Албан ақыны Ндре Мьеда (1866-1937)

Кіріспе

Ндре Мьеда (1866 жылдың 20 қарашасы – 1937 жылдың 1 тамызы) – албан филологы, ақын, дін қызметкері, «рилиндас», аудармашы және албан қайта өрлеу дәуірінің жазушысы. Ол Мьеда әулетінің мүшесі болған. Оған иезуит жазушысы Антон Ксанони және францискандық ақын Леонардо Де Мартино үлкен әсер еткен.

Өмір

1880 жылдан 1887 жылға дейін Мьеда Испанияның Валенсия қаласындағы Порта Коэли картузиан монастырында әдебиетті, Хорватиядағы иезуит институтында риториканы, латын және итальян тілдерін, Римдегі Григориан университетінде және Италияның Чиеридегі тағы бір Григориан колледжінде оқыды. Осы оқу кезінде Мьеда албан поэзиясын жаза бастады. Оның ең танымал өлеңдері – «Важи и Бильбилит» (1887) («Бұлбұлдың зарлы әні») және «Ворри и Скандербегут» («Скендербегтің бейіті»). Мьеда 1887-1891 жылдары Италияның Кремона қаласында Марко Жироламо Вида колледжінде музыкадан сабақ берді, сондай-ақ түрлі діни әдебиеттерді аударды. Ол «Jeta e sceitit sc' Gnon Berchmans» («Жан Берхманның өмірі») (1888), «T' perghjamit e Zojs Bekume» («Құдай ананың бейнесі») (1892) (испан тілінен аударма), «Katekizmi i Madh» («Ұлы катехизм») (тағы бір аударма) және «Historia e Shejtë» («Киелі тарих») жариялады. Кейін Мьеда Польшаның Краков қаласындағы иезуит колледжінде теологияны оқыды, философия мен филологиядан сабақ берді, Кральевицадағы Григориан колледжінде кітапханашы болып жұмыс істеді, сондай-ақ логика және метафизика профессоры болып тағайындалды. 1898 жылы Австрия-Мажарстан мен Ватикан арасындағы қақтығыс салдарынан елден қуылды. 1899 жылы Мьеда Пренг Дочи және Гердж Фиштамен бірге «Shoqnia e bashkimit të gjuhës shqipe» («Албан тілінің біртүтастығы қоғамы») әдеби қоғамын құрды, ол көбінесе «Shoqnia Bashkimi» («Біртүтас қоғам») немесе Шкодрадағы жай ғана «Bashkimi» («Біртүтас») деп аталады. Олар албан тіліндегі кітаптар басып шығару үшін құрылды. 1902 жылы Гамбургте Мьеданың әліпбиі Халықаралық шығыстанушылар конгресінде, ал мамыр айында Шкодердегі католик дін қызметкерлерінің көпшілігімен бекітілді. Австрия-Мажарстан қаржылаған кітаптар албан тілінде жазу үшін «Башкими» әліпбиіне бәсекелес болған «Агими» әліпбиінде жарық көрді. 1908 жылы Мьеда «Агими» қоғамын өкілдік етіп, Монастырдағы албан алфавиті конгресіне қатысты. Мьеда латын әріптерін қолдады, себебі олар «бір әріп – бір дыбыс» принципін қамтиды және латын әріптері бәсекелес «Башкими» әліпбиіне ұқсас болды. Осман империясының соңғы кезеңінде Мьеда Осман империясы шегіндегі албан мәселелеріне Австро-Венгрияның араласуын қолдады. Мьеда Австро-Венгрия басқаруы кезінде Шкодердегі Албан әдеби комиссиясының мүшесі және Албания Ұлттық Ассамблеясының депутаты болды. Фан Нолидің жеңілісінен және король Зогтың билікке келуінен кейін ол саясаттан шықты. Содан кейін ол Кукельде шіркеу пасторы болып қызмет етті және өмірінің соңына дейін Шкодердегі иезуит колледжінде албан тілі мен әдебиетін оқытты.

From 1880 until 1887, Mjeda studied literature at the Carthusian monastery of Porta Coeli, in Valencia, Spain, rhetoric, Latin and Italian in Croatia at a Jesuit institution, at the Gregorian University in Rome, and at another Gregorian college in Chieri, Italy. During these studies, Mjeda began to write Albanian poetry. Some of his most famous poems include Vaji i Bylbylit (The Nightingale's Lament) (1887) and Vorri i Skanderbegut (Skanderbeg's grave). Mjeda also taught music in Cremona, Italy, at the College of Marco Girolamo Vida from 1887 to 1891, and translated various religious literature. He published Jeta e sceitit sc' Gnon Berchmans (The Life of St John Berchmans) (1888), and T' perghjamit e Zojs Bekume (Imitation of the Holy Virgin) (1892), a translation from Spanish, Katekizmi i Madh (The Great Catechism), another translation, and Historia e Shejtë (Sacred History). Mjeda later on studied theology at the Jesuit college in Kraków, Poland, and taught philosophy and philology, as well as served as a librarian at the Gregorian college in Kraljevica, where he was also appointed professor of logic and metaphysics. He was expelled in 1898 after a conflict between Austria Hungary and the Vatican. In 1899, Mjeda, along with Preng Doçi and Gjergj Fishta founded the Shoqnia e bashkimit të gjuhës shqipe (Society for the Unity of the Albanian Language) literary society, usually known as the Shoqnia Bashkimi (The Union Society), or simply Bashkimi (The Union) of Shkodra for publishing Albanian language books. In Hamburg 1902, Mjeda's alphabet was approved by the International Congress of the Orientalists and in May by most of the Catholic clergy in Shkodër. Books subsidized by Austria Hungary were published in the Agimi Alphabet which rivaled the Bashkimi Alphabet for writing Albanian. In 1908, Mjeda was a delegate at the Albanian alphabet Congress of Monastir representing the Agimi Society. Mjeda supported the Latin character Istanbul alphabet as it contained the principle of one letter, one sound and its Latin characters were also similar to the rival Bashkimi alphabet. Toward the late Ottoman period, Mjeda supported Austro Hungarian intervention in Albanian affairs within the Ottoman Empire. Mjeda served as a member of the Albanian Literary Commission, in Shkodër, under the Austro Hungarian administration, as well as a deputy in the National Assembly of Albania. He left politics after Fan Noli's defeat, and the rise of King Zog. He then served as a parish priest in Kukël, and taught the Albanian language and literature at the Jesuit college in Shkodër until his death.