Кіріспе

Ресейдің бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлінісі

Новгород облысы (Новгоро́дская о́бласть) – Ресейдің федералды құрамындағы субъектісі (облыс). Әкімшілік орталығы – Великий Новгород қаласы. Облыста, оның ішінде Великий Новгород және Старая Русса сияқты Ресейдің ең көне қалалары орналасқан. Великий Новгородтың және оның төңірегіндегі тарихи ескерткіштер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілген. Халқы: 583 387 (2021 жылғы халық санауы).

География

Новгород облысы солтүстік және солтүстік-батыста Ленинград облысымен, шығыста Вологда облысымен, оңтүстік-шығыста және оңтүстікте Тверь облысымен, оңтүстік-батыста Псков облысымен шекаралас. Облыстың батыс бөлігі – Ильмен көлі төңірегіндегі жазық дала, ал шығыс бөлігі – биік жазық (Валдай тауларының солтүстік етегі). Ең биік нүктесі – Валдай тауларындағы Рыжоха. Облыстың орталығында Орталық Ресейдегі ең ірі көлдердің бірі – Ильмен көлі орналасқан. Ильмен көліне құятын негізгі салалары – Валдай тауларының шығысында бастау алатын Мста өзені және облыстың шығысындағы өзендерді жинақтайтын, оңтүстіктен көлге құятын Ловат, Пола және Полист өзендері, сондай-ақ оңтүстік-батыстан ағып келетін Шелон өзені. Көлдің жалғыз арнасы – Ладога көліне құятын Волхов өзені. Облыстың көбі Волхов өзенінің су алабына жатады. Солтүстік-батыс бөлігі Балтық теңізіне құятын Луга өзенінің алабына, солтүстік бөлігі Ладога көліне құятын Сиас өзенінің алабына, шығыс бөлігі Волга өзеніне құятын Молога өзенінің алабына, ал оңтүстік бөлігі Жоғарғы Волга өзенінің түрлі салаларының алабына жатады. Су шығыны бойынша ең ірі өзендері – Волхов, Молога, Мста, Ловат, Сиас және Шелон. Облыстың оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында Еуропалық Ресейдегі ең ірі көлдер шоғыры орналасқан. Бұл аймақтағы ең үлкен көл – Селигер көлі, ол Новгород және Тверь облыстары арасында бөлінген. Аудандағы басқа да ірі көлдер – Валдайское, Шлино, Вельё, Пирос және Меглино (көл). Новгород облысындағы екі аудан федералдық маңызы бар қорғалатын табиғи аймақтар ретінде белгіленген. Бұл – облыстың оңтүстік-шығысындағы Валдай ұлттық паркі, ол көлдер ауданы мен оған байланысты экожүйелерді және мәдени ландшафттарды қорғайды, сондай-ақ облыстың оңтүстік-батысындағы Рдей табиғи қорығы, ол Полист-Ловат батпақты жүйесін қорғайды және Псков облысындағы Полистов табиғи қорығымен іргелес жатыр.

