Кіріспе

Ресейдің бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлінісі

География

Иркутск облысы оңтүстікте және оңтүстік-батыста Бурятия Республикасымен және Тыва Республикасымен, батыста Красноярск өлкесімен, солтүстік-шығыста Саха Республикасымен, ал шығыста Забайкальск крайымен шектеседі. Аймақтың оңтүстік-шығысында әлемге әйгілі, ерекше Байкал көлі орналасқан. Одан Ангара өзені арқылы су ағып, облыстың солтүстігіне қарай құяды; су ағыны Ырқытск су тоғанымен реттеледі. Ырқытск облысының Ангара бөлігіндегі тағы екі ірі су тоғаны Братск және Ыстық-Илимск қалаларында орналасқан, олардың екеуі де ірі су қоймаларын құрайды. Лена өзенінің бастауы да Иркутск облысында, ол содан кейін солтүстік-шығысқа қарай көршілес Саха Республикасына ағып кіреді. Иркутск облысының географиясы негізінен Орталық Сібір жотасының төбелері мен кең далаларынан тұрады, Лена-Ангара жотасы да бар. Приморск жотасы мен Байкал таулары Байкал көлінің бойымен созылып жатыр, ал солтүстік-шығысында Солтүстік Байкал таулы аймағы мен Патом үстірті көтеріледі. Облыстың ең биік нүктесі – Тофалария шыңы.

Климат

Климат оңтүстікте жылы жазғы континенттік болса, солтүстік бөлігінде континенттік субарктикалыққа дейін өзгереді (Кеппен климаттық жіктелуі: Dwc). Жылдың жартысына жуық, қазан айының ортасынан сәуір айының басына дейін орташа температураның төмен болуына байланысты қыстар өте суық. Иркутсктегі қаңтар айындағы орташа ең жоғары температура және орташа ең төменгі температура. Жаздар жылы, бірақ қысқа: шілдедегі орташа ең жоғары температура және орташа ең төменгі температура. Дегенмен, қыркүйек айында ауа райы айтарлықтай суып, орташа тәуліктік ең жоғары температураға және орташа тәуліктік ең төменгі температураға жетеді. Жылдық жауын-шашынның жартысынан астамы жаз айларында жауады, ал ең жауын-шашынды ай – шілде, онда жаңбыр шамасында түседі. Қаңтар айы ең құрғақ ай, онда жауын-шашын тек шамасында болады. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері шамасында.

Тарихқа дейінгі кезең

Байкал аймағында моңғолдық туысқандығы бар Слаб-Грев мәдени ескерткіштері сақталған. Бурятия аумағы Хунну империясының (б.з.д. 209 – б.з. 93), моңғол Сяньбэй мемлекетінің (93–234), Роуран қағанатының (330–555), Гөк түрк қағанатының (555–603), Шығыс Түрк қағанатының (603–744), Уйғыр қағанатының (744–847), Енисей қиырғыздарының (847–1219), Моңғол империясының (1206–1368) және Солтүстік Юаньның (1368–1691) билігінде болды. Меркіт, Баяут, Барға моңғолдары және Түмэд сияқты ортағасырлық моңғол тайпалары Бурятияда қоныстанды.

21 ғасыр

2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі 2023 жылдың ақпан айындағы Иркутск шақыруына (мобилизацияға) теріс әсер етті, олардың барлығы 2023 жылдың наурыз айының басында Донецк маңында қаза тапты. Иркутск облысының губернаторы, генерал және Төтенше жағдайлар министрлігінің бұрынғы орынбасары Игорь Кобзевтің өзінің төрт баласы бар. Ол өткен қарашада Иркутск ұлдары отбасыларына емес, мемлекетке жатады деп мәлімдеген еді.

Экономика

Иркутск облысының басты салалары – металлургия, энергетика, орман шаруашылығы, мұнай және жанармай, машина жасау, химия, тамақ өнеркәсібі және су электр станциялары. Иркутск облысындағы орташа жалақы Ресей бойынша орташа жалақыдан 10% артық.

Кеңес дәуірі

Кеңес дәуірінде облыстағы жоғары билік үш адам арасында бөлісті: Иркутск КПСС комитетінің бірінші хатшысы (іс жүзінде ең көп билікке ие болған), облыстық Совет төрағасы (заң шығару билігі) және облыстық Атқару комитетінің төрағасы (атқару билігі). 1990 жылдың наурыз айында КСРО Конституциясының 6-бабы жойылғаннан кейін КПСС билік монополиясын жоғалтты. Облыс әкімшілігінің басшысы, соңында губернатор, сайланған аймақтық парламентпен бірге тағайындалды / сайланды.

Ресей Федерациясы

Иркутск облысының жарғысы – аймақтың негізгі заңы. Иркутск облысының заң шығарушы жиналысы – облыстың тұрақты заң шығарушы (өкілдік) органы. Заң шығарушы жиналыс өкілеттіктерін заңдар, қаулылар және өзге де құқықтық актілерді қабылдау арқылы, сондай-ақ қабылдаған заңдары мен өзге де құқықтық актілердің орындалуын және сақталуын қадағалау арқылы жүзеге асырады. Жоғары атқарушы орган – облыстық үкімет, оның құрамына аудандық әкімшіліктер, комитеттер және комиссиялар сияқты аумақтық атқарушы органдар кіреді, олар облыстың дамуына көмектеседі және күнделікті басқаруды жүзеге асырады. Облыстық әкімшілік Ресей Конституциясына сәйкес, жоғары лауазымды тұлға болып табылатын губернатордың қызметін қолдайды және облыс жарғысының сақталуына кепілдік береді.

Демография

Облыс өте сирек қоныстанған, халық тығыздығы шаршы километрге 3 адамды құрайды, ал ұлттық орташа көрсеткіш 8,4-ке тең. Иркутск – әкімшілік орталығы және ең ірі қаласы, онда 612 973 тұрғын бар. Басқа ірі қалалар: Братск (238 825 адам), Ангарск (229 592 адам), Усть-Илимск (83 635 адам) және Усолье-Сибирское (80 331 адам). Халықтың көп бөлігі – этникалық орыстар. Аз саны бар буряттар облыс ішіндегі арнайы Усть-Орда-Буриат округіне ие. 2021 жылғы халық санауы бойынша, орыстар мен басқа славян және германдық топтар халықтың 92,9%-ын құрайды, ал буряттар – 3,6%-ын. Тофалардың саны 659 адамды құрайды, бұл 1989 жылғы 722 адамнан азайған. Этникалық топХалық саныПайызыОрыстар1 917 26592,2%Буряттар74 7463,6%Татарлар12 1300,6%Украиндықтар9 5060,5%Басқалар65 6403,2%Заларинск ауданындағы үш ауылда (Пихтинск, Орта Пихтинск және Дагник) шоғырланған шағын этникалық топ – «Буг голландтары»: 1911–1912 жылдары қолжетімді жер іздеу үшін Сибирьге көшіп келген, поляк тілінде сөйлейтін лютеран шаруаларының ұрпақтары. Олар ата-бабаларының неміс (немесе голланд) тілін ұзақ уақыттан бері жоғалтқанмен (ежелгі 20 ғасырда олар украин тілінде сөйлеп, поляк тілінде оқыған), олар этникалық немістер саналды және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көбінесе майданға шақырылмай, еңбек лагерьлерінде жұмыс істеуге жіберілді.