Кіріспе

Испан иезуит теологы Мартин Антон Дельрио (Martinus Antonius Delrio; 17 мамыр 1551 – 19 қазан 1608) – голландиялық иезуит теологы. Ол көптеген оқу орындарында оқып, 1574 жылы Саламанкадан құқық магистрі дәрежесін алды. Испаниялық Нидерландтарда саяси қызметтен кейін 1580 жылы иезуит орденіне қосылды. Католик Еуропасының көптеген иезуит колледждерінде, Бордо, Дуай, Грац, Майнц, Левен және Саламанкада оқыды немесе сабақ берді. Ол фламанд гуманисті Юстус Липсиуспен дос, Мишель де Монтеннің туысы және протестант ғалымы Джозеф Скалигердің қарсыласы болды. Ол көптеген кітаптардың авторы, олардың ішінде классикалық түсіндірмелер мен Киелі кітапты түсіндіруге арналған еңбектер бар. Дегенмен, ол ең көп танымал болғаны – 1599–1600 жылдар аралығында жарық көрген алты томдық "Сиқыр туралы зерттеулер" еңбегі, ол сиқыр, сенімдер және колдовство туралы жазылған.

Ерте өмір

Мартин Дельрио 1551 жылғы 17 мамырда, жексенбі күні Антверпенде испан саудагері Антонио дель Рионың (17 ақпан 1586 жылы қайтыс болды) және оның әйелі Элеонора Лопес де Вильянованың (1602 жылғы 21 сәуірде қайтыс болды) ұлы ретінде дүниеге келді. Дель Рио отбасы Антверпендегі ірі испандық қауымдастықтың бір бөлігі болды, 1540 жылы Антверпенде 200-ден астам саудагер жұмыс істеді. Жас Мартин жақын жердегі Лиердегі латын мектебінде оқыды және көп ұзамай балалық шақтағы дарынды бала екенін көрсетті. Ол 1563 жылғы 1 желтоқсанда 12 жасында Лёвеннің Ескі университетіне қабылданды. Ол гуманист Корнелиус Валериуспен оқыды және Андреас Шотт, Виллем Кантер және Юст Липсиус сияқты басқа да жас, перспективті ғалымдармен танысты. Орта жастағы олардың достығы екеуінің де өміріне елеулі өзгерістер әкелді. Дельрионың алғашқы жарияланымдарының бірі – кейінгі римдік грамматик Гай Юлий Солиннің басылымы болды. Ол Липсиустен алынған қолжазбаға негізделген және оның ұстазы Валериус ұсынған түзетулерді қамтыды. Дельрио Клаудианның басылымын да шығарды. Ол әсіресе 1576 жылы жарық көрген, бірақ өзі (жалған) жиырма жасқа толғанға дейін аяқтағанын мәлімдеген Сенека трагедиясының басылымымен мақтанды. Оның *peregrinatio academica* кезеңіндегі саяхаттарын анықтау қиын. Ол 1567 және 1568 жылдары Париж университетінде оқыды. Ол сондай-ақ Дуай қаласында біраз уақыт өткізді, онда ол белгілі бір есімді адаммен бір төсек бөлісуден бас тартты (оның 1609 жылғы иезуит агиографиясында оның тазалығының дәлелі ретінде келтірілген). 1572 жылғы 1 желтоқсанда Саламанка университетіне қабылданды және екі жылдан кейін бітірді. Саламанкада ол мұсылмандар сиқыр үйреткен деген күдікпен "жаман гимназияның қалдықтарын" көрді.

