Кіріспе

Қытай тілінің ең көне дәлелденген кезеңі – көне қытай тілі, ескі еңбектерде архаикалық қытай тілі деп те аталады. Бұл қытай тілінің ең көне дәлелденген кезеңі және қазіргі қытай тілінің барлық түрлерінің түп атасы. Қытай тілінің ең алғашқы үлгілері – шамамен б.з.д. 1250 жылы Шан әулетінің соңында оракул сүйектеріндегі жын-пері жазулары. Келесі Чжоу әулеті кезінде қола жазулары кең таралды. Чжоу дәуірінің соңғы кезеңінде әдебиет гүлденді, оның ішінде «Аналектілер», «Менций» және «Цзюо-цзюань» сияқты классикалық шығармалар пайда болды. Бұл еңбектер әдеби қытай (немесе классикалық қытай) үшін үлгі болды және жиырмасыншы ғасырдың басына дейін жазбаша стандарт болып сақталды, осылайша көне қытай тілінің сөздік қоры мен грамматикасы сақталды. Көне қытай тілі бірнеше қытай әріптерінің алғашқы түрлерімен, соның ішінде оракул сүйектері, қола және мөр жазуларымен жазылған. Көне қытай дәуірінде таңба мен бір буынды және бір мағыналы сөз арасында тығыз байланыс болды. Әліпби болмаса да, көптеген таңбалар фонетикалық принциптерге негізделген. Алғашында, бейнелеу қиын сөздерді ұқсас дыбысталатын сөздерге қарыз алып жазылған (ребус принципі). Кейіннен, түсініксіздікті азайту үшін, осы фонетикалық қарыздарға кең семантикалық санатты білдіретін радикалдар қосылып, құрама шиньшень (фоносемантикалық) таңбалар (形聲字) жасалды. Шан әулетінің соңғы кезеңіндегі көне қытай тілінің ең ерте кезеңінде осы шиньшень таңбаларында жасырын түрде кездесетін фонетикалық ақпарат, шиньшень сериясы деп аталатын фонетикалық серияларға топтастырылған, тілді қайта құру үшін фонологиялық деректердің жалғыз тікелей көзі болып табылады. Шиньшень таңбаларының корпусы келесі Чжоу әулетінде едәуір кеңейтілді. Сонымен қатар, ең ерте жазылған өлеңдердің, негізінен «Шицзиннің» рифмалары Батыс Чжоу және Көктем мен Күз кезеңдеріндегі Орталық жазықтардың диалекттері үшін илемдік финалдарға қатысты кең ауқымды фонологиялық ақпарат көзі болып табылады. Сол сияқты, «Чуци» соғысушы мемлекеттер кезеңінде Чу аймағында сөйленген диалект үшін рифмалық деректер береді. Бұл рифмалар, шиньшень таңбаларының фонетикалық компоненттерінен алынған сылтаулармен бірге, көне қытай тілінде куәландырылған көптеген таңбаларды 30 немесе 31 рифмалық топтың біріне жатқызуға мүмкіндік береді. Хан дәуірінің соңғы кезеңіндегі көне қытай тілінде қазіргі Оңтүстік Мин тілдері, қытай-вьетнам тілінің ең көне сөздік қатары, шетелдік өз есімдерінің алғашқы транслитерациялары, сондай-ақ жергілікті емес өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің есімдері тілді қайта құруға көмектеседі. Көптеген егжей-тегжейлі мәліметтер әлі де түсініксіз болса да, көптеген ғалымдар көне қытай тілі орта қытай тілінен ретрофлекс және тіл ұшының жоғары жағдайындағы дауыстардың болмауымен, бірақ бастапқы дауыссыз кластерлерімен, дауыссыз мұрындық және сұйық дыбыстарымен ерекшеленеді деген пікірде. Соңғы зерттеулер көне қытай тілін тонсыз тіл ретінде сипаттайды, бірақ буын соңында дауыссыз кластерлері болған, олар орта қытай тілінде тондық айырмашылықтарға айналған. Зерттеушілердің көпшілігі көне қытай тілінің негізгі сөздік қорын сино-тибеттік тілдерден іздейді, сонымен қатар көрші тілдерден ертеде қарыз алған. Чжоу дәуірінде бастапқыда бір буынды сөздік қоры құрама және қайталау арқылы қалыптасқан көп буынды сөздермен толықтырылды, бірақ бір буынды сөздер басым болды. Орта қытай және қазіргі қытай тілдерінен айырмашылығы, көне қытай тілінде деривациялық морфология кең таралған. Бірнеше аффикстер анықталды, соның ішінде есімдерді етістіктерге айналдыру, транзитивті және интранзитивті етістіктер арасындағы түрлендіру және себептік етістіктерді жасау. Қазіргі қытай тілі сияқты, ол да өзгермейтін сияқты көрінеді, бірақ Шан және ерте Чжоу дәуірінде болған жалғау және сандық жүйе классикалық дәуірде жоғалып кету процесінде болды. Сол сияқты, классикалық дәуірде морфологиялық туындылардың көпшілігі өнімсіз немесе қалдық болып қалды, ал грамматикалық қатынастар негізінен сөз тәртібі мен грамматикалық бөлшектер арқылы көрсетілді.

