Жоғары температурада күйдірілген керамикалық ыдыс түрлері

Кіріспе

Жоғары температурада пісірілген қыш немесе басқа керамиканы белгілейтін термин.

Тас қыш – жоғары температурада пісірілген қыш бұйымдарды сипаттайтын кең термин. Қазіргі заманғы анықтама бойынша, бұл тас қыш немесе отқа төзімсіз балшықтан жасалған, шыны немесе жартылай шыны тәрізді керамика. Одан жасалған өнімдерге үстелге қоятын ыдыстар, вазалар сияқты сәндік бұйымдар жатады. Тас қыш 1100 °C (2012 °F) және 1300 °C (2372 °F) аралығында пісіріледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, мұндай температураға жету қиындық тудырды, сондықтан бұл температурадан төмен температура ұзақ уақыт бойы қолданылып келді. Ол әлемнің әртүрлі аймақтарында, қыш ыдыстардан кейін және фарфордан бұрын дербес дамыды. Тас қыш дәстүрлі Шығыс Азия терминологиясында жеке категория ретінде қарастырылмайды, көптеген Азия тас қыштары, мысалы, қытайлық Дин қыштары жергілікті анықтамалар бойынша фарфорға жатқызылады. Мұндай жағдайларда «фарфорға ұқсас» немесе «фарфорға жақын» деген терминдер қолданылуы мүмкін. Дәстүрлі Шығыс Азиялық көзқарас бойынша, қыш бұйымдары тек «төмен температурада пісірілген» және «жоғары температурада пісірілген» деп жіктеледі, бұл тиісінше қыш ыдыстар мен фарфорға сәйкес келеді. Еуропалық аралық санаттағы тас қыш болмайды, ал көптеген жергілікті тас қыш түрлері көбінесе фарфор ретінде жіктеледі, бірақ көбінесе ақ түсті де, мөлдір де емес. Тас қышқа берілген бір анықтама Еуропалық қауымдастықтардың Біріктірілген номенклатурасынан, еуропалық өнеркәсіп стандартынан алынған. Онда мынадай мәлімдеме бар:

Тас қыш, тығыз, су өткізбейтін және болат ұшымен сызауға төтеп бере алатын қатты болғанымен, фарфордан өзгеше, көбінесе мөлдір емес және әдетте толық шыныланбаған. Ол шыны немесе жартылай шыны болуы мүмкін. Әдетте, оның құрамындағы балшықтағы қоспалардың әсерінен сұр немесе қоңыр түсті болады және көбінесе глазурьмен жабылады.