Саяси мансап

Мартин Дельрио ешқашан діни орденге қосылуға тағдырланбаған. Оның отбасы бастапқыда оны саяси мансапқа бағыттаған. Оның Саламанкадан алған құқық білімі осы талаптың бір бөлігі болды. Испания королігі Католик монархтары тұсында осындай білімді ерекше бағалаған. Тектік атақтар да осындай құндылыққа ие болды. Мартиннің әкесінен қалған мұрасы оған Артселар иелігінің атағын сатып алуға жұмсалды. 1561 жылдың 7 қыркүйегінде 10 жасында Мартин Дельрио жесірлер мен жетімдерді қорғауға серт берген ант қабылдап, ресми түрде қызметке кірді. Дельрио отбасы Антверпенге келген Антуан Перрено де Гранвелл және Филипп II-нің төртінші әйелі, Испания королевасы Анна Австрия сияқты бірқатар көрнекті тұлғаларды қабылдады. Голландиялық көтеріліс басталғанда отбасы мүшелері жаңа генерал-губернатор Фернандо Альварес де Толедо, Альбаның 3-герцогы құрған қатаң құрылым – Қиындықтар Кеңесінде жұмыс істеді. Оның туысы Луис дель Рио да кеңес мүшесі болды. Мартиннің әкесі Антонио кейіннен тәркіленген мүліктің қазынашысы болды, ол мүлікті тәркілеуге жауапты болды. Delrio өз меценаты Дон Жоан Австрияның құрметіне жазған және Цезарьдің «De Bello Gallico» еңбегін еліктеген естеліктері де құрбан болған сияқты. Бұл еңбектер он тоғызыншы ғасырдың соңына дейін жарияланбады.

Иезуит қызметі

1579 жылдың 27 желтоқсанында Мартин Дельрио Маастрихттен иезуиттердің басшысы Эверард Меркурианға хат жазып, Иса қоғамына қосылу ниетін білдірді. Дельрио діни өмірге адал болуын жариялады, бірақ мансабы тоқтап, отбасы мүшелері қайтыс болған немесе елден қуылғандықтан, оның таңдауы шешілген болуы мүмкін. Сонымен қатар, оның жеке қатысуы және отбасының Голланд революциясындағы рөлі салдарынан Мартин осы қақтығысты тек діни тұрғыдан қарастырды. Жауап күтпей, ол 1580 жылдың 9 мамырында Испанияға бет бұрып, Иса қоғамына қабылданды. Бірақ бұл оның көшпенді өмірін тоқтатпады. 1584 жылы миссионерлік жұмыс үшін Төмен елдерге оралуға шешім қабылданғанда, ол Бордода тоқтап, екі жыл тұрды. Бордоның мэрі, белгілі эссеші Мишель де Монтеньмен кездескен-кездеспегені белгісіз, алайда екеуі де ана тарапынан туысқан еді. Осы кезде Дельрио Иса қоғамына кіргеннен бергі алғашқы жарияланымдық жұмысын бастады – Сенека трагедиясының қайта жаңартылған және кеңейтілген нұсқасы. Syntagma tragoediae latinae (1593-94 жылдары жарық көрген) бір жағынан әлемдік нәрселерге (классикалық) қызығушылығынан бас тартуды, екінші жағынан классиканың иезуиттер біліміндегі маңызды рөлін мойындауды білдірді. 1586 жылдан кейінгі саяхаттары туралы мәліметтер жеткіліксіз. 1587 жылы ол Майнцте, 1589 жылы Левен мен Дуайда, ал 1591-1593 жылдары Лиежде болды. Соңғы кезде 1594 жылы ол Левендегі иезуиттер колледжінде Киелі кітапты түсіндіру профессоры қызметін атқара бастады. Ол Ескі өсиеттегі "Песня песней" (Ән әндері) және "Жақындықтағы жоқтаулар" кітабын оқытты және жариялады. (Оның орнын басатын адам – Контрреформацияның ең танымал түсіндірушісі Корнелиус Лапид болды.) Осы жылдары ол Мария ананың құрметіне бірнеше уағыздар айтты, оларды жинап, "Florida Mariana" (Мариан гүлдері, 1598) деген атпен жариялады. Левенде ол университеттегі досы Юст Липсиуспен де қайта кездесті, ол Дельрионы "өзінің қайта оянуының авторы" деп атады. Бұл иезуиттің нақты рөлін асыра бағалау болғанымен, олардың есімдері мен беделдері мәңгілікке байланысты болды. Липсиус, сол заманның жетекші гуманистерінің бірі, он үш жылды протестанттық Лейденде оқытумен өткізді және католиктер мен протестанттардың арасында даулы тұлға болды. Дельрионың діни нанымы күмәнсіз болғандықтан, ол Липсиусқа сенімді серік болды. Иезуиттердің негізін қалаушы Игнатий Лойола, қоғамның ерекшелігі – бағыну екенін қалаған. Оның Конституцияларында әрбір иезуитті "жансыз денеге" теңеген. Дельрионың Левендегі уақыты Бордодағыдай, Төмен елдерге оралудан бас тартқан кезде де алабұрлы болды. Римдегі иезуиттердің басшысы Клаудио Аквавиваға жазған хаттарында ол алдымен колледж ректорына, кейін провинциялық басшылыққа наразылық білдірді. Осының салдарынан иезуит Осман империясының шекарасына жақын Австриядағы Грац қаласына жіберілді. Бұл жерде ол өте консервативті эрцгерцог Фердинандқа (кейін Фердинанд II, Киелі Рим империясын Отыз жылдық соғысқа итермелеген) әсер етті. Дельрио Испанияға кеткеннен кейін Фердинанд оның қайта оралуын талап етті. Дельрио Испаниядан кеткісі келмеген. Левенде ол сол жаққа қайтару үшін белсенді түрде лоббилеу жұмыстарын жүргізді, бірақ оның орнына Грацқа жіберілді. 1604 жылы Ұзақ түрік соғысы Испанияға сапар шегуге мүмкіндік берді. Дельрио Вальядолид пен Саламанкада сабақ берді, онда ол студенттердің сапасынан көңілі қалды, оларды "біздің сілекейімізге лайық студенттер" деп сипаттады. 1607 жылдың күзінде Дельрио Римге Төмен елдерге қайтуға рұқсат беру туралы өтініш жасады, ол қабылданды. Ол Вальядолидтен 18 тамызда кетті. 1608 жылдың 19 қазанында, Левенге оралғаннан үш күн өткен соң, Дельрио соңғы демін берді – ешбір жерде тыныштық таба алмаған адам үшін соңғы тоқтау орны.

