As stated in the UNESCO description of the site, "the region represents the most complete sequence of altitudinal vegetation zones in central Siberia, from steppe, forest steppe, mixed forest, subalpine vegetation to alpine vegetation". While making its decision, UNESCO also cited Russian Altai's importance for preservation of the globally endangered mammals, such as Snow leopard, Altai argali, and Siberian ibex that live in these mountains. The Uvs Nuur basin is also a protected site. Violations of the protection status of Argali sheep and other species have been alleged, together with accusations of corruption, in the Altaigate Scandal. The incident arose from the death of several Russian VIPs in a helicopter crash early in 2009, purportedly on a poaching excursion.
Геология
Сібір Алтайы – Үндістанның Азияға тектоникалық соқтығысуының әсер еткен ең солтүстік аймағы. Аймақта Курай жарықшаң аймағы және жақында анықталған Ташанта жарықшаң аймағы сияқты кеңінен таралған жарықшаң жүйелері бар. Бұл жарықшаң жүйелері көбінесе итеру немесе оң жақты қиылыс жарықшаңдары болып табылады, олардың кейбіреулері тектоникалық тұрғыдан белсенді. Таулардағы тау жыныстары әдетте граниттер мен метаморфтық шисталар, ал кейбіреулері жарықшаң аймақтарына жақын жерде күшті деформацияланған. Геолог Виктор Р. Бейкер "Сібір Алтай тауларында бұрынғы қатаң су тасқындарын" "Миссула көлінен де үлкен мұздық көлден" анықтаған.
The Siberian Altai represents the northernmost region affected by the tectonic collision of India into Asia. Extensive fault systems run through the area, including the Kurai fault zone and the recently identified Tashanta fault zone. These fault systems are typically thrusts or right lateral strike slip faults, some of which are tectonically active. Rock types in the mountains are typically granites and metamorphic schists, and some are highly sheared near to fault zones. Geologist Victor R. Baker "has discovered past cataclysmic floods in the Altai Mountains of Siberia" from "an even larger glacial lake" than Lake Missoula, which was once thought to have been "the largest ice dammed lake in the world".
Сейсмикалық белсенділік
Жер сілкіністері көбінесе сирек болатын құбылыс болғанымен, 2003 жылдың 27 қыркүйегінде Алтай аймағының оңтүстігіндегі Чуя алқабында 7,3 балдық жер сілкінісі тіркелді. Бұл жер сілкінісі мен одан кейін болған сілкіністер аймақтың көп бөлігін қиратты, 10,6 миллион долларлық зиян келтірді (USGS) және Белтир ауылын толығымен жойды.
Although earthquakes are generally rare occurrences, on 27 September 2003 a very large earthquake measuring MW 7.3 occurred in the Chuya Basin area to the south of the Altai region. This earthquake and its aftershocks devastated much of the region, causing $10.6 million in damage (USGS) and wiping out the village of Beltir.