Азия

Инд өзені өркениетінің дамыған кезеңінде (2600-1900 ж.б.) тас ыдыстар өндірілді, олардың өндірісі дерлік өнеркәсіптік деңгейге жеткен, тұтас өркениет бойында тас білезіктерді жаппай өндіруге мүмкіндік берді. Тас ыдыстардың алғашқы үлгілері Қытайда табылды, бұл қысқарту отының ерте дамуынан туындаған жоғары температураның табиғи салдары болды, ал Хан әулетінен бастап олардың көп мөлшерде өндірілуі байқалды. Ортағасырлық Қытай мен Жапонияда тас ыдыстар кеңінен таралған, ал олардың кейбір түрлері қарапайым пішіндері мен нәзік глазурь эффектілері үшін жоғары бағаланды. Жапония шамамен 1600 жылға дейін фарфор жасаған жоқ, ал Солтүстік Қытай (оңтүстікке қарағанда) қатаң батыстық анықтама бойынша фарфорға қажетті каолинге бай саздардан мүлдем құралған жоқ. Сун әулетіндегі Цзянь ыдыстары көбінесе шай ішуге арналған, және буддалық монахтарға ұнаған. Ортағасырлық Қытайдағы маңызды тауар болған Лонгцюань целадонының көп бөлігі тас ыдыстардан жасалған. Дин ыдыстары фарфорға өте жақын, тіпті қазіргі батыс деректері оны қалай сипаттау керектігі туралы келіспеушілік тудырады, бірақ ол мөлдір емес және оның денесі көбінесе ақ емес, сұр түсті. Қытайда Мин әулеті кезінде жақсы қыш ыдыстар негізінен фарфордан жасалған, ал тас ыдыстар көбінесе тұрмыстық мақсаттағы және кедейлерге арналған заттармен шектелген. Бұған ерекшелік ретінде, шайға өте қолайлы деп саналатын саздан жасалған, глазурьленбеген Ысың қыш шай құмырасы және халықтық бейнелер мен сәулеттік мүсін жасауға қолданылатын Шиван ыдысы жатады. Жапонияда көптеген дәстүрлі тас ыдыстар, мысалы, Орибе және Шино ыдыстары, жапон шай рәсіміндегі чаван тостағандары үшін басымдыққа ие болды және осы және басқа да мақсаттар үшін бүгінгі күнге дейін бағаланып келеді. Философиялық және ұлтшылдық себептердің салдарынан, көптеген жапондық ауылдық дәстүрлердің бастапқы немесе халықтық өнер эстетикалық қасиеттері, көбінесе ауыл шаруашылығының бос кезеңдерінде фермерлер жасаған, айтарлықтай беделге ие болды. Әсерлі шай шеберлері жапондық ауылдық ыдыстардың дөңгелектелмеген, спонтанды, ваби-саби көркемдігін, көбінесе тас ыдыстарды, жоғары білікті маман жасаған қытай ыдыстарының жетілдігінен жоғары бағалады. Тас ыдыстар корей керамикасында да өндірілді, кем дегенде 5 ғасырдан бастап, корей керамикасының ең жақсы үлгілерінің көп бөлігі осы санатқа жатуы мүмкін; басқа жерлердегідей, фарформен шекарасы шартты. Целадон және көптеген көк және ақ глазурьленген ыдыстарды тас ыдыстар деп санауға болады. Таиландта тас ыдыстарды өндірудің тарихи орындары Си Сатчаналай және Сухотай қалалары. Өртеу технологиясы Қытайдан келген болуы мүмкін.

The Indus Valley civilization produced stoneware, with an industry of a nearly industrial scale mass production of stoneware bangles throughout the civilization's Mature Period (2600–1900 BC). Early examples of stoneware have been found in China, naturally as an extension of higher temperatures achieved from early development of reduction firing, with large quantities produced from the Han dynasty onwards. In both medieval China and Japan, stoneware was very common, and several types became admired for their simple forms and subtle glaze effects. Japan did not make porcelain until about 1600, and north China (in contrast to the south) lacks the appropriate kaolin rich clays for porcelain on a strict Western definition. Jian ware in the Song dynasty was mostly used for tea wares, and appealed to Buddhist monks. Most Longquan celadon, a very important ware in medieval China, was stoneware. Ding ware comes very close to porcelain, and even modern Western sources are notably divided as to how to describe it, although it is not translucent and the body often grey rather than white. In China, fine pottery was very largely porcelain by the Ming dynasty, and stoneware mostly restricted to utilitarian wares, and those for the poor. Exceptions to this include the unglazed Yixing clay teapot, made from a clay believed to suit tea especially well, and Shiwan ware, used for popular figures and architectural sculpture. In Japan many traditional types of stoneware, for example Oribe ware and Shino ware, were preferred for chawan cups for the Japanese tea ceremony, and have been valued up to the present for this and other uses. From a combination of philosophical and nationalist reasons, the primitive or folk art aesthetic qualities of many Japanese village traditions, originally mostly made by farmers in slack periods in the agricultural calendar, have retained considerable prestige. Influential tea masters praised the rough, spontaneous, wabi sabi, appearance of Japanese rural wares, mostly stoneware, over the perfection of Chinese inspired porcelain made by highly skilled specialists. Stoneware was also produced in Korean pottery, from at least the 5th century, and much of the finest Korean pottery might be so classified; like elsewhere the border with porcelain is imprecise. Celadons and much underglaze blue and white pottery can be called stoneware. Historical stoneware production sites in Thailand are Si Satchanalai and Sukhothai. The firing technology seems to have come from China.