Жұмыс

Мартин Дельрионың "Тылсымдық зерттеулері" (Disquisitiones Magicae немесе Disquisitionum Magicarum Libri Sex) алғаш рет 1599 және 1600 жылдары Левенде үш томдық түрінде жарық көрді, оны Жерар Ривий баспаға шығарды. Ол тез арада ерекше танымал болды. 1720 және 1755 жылдары Кельн қаласында, ал 1746 жылы Венецияда қайта басылды, бұл қарсылас еңбектер басылуын тоқтатқаннан кейін де болды. Тарихшылар дәстүрлі түрде бұл еңбекті Malleus Maleficarum ("Солқындардың балғасы", 1486) идеяларының жинағы ретінде қарастырды. Дельрио Мальлейлердің сенімдерін Төмен елдерге әкелгендігі айтылды. Мысалы, Хью Тревор Ропер бұл кітапты "жаңа католик Маллеус" деп сипаттап, "[Фландрияға сиқыршыларды өртеуді енгізген – католиктердің қайта басып алуы болды, ал оны жалғастырған – дель Рио иезуиті" деп мәлімдеді, осылайша иезуитті өртеуге тікелей жауапты деп көрсетті. Алайда, қазір Дельрионың жеке тәжірибесінің сиқыршылықпен байланысты өте шектеулі болғаны және ол мүмкін ешқашан күдікті сиқыршымен кездеспеген болуы мүмкін екендігі мойндалған. "Зерттеулер" – Дельрионың басқа жариялымдарымен үйлесімді мәтіндік зерттеу еңбегі болды. Ол Дельрионың классикалық әдебиеттердегі білімі мен шіркеу тарихымен таныстығына негізделген. Әулиелер туралы жазбалар (хагиография) – ерекше шабыт көзі болды. (Дельрионың шәкірті Хериберт Росвейд Acta Sanctorum, яғни әулиелердің өмірі туралы католик энциклопедиясының құрылуында маңызды рөл атқарды.) Дельрио басқа елдер мен континенттердің тарихтарын, сондай-ақ Жаңа әлемнен иезуиттердің есептерін де пайдаланды. Бұл еңбектің мәтіндік негізі оны сынауды және алмастыруды қиындатты. Генри Богуе мен Пьер де Ланкредің еңбектерінен өзгеше, Дельрионың еңбегі жеке тәжірибеге негізделмеген. Оның сенімділігіне күмән келтіру қиын болды. 2000 жылы ағылшыл тіліне аудармасы жарық көрді, осылайша еңбекке кең аудиторияның қол жеткізуі мүмкін болды.