Тарих

Новгород – Ресей өркениетінің ең көне орталықтарының бірі. Ол варягтардан гректерге дейінгі тарихи сауда жолы бойында жатыр, бұл жол Волхов өзені арқылы Ільмен көліне, содан кейін Ловат өзенінің ағысымен Днепр өзеніне дейін созылды. Новгород туралы жылнамаларда 862 жылы Рюрик қоныстанған және Рюрик әулетін құрған жер деп көрсетілген. Кейін Рюриктің ізбасары Олег астананы Киевке көшірді, бірақ Новгород 15 ғасырға дейін маңызды рөл атқара берді. 1136 жылы Новгород князін қуғынға шығарып, қазіргі Ресейдің солтүстік-батыс бөлігін қамтитын Новгород Республикасының орталығы болды. Бұл ортағасырлық республиканың үлгісі еді, онда шешімдер қала халқының жиналысы – вече арқылы қабылданатын, ал князь сайланатын. (Осындай ұйымға ие болған жалғыз ресейлік қала – Псков.) Новгород Балтық, Византия, Орталық Азия аймақтары және Еуропалық Ресейдің барлық бөліктерін байланыстыратын өзен жолдары арқылы байланыстырылды және Шығыс және Солтүстік Еуропаның ең маңызды сауда орталықтарының бірі ретінде гүлденді. Ол Орталық және Солтүстік Еуропамен байланыстырған Ганза Лигасының құрамына кірді. Новгород Русь жерлеріне моңғол шапқыншылығы тимеген аймақтардың бірі болды. Бұл сонымен қатар маңызды мәдени орталық еді, ал 11-14 ғасырларда Ресейде сақталған ескерткіштердің көп бөлігі – Великий Новгородта орналасқан. 15 ғасырдың соңында Новгород Мәскеу князі Иван III-тің әскерінен жеңіліп, Мәскеудің Ұлы княздығына қосылды. 1560 жылы Иван Грозный, опасыздықтан қорқып, қаланы тонау үшін әскерін жіберді. Бұл оқиға Новгородтың қырғыны деп танылды және қала үшін ауыр зардаптарға әкелді, ол халқының көп бөлігін жоғалтып, ешқашан толық қалпына келмеді. Сонымен қатар, 17 ғасырдың басында, Ұлы қасіретке ұшыраған жылдары Новгородты швед әскері тонады. 1708 жылы Петр I жеті губернаторлық құру туралы жарлық шығарды. Қазіргі Новгород облысының аумағы Ингерманляндия губернаторлығының бір бөлігі болды, ол 1710 жылы Санкт-Петербург губернаторлығы деп аталды. 1727 жылы Новгород губернаторлығы құрылды. Ол бес провинцияға бөлінді, ал қазіргі Новгород облысының аумағы олардың екеуі – Новгород және Великие Луки провинциялары арасында бөлісті. 1772 жылы Великие Луки провинциясы жаңадан құрылған Псков губернаторлығына берілді. 1775 жылы Новгород губернаторлығы Новгород вице-корольдігіне, ал 1777 жылы Псков губернаторлығы Псков вице-корольдігіне айналдырылды. 1796 жылы екі губернаторлық қайта құрылды. 1920 жылдарға дейін қазіргі Новгород облысының көп бөлігі Новгород губернаторлығына қарады. 19 ғасырға дейін Новгород маңындағы аймақтар облыстың орталық және шығыс бөліктерінде орналасқан аймақтарға қарағанда жақсы дамыған еді. 1851 жылы Мәскеу – Санкт-Петербург темір жолы, Ресейдегі алғашқы ұзақ қашықтыққа арналған темір жол ашылды. Бұл жол Мәскеу мен Санкт-Петербург арасындағы түзу сызықпен салынғандықтан Новгородты айналып өтті. Темір жол құрылысы көршілес аймақтардың дамуына және ақырында Малая Вишера, Окуловка және Чудово сияқты жаңа қалалардың құрылуына әкелді. Кейіннен Сонково мен Санкт-Петербург арасындағы, сондай-ақ Бологое мен Псков арасындағы темір жолдар мен бірқатар қосымша желілер салынды. 1927 жылдың 1 тамызында губернаторлықтар таратылып, жаңадан құрылған Ленинград облысына біріктірілді. 1941 жылдың күзінен 1944 жылдың көктеміне дейін, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қазіргі Новгород облысының батыс бөліктері, соның ішінде Новгород қаласы неміс әскерлерімен басылып алынды. Новгород облысы ұзақ және қатал шайқастардың ошағы болды, мысалы, Демьянск қапшығы немесе 1944 жылы Ленинград-Новгород шабуылы, осы шабуыл кезінде совет әскері Волхов өзенін кесіп өтті. Азат етілгеннен кейін, 1944 жылдың 5 шілдесінде Новгород облысы құрылды, оның орталығы Новгород қаласы болды. 1999 жылы Новгород қаласы Великий Новгород деп аталды.