Еуропа

Азиядан өзгеше, Еуропада тас ыдыстар тек орта ғасырдың соңында ғана жасала бастады, себебі еуропалық пештердің тиімділігі төмен еді және қажетті сападағы топырақ сирек кездесетін. Кейбір ежелгі римдік керамика тас ыдысқа жақын болған, бірақ ол тұрақты түрде жасалған емес. Орта ғасырлық тас ыдыстар Германияның, әсіресе Рейн бойындағы, өте танымал экспорттық тауары болды, және Ренессанс кезеңіне дейін немесе одан кейін үлкен құмыралар, ыдыстар мен сыра кружкаларын жасау үшін қолданылды. 1250 жылға қарай Пингсдорф ыдыстары сияқты «прото тас ыдыстар», содан кейін «тасқа жақын ыдыстар» жасалды, ал 1325 жылға қарай толық шыныланған ыдыстар үлкен көлемде өндіріле бастады. Тұзды глазурьмен жабылған стиль 15 ғасырдың соңына дейін толыққанды жетілдірілмеді. Англия 18 және 19 ғасырларда әсем тас ыдыстарды жасаудағы ең өнертапқыш және маңызды еуропалық өндіруші болды, бірақ 17 ғасырдың ортасына дейін Англияда тас ыдыстар жасалғанына нақты дәлелдер жоқ. 16 ғасырдың басынан бері неміс импорты кең таралған, және оны жасаған орын емес, тасымалдау орталығы болған Кельн қаласының атымен «Кельн ыдыстары» деп атады. 1640 жылдары Лондонда неміс құмырашылары тас ыдыстар жасаған болуы мүмкін, ал әкесі мен ұлы Вултус (немесе Вултер) 1660 жылдары Саутгемптонда осымен айналысқан. 18 ғасырдың екінші жартысында Веджвуд көптеген керамикалық материалдарды жасады. Олардың бірі – жаспер, кейде оның шикізаттары басқа тас ыдыстардан мүлдем өзгеше болғанымен, тас ыдыс ретінде жіктеледі; ол әлі де өндірісте. Басқа өндірушілер де өздерінің түрлерін жасады, соның ішінде әртүрлі темір тас қыш ыдыстарды, оларды кейбіреулер қыш ыдыс деп жіктеді. Көбінесе қазіргі заманғы, коммерциялық асхана және ас үй ыдыстары тас ыдыстардан жасалады, және олар қолөнер және студиялық керамикада кеңінен қолданылады. Танымал жапондық стильдегі раку ыдыстары көбінесе тас ыдыстардан жасалады.

