Кіріспе
Саскачеванның прогрессивті консервативті партиясы – Канаданың Саскачеван провинциясындағы консервативті саяси партия. 1905 жылы Солтүстік-Батыс территорияларының бұрынғы премьері Фредерик Хоултен құрған партия алғашқыда Провинциялық құқықтар партиясы деп аталды. 1912 жылы партия атауы Саскачеван консервативті партиясы болып өзгертілді, ал 1942 жылы қазіргі атауын қабылдады. Партия мүшелері көбінесе торилер деп белгілі. Партия Саскачеван провинциясында үш рет үкімет құрды: алғаш рет 1929 жылдан 1934 жылға дейін коалициялық үкімет ретінде, содан кейін 1982 жылдан 1991 жылға дейін қатарынан көпшілік үкіметтер құрды. 1990-шы жылдары партия шығындарды заңсыз пайдалану оқиғасынан қатты зардап шекті. 1997 жылы партияның көптеген мүшелері жаңадан құрылған Саскачеван партиясына өтіп кеткендіктен, партия белсенділігін тоқтатты. 2007 жылғы провинциялық сайлаудан бері партия қайтадан белсенді болса да, 1995 жылдан бері ешбір консервативті партия кандидаттары сайланбады.
Алғашқы жылдары (1905-1934 жж.)
Партия 1905 жылы құрылды. Саскачеван 1905 жылғы 1 қыркүйекте Конфедерацияға қосылды, ал алғашқы сайлау сол жылдың желтоқсан айына белгіленді. Солтүстік-Батыс территориясының бұрынғы премьері Фредерик Хоултен провинция мәртебесіне қол жеткізуде маңызды рөл атқарды. Алайда, ол бір үлкен батыс провинциясын құруды жақтағанмен, «Буффало» деген атауды ұсынған болатын, ал Вильфрид Лориедің федералды үкіметі екі жаңа провинция құруды жөн көрді. Саскачеванмен бірге Альберта да Конфедерацияға қосылды. Бұған қоса, Манитоба сияқты, жаңа провинциялардың екеуі де табиғи ресурстарына құқықтан айырылды. Осыған жауап ретінде Хоултен өзінің Аумақтық консервативтік қауымдастығын «Провинциялық құқықтар партиясы» деп қайта атады, Саскачеванның премьер-министрі болу мақсатымен. 1905 жылғы сайлауда Хоултеннің партиясы Либералдық партиядан жеңіліп, 47,5% дауыспен ресми оппозицияға отырды. 1908 жылғы сайлау да осыған ұқсас нәтиже берді, ПҚ партиясы оппозицияда қалды. 1912 жылы Хоултен Саскачеванның бас судьясы болып тағайындалғаннан кейін саясаттан шықты. Ол кеткен соң партия Веллингтон Виллоуби басшылығымен консервативтік атауын қайта қабылдады. Алайда, бұл өзгеріс партияның жағдайын жақсартпады. 1912 жылғы сайлауда либералдар мен премьер Уолтер Скотттан үшінші рет жеңіліп, дауыс үлесі 42%-ға дейін төмендеді. Шындығында, либералдар күшті саяси династия құрып, 1917, 1921 және 1925 жылдары көпшілік үкіметтерді құрды. 1921 жылы торилер үшінші партия мәртебесіне түсіп қалды, ал аграрлық Прогрессивтік партия оппозиция мәртебесін иеленді. Дегенмен, 1924 жылы Джеймс Т.М. Андерсон партия басшысы болғаннан кейін партияның жағдайы жақсара бастады. Андерсон 1908 жылы Саскачеванға мұғалім болып келді, ал 1918 жылы либералдық үкімет оны жаңа иммигранттар арасында білім берудің провинциялық директоры етіп тағайындады. Осы қызметінде ол қарқынды өсіп келе жатқан иммигранттарға қатысты ассимиляциялық саясатты қолдады. Келесі он жылдық ішінде Андерсон Саскачеванды қамтыған Ку-клукс-кланның өркендеуінен туған нәсілдік және діни араздықтарды пайдаланып, иммиграция және білім беру саласындағы консервативтік саясатқа қолдау көрсетті. 