Саясат

Кеңес дәуірінде облыстағы жоғары билік үш адам арасында бөлісті: Новгород КПСС комитетінің бірінші хатшысы (іс жүзінде ең көп билікке ие болған), облыстық Совет төрағасы (заң шығару билігі) және облыстық Атқару комитетінің төрағасы (атқару билігі). 1991 жылдан бастап КПСС барлық билігін жоғалтты, ал облыс әкімшілігінің басшысы, соңында губернатор сайланған аймақтық парламентпен бірге тағайындалды/сайланды. Новгород облысының хартасы – аймақтың негізгі заңы. Новгород облысының Заң шығару жиналысы – провинцияның тұрақты заң шығарушы (өкілдік) органы. Заң шығару жиналысы өкілеттіктерін заңдар, қаулылар және басқа да құқықтық актілерді қабылдау арқылы, сондай-ақ қабылдаған заңдары мен басқа да құқықтық актілердің орындалуын және сақталуын қадағалау арқылы жүзеге асырады. Жоғары атқарушы орган – Облыстық үкімет, оған аудандық әкімшіліктер, комитеттер және комиссиялар сияқты аумақтық атқарушы органдар кіреді, олар провинцияның дамуына көмектеседі және күнделікті басқаруды жүзеге асырады. Облыс әкімшілігі губернатордың қызметін қолдайды, ол – жоғары лауазымды тұлға және Ресей Конституциясына сәйкес облыс хартасының сақталуына кепілдік береді.

Саяси партиялар

2019 жылдың 14 қаңтарына қарай Новгород облысында 35 саяси партияның аймақтық филиалы тіркелген. Новгород облысындағы басты саяси күш – «Бірыңғай Ресей» партиясының аймақтық бөлімшесі. Партияның Новгород облыстық филиалының хатшысы – Сергей Фабричный. Облыстың барлық муниципалды аудандарында және қалалық округтерінде партияның жергілікті бөлімшелері құрылған. КПРФ-тың аймақтық бөлімшесінің бірінші хатшысы – Валерий Гайдим. Партияның жергілікті бөлімшелері облыстың барлық муниципалды және қалалық аудандарында құрылған. «Әділ Ресей» партиясының облыстық филиалы кеңесінің төрағасы – Алексей Афанасьев. Партияның жергілікті бөлімшелері облыстың барлық муниципалды аудандарында және қалалық аудандарында құрылған. Алексей Чурсинов ЛДПР Новгород облыстық филиалының жұмысын үйлестіреді. Партияның жергілікті бөлімшелері облыстың барлық муниципалды аудандарында және қалалық аудандарында құрылған. Сергей Митин – Новгород облысының атқарушы органынан Федералды жиналыстың Федерация кеңесінің мүшесі. Новгород облысының заң шығарушы органынан Федералды жиналыстың Федерация кеңесінің мүшесі – Елена Писарева.

Өнеркәсіп

2014 жылы облыстың ЖҰӨ-сінің шамамен 40 пайызы өнеркәсіп саласына тиесілі болды. Облыстағы ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардың қатарында төрт химия зауыты бар, олардың барлығы Великий Новгород қаласында орналасқан және көбінесе тыңайтқыштар өндірумен айналысады, сондай-ақ Великий Новгородта мыс өндіретін металлургия зауыты және Боровичи қаласында отқа төзімді материалдар шығаратын зауыт бар.

Ауыл шаруашылығы

Облыста ауыл шаруашылығының басты саласы – ет және сүт өндірісімен мал шаруашылығы. 2011 жылы шаруашылықтардың шамамен 90 пайызы ірі қара мал өсірді, ал облыстағы ауыл шаруашылығы өнімдерінің 79 пайызы ет, сүт және жұмыртқаны құрады. Көптеген ірі шаруашылықтар шошқа және құс өсірумен айналысады. Ара өсіру, сондай-ақ егін және картоп шаруашылығы да дамыған.