Тарихи мысалдар

Бартманн құмырасы: 16-17 ғасырларда Еуропада, әсіресе Германияның Кёльн аймағында жасалған әшекейленген тас құмыра. Қызыл ыдыс: бастапқыда қытайлық Исин ыдыстарын (Yixing) еліктейтін, терракота қызыл түстес, жылтыратылмаған тас ыдыс. Көбінесе 1680–1750 жылдар аралығында жасалған. Голландиялық неміс Элерс ағайындары оны 1690 жылдары Стаффордширге әкелді. Бётгер ыдысы: 1710 жылы Иоганн Фридрих Бётгер жасаған қара қызыл тас ыдыс, қызыл ыдыстың жетілдірілген түрі. Бұл Еуропадағы фарфор өндірісінің дамуындағы маңызды кезең. Cane Ware: 1770 жылдары Джозия Веджвуд жасаған, бамбуға ұқсас ашық қоңыр-сары түсті ағылшын тас ыдысы. 19-ғасыр мен 20-ғасырдың басында Оңтүстік Дербиширде және Бертон-он-Трент аймағында асүйге және санитарлық мақсаттағы ыдыстар жасала берді. Оның құрамында ақ енгобе жағылған, жақсы текстуралы, құмыра түстес денесі бар, көбінесе «құмыра және ақ» деп аталады. Crouch Ware, қазір көбінесе Стаффордшир деп аталады: тұзды жылтыратқан тас ыдыс. 1696 жылы Бёрслемде жасалған, ашық түсті. Англияда жасалған ең алғашқы тас ыдыстардың бірі. Атауының шығу тегі даулы: бір теория бойынша, құрамында Крич (Дербишир) сазы болған, ал «crouch» сөзі бұрмалану болып табылады. Екінші теория бойынша, ол Бавариядағы Байройтқа жақын Кройссеннен шыққан, оның биік круш ыдыстары Англияға әкелінген кезде «crouch» деп аталған. Жаспер: Веджвудтың тағы бір жетістігі, контрастты түстердегі реңді саз қолданылып, жылтыратылмаған. Rosso Antico: Джозия Веджвудтың 18-ғасырда Англияда жасаған қызыл, жылтыратылмаған тас ыдыс. Бұл Солтүстік Стаффордширде Элерс ағайындары бұрын жасаған қызыл ыдыстың жетілдірілген нұсқасы. Coade тасы: мүсіндер мен сәулеттік бөлшектерге қалыпталып, мраморға еліктейтін жасанды тас. Англияда шамамен 1770 жылы пайда болған. Ironstone қыш ыдысы: 1813 жылы патенттелген, көбінесе қыш ыдыс ретінде жіктеледі, бірақ өте мықты, шыны тәрізді және жиі қолданылатын тауарлар үшін танымал. Тас қыш ыдысы: негізінен 19-ғасырдың бірінші жартысында Стаффордширде жасалған. Өте қатты, мөлдір емес, жеңіл соққанда «айқын дыбыс шығарады». Көбінесе көшірме баспасымен әдемі безендіріледі, контурлары қолмен эмальмен боялады. Америкалық тас ыдыс: 19-ғасырдағы Солтүстік Америкадағы үй шаруалық заттарының басым бөлігі, онда басқа баламалар жеткіліксіз дамыған.

Bartmann jug: A decorated stoneware form that was manufactured in Europe throughout the 16th and 17th centuries, especially in the Cologne region of Germany. Redware: Unglazed stoneware with a terracotta red, initially imitating Chinese Yixing ware teapots. Mostly c. 1680–1750. The Dutch German Elers brothers brought it to Staffordshire in the 1690s. Böttger Ware: A dark red stoneware developed by Johann Friedrich Böttger by 1710, a superior form of redware. It is a very significant stage in the development of porcelain in Europe. Cane Ware: An eighteenth century English stoneware of a light brownish yellow colour (like bamboo), developed by Josiah Wedgwood in the 1770s. During the 19th and the earlier part of the 20th century, cane ware continued to be made in South Derbyshire and the Burton on Trent area as kitchen ware and sanitary ware. It had a fine textured cane coloured body with a white engobe on the inner surface often referred to as cane and white. Crouch Ware, now often just called Staffordshire: salt glazed stoneware. Light coloured, developed in 1696 in Burslem. It is one of the earliest types of stoneware made in England. The origin of the name has been disputed: on one theory, the ingredients included a clay from Crich, Derbyshire, the word "crouch" being a corruption. On another, it comes from Creussen near Bayreuth in Bavaria, whose type of tall cruche jugs were called "crouch" when imported to England. Jasperware: Another Wedgwood development, using tinted clay bodies in contrasting colours, unglazed. Rosso Antico: A red, unglazed stoneware made in England during the 18th century by Josiah Wedgwood. It was a refinement of the redware previously made in North Staffordshire by the Elers brothers. Coade stone: A type of artificial stone moulded into sculptures and architectural details, imitating marble. Developed in England around 1770. Ironstone china patented in 1813, often classed as earthenware, but very strong and vitreous, and popular for wares with heavy usage. Stone china made in Staffordshire, mainly in the first half of the 19th century. Very hard, opaque, giving "a clear ring when lightly tapped". Typically brightly decorated by transfer printing, often with outlines that were finished in overglaze enamels by hand. American stoneware: The predominant houseware of 19th century North America, where the alternatives were less developed.

Жалпы көздер

Хьюз, Г. Бернард, Қытайдың ауылдық өмір шағын анықтамалығы, 1965, Country Life Ltd.
Вуд, Фрэнк Л., Британдық тас ыдыстар әлемі: тарихы, өндірісі және тауарлары, 2014, Troubador Publishing Ltd, 9781783063673.