1928 жылы либералдық премьер Джимми Гардинер Кланды консервативтік партияның құралы деп мәлімдеді. Шындығында, екі ұйымның арасында байланыс болды және консерваторлар партия мүшелерінің тізімдерін ұсыну арқылы Клан ұйымына көмектесті. 1929 жылғы сайлауда Андерсон партияны ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы ең жақсы көрсеткішке жеткізді, ол халықтың 36% дауысын және 63 орынның 24-ін алды. Либералдардың 28 орынға қарағанда орын аз болғанына қарамастан, консерваторлар прогрессивтік және тәуелсіз заң шығарушылардың қолдауымен коалициялық үкімет құра алды және Андерсон премьер-министр болды. «Ынтымақтастық үкіметі» деп аталған бұл үкімет мектептер туралы заңға түзетулер енгізіп, француз тілін оқыту тілі ретінде және католик мектептерінде діни символдарды көрсетуге тыйым салды. Бұл түзетулер 1930 жылғы Клан конвенциясында мақұлданды. Андерсон басқарған коалиция Ұлы депрессияның басталуына дейін билікке келді, ол Прерия аймағында ерекше қиындықтар тудырды. Үкіметтің Р.Б. Беннеттің федералды консервативтік үкіметіне ұқсас жауап ретіндегі шаралары либералдардың және «Фермер-Еңбекші» деп аталатын жаңа социалистік саяси қозғалыстың шабуылдарына ұшырады. Бұл қозғалыс 1935 жылы Кооперативтік Комонвелл федерациясы (ККФ) болып қайта құрылды. Үкімет тұрғындарға көмек көрсету үшін Саскачевандық көмек комиссиясын құрды, бірақ бұл депрессияны тудырған жүйелі мәселелерді шешпеді. 1932 жылы Андерсон либералдық көшбасшы Гардинерден коалицияға қосылуын сұрады, бірақ оппозиция бас тартты. 1934 жылғы сайлауда либералдар қайтадан билікке оралды, ал Андерсонның консервативтері бірде-бір орын жеңіп алмады, ал Фермер-Еңбекші тобы ресми оппозиция мәртебесін алды.
Саяси қаңырау (1934-1975)
1934 жылғы жеңілістен кейін Андерсон 1936 жылға дейін партия басшысы болып қалды, содан кейін партия жас заңгер Джон Дифенбеккерді өзінің ізбасары ретінде таңдады. Дифенбеккер 1950-ші жылдары федералды прогрессивті консерваторлар партиясының беделін қайта жандандырса да, провинциялық партия басшысы ретінде жетістікке жете алмады. Дегенмен, бұл тек Дифенбеккер ғана емес. 1934 және 1975 жылдар аралығында партия 1942 жылы федералды партиямен үйлестіре отырып, «Прогрессивті консервативтер» деген атауды қабылдады, – Саскачеван заң шығарушы жиналысына тек екі консерватор сайланды: біреуі 1953 жылғы қосымша сайлауда, екіншісі 1964 жылғы сайлауда партия басшысы Мартин Педерсон болды; екеуі де қайта сайланбады. Бұл жылдар либералдар мен CCF партиясынан тұратын екіпартиялық жүйеге қайта оралумен ерекшеленді, CCF 1944 жылдан 1964 жылға дейін бес рет үстемдік құрды, содан кейін ол Жаңа демократиялық партия (NDP) болып қайта құрылды. Консерваторлар ұзақ уақыт бойы басшысыз қалды және 1970 жылдардың басында провинциялық Әлеуметтік кредит партиясымен бірігуге жақын болды.