Тарих

Қытай тілінің ең ерте жазбалары қазіргі Аньян қаласына жақын Иньсу жерінде табылды, ол Шан әулетінің соңғы астанасы ретінде танылған және шамамен б.з.д. 1250 жылға жатады. Бұл – аруақ сүйектері, болжау мақсатымен тартан бақырлар мен сиыр сүйектеріне қашалған қысқа жазулар, сондай-ақ бірнеше қысқа қола жазулары. Жазылған тіл, әрине, қытай тілінің ерте түрі, бірақ мазмұнының шектеулі болуы және жеке есімдердің көптігіне байланысты түсіндіру қиын. Қолданылған 4000 таңбаның жартысы ғана анықталды. Бұл тілдің грамматикасы туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол классикалық қытай тіліне қарағанда грамматикалық бөлшектерге аз тәуелді болып көрінеді. Батыс Чжоу кезеңінің басында, шамамен б.з.д. 1000 жылы, табылган ең маңызды мәтіндер – қола жазулары, олардың көптегені кең көлемді. Әдеби дәстүр арқылы классикалық кезеңге дейінгі мәтіндердің көптеген түрлері де жетіп келді. «Құжаттар кітабының» ең ерте бөлімдері, «Өлеңдер кітабы» және «И Цзин» де Жоу кезеңінің басына жатады және сөздік қоры, синтаксисі және стилі жағынан қола жазуларына ұқсас. Оракул кезеңімен салыстырғанда, осы әртүрлі сөздіктің үлесі көбірек анықталды. Қытайдың 221 ж.б.д. бірігуіне дейінгі төрт ғасыр (Көктем және күз кезеңі мен Соғысқан мемлекеттер кезеңі) қатаң мағынада қытай классикалық кезеңін құрайды, бірақ кейбір авторлар кейінгі Цинь және Хан әулеттерін де қосады, осылайша ерте императорлық кезеңнің келесі төрт ғасырын қамтиды. Бұл кезеңнен көптеген қола жазулары сақталған, бірақ оларды бамбук және ағаш тақташаларға, ал кезеңнің соңына қарай жібек пен қағазға сиямен жазылған бай әдебиеттен басып өтеді. Бұл материалдардың бұзылуға бейімділігіне қарамастан, көптеген кітаптар Цинь әулеті кезінде кітаптарды өртеу және ғалымдарды жерлеу кезінде жойылды, бірақ көптеген мәтіндер көшірмелер түрінде жетіп келді және олардың кейбіреулері бүгінгі күнге дейін сақталған классикалық туындылар ретінде жетіп келді. Бұл кезеңдегі туындылар, соның ішінде «Таңдамалы сөздер», «Мэнцзы», «Дао Дэ Цзин», «Цзо түсіндірмесі», «Гуо Юй» және Хан әулетінің «Ұлы тарихшының жазбалары» кейінгі ұрпақтардың проза стилінің үлгісі ретінде бағаланды. Хан әулеті кезінде сөйлеу тілінде екі буынды сөздер көбейіп, біртіндеп Циньге дейінгі кезеңдегі негізінен бір буынды сөздіктің орнын басты, ал грамматикалық жағынан есімдердің жіктеуіштері тілдің маңызды ерекшелігіне айналды. Осы жаңалықтардың кейбіреулері Хан әулеті авторларының жазбаларында көрініс тапса да (мысалы, Сыма Цянь), кейінгі жазушылар бұрынғы, Циньге дейінгі әдеби үлгілерді көбірек еліктеді. Нәтижесінде, Цинь дәстүрлі қытай тілінің синтаксисі мен сөздік қоры әдеби қытай (вэньянь) түрінде сақталды, бұл жазба стандарты Қытай мен көршілес елдерде ресми жазу үшін лингва франка ретінде 19 және 20 ғасырлардың басына дейін қолданылды.

Пайдаланылған әдебиеттер

(Вэньцзысюэ Гаояо 文字學概要, Шанву, 1988 жылғы ағылшын тіліндегі аудармасы).