Көлік

Новгород орта ғасырдағы ең маңызды сауда жолдарының бірінде орналасқан. Су жолдарының маңызы сол кезден бері едәуір төмендеді, бірақ Ильмен көлі, Волхов өзені және Ильмен көліне құятын негізгі салалар – Ловат, Мста, Полист және Шелон, сондай-ақ Селигер көлі кеме жүруге жарамды болып қала береді. Санкт-Петербург – Мәскеу темір жолы облысты оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа дейін кесіп өтеді. Басты теміржол станциялары – Окуловка, Малая Вишера және Чудово. Чудовода бір теміржол оңтүстікке Великий Новгородқа, ал екіншісі солтүстікке Волховстройға және соңында Мурманскіге дейін созылады. Соңқово мен Мга қалаларын байланыстыратын тағы бір теміржол біріншісіне солтүстік жағынан параллель жүреді. Окуловка мен Небольчи арасындағы желі екеуін байланыстырады. Бұдан өзге, Великий Новгород теміржол арқылы Санкт-Петербург пен Луга қалаларымен байланысты. Облыстың оңтүстігінен де теміржол өтеді, ол Бологой мен Псковті Парфино және Старая Русса арқылы жалғастырады. Хвоинский ауданында торф тасуға арналған Кушаверское тар темір жолы, ал Новгород ауданында торф тасуға арналған Тёсово тар темір жолы жұмыс істейді. Облыс ішіндегі жол желісі жақсы дамыған, бірақ Валдайдан батысқа қарай Тверь облысымен және Любитинодан шығысқа қарай Ленинград облысымен шекараны кесіп өтетін жолдардың саны аз. Мәскеу мен Санкт-Петербургті байланыстыратын федералды маңызы бар М10 тас жолы облысты кесіп өтеді, Валдай, Крестцы және Великий Новгород қалаларынан өтеді (Великий Новгородты айналып өтуге мүмкіндік бар). Тас жолдар Великий Новгородты Псковпен және Великие Лукимен, сондай-ақ басқа да бағыттармен байланыстырады. Новгород және Кречевицы әуежайлары екеуі де Великий Новгород маңында орналасқан, бірақ тұрақты жолаушылар рейстері жоқ. Новгород әуежайы көбінесе қолданылмайды.

Әкімшілік бөлімшелер

Облыс әкімшілік тұрғысынан үш қала мен облыстың басқаруына бағынған қалаларға (Великий Новгород, Боровичи және Старая Русса) және жиырма бір ауданға бөлінеді. Тағы жеті қала (Чудово, Холм, Малая Вишера, Окуловка, Пестово, Солцы және Вальдей) аудандық маңызы бар қала мәртебесіне ие.

Дін

2012 жылғы зерттеуге сәйкес, Ресей мәдениеті мен сәулетінің танымал белгісі болған ең көне пияз тәрізді күмбездер Ұлы Новгород және басқа да аймақтарда пайда болған. Новгород пен Старая Руссада жүргізілген археологиялық қазбалар нәтижесінде мыңнан астам қайың қабығынан жасалған қолжазбалар табылды, олар негізінен түрлі шаруашылық мәселелерді тіркеу үшін қолданылған. Қазіргі уақытта бұл қолжазбалар ежелгі Ресейдегі күнделікті өмір туралы басты дереккөз болып табылады. Көптеген ортағасырлық жылнамалар Новгородтан бастау алады, ал ең алғашқысы – 1016 мен 1471 жылдар аралығын қамтитын Новгородтың бірінші жылнамасы. 14 ғасырда славян-скандинавиялық қарақшылар – ушкуиниктер Ресейдің солтүстігіне, содан кейін ежелгі Ресейдің көптеген аймақтарына тарады. 15 ғасырдың соңында Новгород Мәскеуге бағыныштан кейін оның мәдени маңызы біртіндеп төмендеді. Алайда, 17 ғасырда негізделген Валдай Иверский монастыры маңызды мәдени орталыққа айналды, ал 18-19 ғасырларда Ресей тарихының көптеген көрнекті тұлғалары Новгород облысында поместьелерге ие болды. Мысалы, 18 ғасырдың соңында Осман империясына және Наполеон армиясына қарсы әскери операциялар жүргізген орыс әскери қолбасшысы, генерал-сиссимус Александр Суворовтың қазіргі Боровицкий ауданындағы Кончанско-Суворовское поместьесі болды, ал жазушылар Глеб Успенский мен Николай Некрасов Чудово қаласында және оның маңында жазғы үйлерге ие болды. 1862 жылы Новгородта Рурик Новгородқа келгенінің мың жылдығын еске алу үшін «Ресейдің мыңжылдығы» ескерткіші орнатылды.

Медиа

Новгород облысында 2004 жылдың сәуір айында "Новгород облыстық телеарнасы" деп аталған жергілікті телеарна ашылды.