Заңнамаға қайта оралу (1975-1982)
Партияны 1973 жылы партияның тозығын алған Дик Коллвер жаңғыртты. Либералдар 1964 жылдан 1971 жылға дейін екі рет тұрақты көпшілік үкімет құрды; алайда, 1971 жылы олар Аллан Блейкенидің НДП-сынан жеңіліске ұшырады, ал либералдық көшбасшы Росс Тэтчер сайлаудан кейін бірнеше аптадан кейін қайтыс болды. Саскачеван провинциясындағы федералды консерваторлардың танымалдылығынан күш алған Коллвер өзіне жер алу мүмкіндігі бар екенін сезіп, өзін үлкен үкіметке қарсы шыққан популисттік көшбасшы ретінде көрсетті. Тәуелсіз болғандықтан, ол өзінің сынағын НДП үкіметіне бағыттады. Батыс аймақтарының наразылығы мен антикоммунизм сезімдері күшті болғандықтан, Коллвердің жаңа партиясы Саскачеван және басқа батыс провинциялардың Канададан бөлініп, АҚШ-пен бірігуді жақтады – «Unionest» атауы «үздік» және «одақ» сөздерінің қосындысы болды. Тағы бір консерваторлық партияның депутаты, Деннис Хам, Коллверге қосылды, бірақ екеуі де 1982 жылы қайта сайлауға түспеді және партия таратылды. Консерваторлар салықтарды төмендетті – провинцияның 20% бензин салығын жойды – және роялтилерді де азайтты, бірақ мемлекеттік активтердің көп бөлігін мемлекеттік меншікте қалдырып, қаржыны еркін жұмсады, нәтижесінде үлкен тапшылықтар тізімі пайда болды. Олар жеке кәсіпкерлікті, әсіресе ауыл шаруашылығын қолдау үшін мемлекеттік қаражатты пайдаланды. Үкімет фермерлерге арналған жалпыға бірдей, төмен пайыздық қарыз бағдарламасын ұсынды, бұл провинцияға 1 миллиард доллар тұрды. 1986 жылға қарай үкімет провинциялық қарызды 1,5 миллиард долларға дейін көтерді. Девайннің стратегиясының бір бөлігі Брайан Малронидің федералды консерваторлық үкіметімен тығыз байланыс орнату болды, және ерекше маңызды қадам ретінде Девайн 1986 жылғы сайлау алдында Оттавадан 1 миллиард долларлық фермерлік көмек пакетін алды. Сонымен қатар, саяси сарапшы Дейл Эйслер Саскачеван саясатын «Девайнға дейін» және «Девайннан кейін» деп аталатын ерекше кезеңдерге бөлуге болады деп жазды. Девайннің ауылдық және әсіресе ауыл шаруашылығына басымдық беруі осы айырмашылыққа себеп болды. 1986 жылғы сайлау нәтижелері осыны растады. Блейкенидің НДП-сы халықтың дауысы бойынша консерваторларды аздап басып өтті, бірақ дауыс қалалық орталықтарда шоғырландырылды – НДП Регина мен Саскатундағы 20 орынның 16-сын жеңді – бұл Девайннің консерваторлық партиясына, ауылдық жерлерде көпшілік орындарды жеңіп, тағы бір көпшілік үкімет құруға мүмкіндік берді. Шын мәнінде, Девайн консерваторларды ауылдық қолдауға тіреді. Сайлау нәтижесінің екіге бөлінуіне және провинциялық экономиканың күрт төмендеуіне байланысты Девайн үкіметі екінші мерзімінде ерекше идеологиялық бағытты қабылдады, оны байқаушылар «жаңа оң» неолибералдық тәсіл деп сипаттады, ол шығындарды қысқарту және ірі жекешелендіруді қамтыды. Үкімет алдыңғы НДП үкіметінің маңызды кіріс көзі және негізгі жетістіктері болған SaskOil және PotashCorp сияқты ірі активтерді сатты. Консерваторлар SaskEnergy компаниясын жекешелендіруге тырысты, бірақ оппозицияның заң шығарудан бас тартуы және 100 000-нан астам қол қойылған қоғамдық петиция оны тоқтатып тұрды. Бұл мерзімде үкімет демократиялық емес заңнамалық тактикасы үшін де сынға ұшырады, соның ішінде заң шығарушы органының қызметін ұзарту және күмәнді арнайы жарлықтар арқылы шығындарды қаржыландыру. Оның мінез-құлқы мен күнтәртібіне – үкіметтің әлеуметтік шығындарды қысқартуы 1987 жылы заң шығарушы органға шамамен жеті мың адам жиналған Регина тарихындағы ең ірі қоғамдық наразылықтардың біріне әкелді. Мулронидің федералды үкіметінің танымалдылығының төмендеуі және провинциялық қарыздың 1992 жылға қарай 13 миллиард долларға дейін өскен фискалдық дағдарыс Девайн үкіметінің 1991 жылғы сайлауда НДП-ға жеңілуіне әкелді. Сол кезде қаржылық дағдарыс соншалықты ауыр болды, провинция банкротқа ұшырауы мүмкін еді.
Тэтчерді өлтіргені үшін сотталды
1983 жылдың қаңтарында энергетика министрі Колин Тэтчер үкіметтен кетіп қалды. Тэтчердің отставкаға кеткенінен кейін бірнеше күн өткен соң, оның бұрынғы әйелі Джоанн Уилсон қанымен өлтірілді, ал Тэтчер 1984 жылдың мамырында осы қылмысқа қатысы бар деп айыпталды. 1984 жылдың қарашасында сот присягалары оны кінәлі деп тапты және Тэтчер 25 жылға бас бостандығынан айырылды.
Шығынды мошеннилеу туралы аңыз
1995 жылдың сәуір айында «Фидл жобасы» деп аталған RCMP тергеуінен кейін полиция 1987 жылдан 1991 жылға дейін жалғасқан шығыс алаяқтығы схемасына қатысты алдамшылықпен айыпталған онға жуық қазіргі және бұрынғы ПК Мәжіліс депутатын, сондай-ақ екі партия қызметкерін сотқа тартылды. 1987 жылы партия байланыс жәрдемақысының бір бөлігін орталық есепшотына біріктіруге келісті. Партияның байланыс директоры Джон Скраба осы есепшотынан ақшаны алып, оны сақтау қаптамаларына жасырды. Мысалдардың бірі – бұрынғы министр Джоан Дункан, ол Гавайиде демалысқа жұмсаған 12 405 доллар сомасындағы алаяқтыққа кінәлі екенін мойындады, ал бұрынғы Мәжіліс депутаты Джеральд Мьюрхед кестеленген еріндік және желкелік лентаға 2000 доллардан астам ақша жұмсағаны үшін кінәлі деп танылды. Скраба екі жылға бас бостандығынан айырылды. Бұрынғы Мәжіліс депутаты Майкл Хопфнердің қорғау тарапы, оның алаяқтық жасауға қаржылық жағынан қабілетсіз болғанын мәлімдеді, ол 18 айға сотталды. Ең ауыр жаза бұрынғы партия төрағасы Лорн Макларенге үш жарым жылға бас бостандығынан айырылды. ПК партиясы соңында бес мандатты сақтап қалды, либералдар оларды басып озып, Рой Романовтың ЖСД партиясына оппозиция болды. Романов провинцияның қаржылық дағдарысын шешу үшін шығыстарды одан әрі қысқартуды жалғастырды. 1995 жылға қарай ЖСД партия қаржыны теңгергенімен, ауылдық денсаулық сақтау және білім беру қызметтерін қысқарту қала мен ауыл арасындағы айырмашылықты одан әрі күшейтті. ПК партиясы да, либералдар да билікке қайта оралудың нақты жолын көре алмағандықтан, әр партиядан төрт Мәжіліс депутаты – Бойдты қоса алғанда, барлығы ауылдық округтерді өкілдік еткендер – 1997 жылы өз партияларынан шығып, ЖСД партиясына қарсы оппозицияны біріктіру мақсатында жаңа консервативтік партия құруға көмектесуге келісті. Саскачеван партиясы 1997 жылдың 17 қыркүйегінде ресми тіркелді және сегіз Мәжіліс депутатымен ресми оппозицияға айналды. ПК партиясының көптеген мүшелері жаңа партияға көшті – Романов жаңа партияны «Саскаторилер» деп атап, осыны баса көрсетті, ал партия басшылығы ПК партиясын кем дегенде екі сайлау циклына ұйықтату үшін дауыс берді. Партия тіркеуде қалу үшін 1999 және 2003 жылғы провинциялық сайлауларда бірнеше номиналды кандидаттарды тікелей ұсынды. Алайда, ПК партиясының көптеген мүшелері, кеңсе қызметкерлері және басшылық құрамы жаңа партияға көшкендіктен, Саск партиясының тек қайта аталған ПК партиясы екендігі туралы пікір көп жылдар бойы сақталды. Тіпті Девин де Саскачеван партиясын қолдайтынын ашық білдірді.
Жақындағы тарих (2005 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
2005 жылдың маусым айында тоқтатылған партия жаңа мүшелерден өтініш қабылдайтынын және партияның болашағын шешу үшін мүшелер жиналысы өткізілетінін жариялады. Алдыңғы заң шығару кезеңінде қабылданған провинциялық сайлау заңдарына енгізілген өзгерістер партияның жалпы сайлауда ұсынуға тиіс үміткерлер санын оннан екіге дейін азайтты. 2006 жылы мүшелер партияны қайта жандандыруға дауыс берді және бұрынғы уақытша жетекші Свенсонды жаңа тұрақты жетекші етіп таңдады. Партия сенім қорына қол жеткізуге тырысқанда қиындықтарға тап болды, онда шамамен 3 миллион доллар қаражат бар екені хабарланды. 2007 жылы партия Саскачеван партиясын қорға қол жеткізу үшін сотқа берді, қордың қамқорлары – олардың үшеуі Саск партиясында белсенді болған – Саск партиясымен бірге оларға қол жеткізуді тоқтату және ПК партиясының қайта жандануын кешіктіру үшін сөз байластырды деп айыптады. Бұл мәселе 2014 жылға дейін шешілмеді, ол кезде Свенсон ПК-ға қордың бақылауы берілгенін мәлімдеді. Осы уақыт аралығында партия 2007 және 2011 жылғы сайлауларда бес үміткерден ұсынды, екі сайлауда да жалпы дауыс берудің 0,5% -дан азын алды. Партия 2016 жылғы сайлауда 18 үміткерді ұсынды, бұл 1995 жылдан бері ең көп көрсеткіш, 10 округте үшінші орынды алып, 1,3% дауыс жинады. Свенсон 2016 жылғы сайлаудан кейін жаңа жетекші таңдалғаннан кейін жетекші лауазымынан кететінін хабарлады. 2018 жылдың 3 қарашасында Кен Грей партияның жаңа жетекшісі болып сайланды. 2020 жылғы провинциялық сайлауда партия 31 үміткерді ұсынды және дауыс берудің 1,9% -ын алды. Грей 2021 жылдың 18 қаңтарында жетекші лауазымынан кетті. Жыл соңында Грей партияны басып алу үшін арнайы теориялар таратушылар мен оңшыл топтар жұмыс істеп жатыр деп мәлімдеді, бірақ партия бұл айыптаманы жоққа шығарды. Партия ішіндегілер «прогрессивті» термині «либералды социалистердің қолдарына өткендіктен» партия атауының өзгеруі мүмкін екенін айтты. ПК партиясы билікті басып алу әрекетіне қарсы тұрғанын және Уилсон мен басқа ұйымдастырушылардың орнына Саскачеван Біріккен партиясын құрғанын хабарлады. ПК партиясы Sask United ұйымдастырушылары мүшелер мен демеушілер туралы ақпаратты қамтитын қатты дискіні ұрлағанын мәлімдеді, бірақ United ұйымдастырушылары бұл айыптаманы жоққа шығарды.
Сайлау нәтижелері
Сайлау жетекшісі Орындықтар өзгерді Дауыс саны Пайыз Орын 1905 Фредерик Холтен 9 2 16,184 47,5% 1908 5 2 28,099 47,9% 1912 Веллингтон Виллоуби 6 2 36,848 42,0% 1917 1 2 68,243 36,3% 1921 Дональд Маклеан 5 3 7,133 3,9% 1925 Джеймс Андерсон 1 3 45,515 18,4% 1929 21 2 131,550 36,4% 1934 24 3 114,923 26,8% 1938 Джон Дифенбеккер 5 52,315 11,9% 1944 Руперт Рамсей 3 42,511 10,69% 1948 4 37,986 7,6% 1952 Алвин Гамильтон 4 10,648 2,0% 1956 4 10,921 2,0% 1960 Мартин Педерсон 3 94,737 14,0% 1964 1 3 126,028 18,9% 1967 0 3 41,583 9,8% 1971 Эд Нассерден 3 9,659 2,1% 1975 Дик Коллвер 7 3 124,573 27,6% 1978 10 2 181,045 38,1% 1982 Грант Дэвин 38 1 289,311 54,1% 1986 17 1 244,382 44,6% 1991 28 2 137,994 25,5% 1995 Билл Бойд 5 3 73,269 17,9% 1999 Айрис Деннис 5 5 1,609 0,4% 2003 7 681 0,2% 2007 Ричард Свенсон 5 832 0,2% 2011 5 1,315 0,3% 2016 5 5,571 1,3% 2020 Кен Грей 5 8,404 1,89%