Кіріспе

Ағылшын математигі (1574–1660 жж.)

Уильям Оутред (5 наурыз 1574 – 30 маусым 1660), сондай-ақ Оутред, Утред сияқты, – ағылшын математигі және англикан дін қызметкері. Джон Непьер логарифмдерді ойлап тапқаннан және Эдмунд Гунтер сызғыш есептеу құралдарының негізі болған логарифмдік шкалаларды (сызықтарды немесе ережелерді) құрғаннан кейін, Оутред екі мұндай шкаланы бір-бірімен жылжытып тікелей көбейту мен бөлуді жүзеге асыруды алғаш рет қолданды. Ол шамамен 1622 жылы сызғыш есептеу құралын ойлап тапқан деп есептеледі. Сонымен қатар, ол көбейту үшін "×" символын және синус және косинус функциялары үшін "sin" және "cos" аббревиатураларын енгізді.

Білім

Букингемширдегі (қазір Беркширдің бір бөлігі) Итон қаласында Бенджамин Оугтредтің ұлы Уильям 1574/75 жылдың 5 наурызында дүниеге келді. Ол Итон колледжінде білім алды, онда оның әкесі, жазу шебері, оның ұстаздарының бірі болды. Оугтред математикаға бойымен құмар болды және басқалар ұйықтағанда, түнде оқумен айналысып, ұйықтамайтын. Содан кейін ол Кембридждегі Король колледжіне түсті, онда 1596/97 жылы бакалавр, ал 1600 жылы магистр дәрежесін алды, 1595 жылдан 1603 жылға дейін колледжде стипендия алып оқыды. 1600 жылы Лосли Паркінің сэр Уильям Море үшін латын тілінде аза тұту жырларын жазды.

Гилдфорд пен Шелфордтың ректоры

Киелі орденге қабылданған ол 1603 жыл шамасында Кембридж университетінен кетіп, Суррейдегі Гилдфордтағы Сент-Мария шіркеуінің ректоры қызметін атқарды, ол сол кезде "Мастер" Уильям Оутред деп танылды. 2 шілдеде 1605 жылы Батыс Суррейдегі Гилдфорд маңындағы Уонерш жанындағы Шалфордта дін қызметкері болып тағайындалды. 1606 жылдың 20 ақпанында Оутред Шалфордтағы Ұлы Тангли залында отырған Кэрилл әулетінің мүшесі, Крайстсгифт Кэриллге үйленді. Оутредтердің Уильям, Генри, Генри (бірінші Генри нәресте кезінде қайтыс болды), Бенджамин, Саймон, Маргарет, Джудит, Эдвард, Элизабет, Анна, Джордж және Джон деген он екі баласы болды. Екі ұлы, Бенджамин мен Джон, әкесінің аспаптарға деген қызығушылығын бөлісіп, сағат жасаушылар болды. Оутредтің әйелі Танглидегі Саймон Карилл мен оның әйелі, леди Элизабет Аунжердің (1607 жылы үйленген) немересі, сэр Фрэнсис Аунжердің қызы болды. Оутред 1618 жылы жасалған Саймон Кариллдің өсиетіне куә болды, ал тағы екі неке арқылы Элизабет 1650 жылы қайтыс болғанға дейін Ұлы Танглидің анасы және жесір күйеуі болды. Элизабеттің ағасы Джеральд, Лонгфордтың 2-ші бароны Аунжиер 1638 жылы Суррейдің Ноул қаласының сэр Эдвард Онслоудың қызы Джейнге үйленді. Ол Джеральдты (өзі оқытқан) латын, грек, еврей және басқа да шығыс тілдерін жақсы білетін, өте діндар және білімді адам ретінде мақтады. 1610 жылдың қаңтар айында Лосли паркіне жақын орналасқан Комптон шіркеуінің қамқоршысы сэр Джордж Мор Оутредке адвокатураны (министрді тағайындау құқығын) берді, ол келесі бос орын туғанда, бірақ Оутред өзін сол лауазымға ұсынуға құқылы болмады. 1611 жылдың 18 қаңтарында Шалфордты тастап кетті. 1615/16 жылдың қаңтар айында сэр Джордж Мор Комптон шіркеуінің адвокатурасын (әлі де толыққанды) Роджер Хит пен Саймон Кариллге сенімді түрде тапсырды, ол Оутредтің өзін немесе Оутред ұсынған кез келген адамды бос орын туғанда ұсынуға тиіс еді. Біраз уақыттан кейін Оутредке Джон Тичборн өзінің кандидатурасын іздеп, белгілі бір күндері оған ақша төлеу туралы келісімге келді. Бұл аяқталмас бұрын, ол қайтыс болды (1618 жылдың қарашасы), ал Оутред өзін таныстыруды сұрады, Комптонда бірнеше рет уағыз айтып, алғашқы жемістерді өзіне пайдалануға алды, төрт айдан кейін меценатты өзін таныстыруды сұрады. Алайда, Тичборн келісілген төлемді бірден аяқтауды ұсынды және 1619 жылдың мамырында сенімгерлер ұсынды (Симон Карилл сол жылы қайтыс болды): бірақ оны қабылдамас бұрын, Король басқа кандидатты ұсынды, өйткені Оутред пен Тичборн арасындағы келісімшартты сэр Генри Йелвертон ақшаға сатып алу деп тапты. Оутред сол себепті Альбериде қалды, ол онда елу жыл ректор болып қызмет етті. Уильям Лили, атақты астролог, Оутредті білген және өзінің өмірбаянында оның атынан араласқанын мәлімдеген, 1646 жылы Парламент оның лауазымынан қуылдырмау үшін: "Бұл уақытқа дейін бүкіл Еуропаның ең әйгілі математигі, Сурридегі Олдберидің пасторы Уильям Оутред мырза, ол олжаланған министрлердің комитеті немесе олар үшін тұтқындалу қаупіне ұшырады; (Амбо декстерлер олар болды;) бірнеше маңызсыз баптар оның қарсылығына және оған қарсы ант берді, бірақ оны тұтқындауға жеткілікті материал болды, бірақ оның тыңдау күні мен өзімді сэр Болстрод Уитлокқа және менің барлық ескі достарыма қатыстым, олар оның атынан осындай санда пайда болды, бірақ төраға мен көптеген басқа пресвитериан мүшелері оған қарсы болған, бірақ ол көпшілікпен тазартылды". Джон Эвлин оның портретін (73 жасында, 1646 жылы) Венцелас Холлар гравюралаған, ол "Клавис Математикаға" алдын ала жазылған, ол "өзінен ерекше ұқсайды" және "бұл тыныш және жайдары тыныштықты көрсетті, ол қандай да бір бақытты υρησις және өнертабыстың нәтижесі болып көрінді". Уильям Оутред 1660 жылы Альбериде қайтыс болды, ол Карл II-нің қалпына келуінен бір ай өткен соң қайтыс болды. Патшалық әулетінің адал қолдаушысы болған ол Патшаның қайтып келгенін білгеннен кейін қуаныштан көз жұмды. Ол Олбердегі ескі Санкт-Петер және Санкт-Пол шіркеуінде жерленді. Оның өмірбаяны туралы мәліметтері оның 1634 жылы жазған "Жақсы кешірім" атты еңбегінде "Англияның ақсүйектеріне" деген жолдауында бар.

Математик

Оутред математикаға деген қызығушылығын өте ерте дамытты және академиялық оқуларына қарамастан, бос уақытын оған арнады. 1647/48 жылғы «Клавис Математика» басылымдарына қосылған шағын трактаттардың бірі, кез келген бетке, оның орналасуына қарамастан, күн сағаттарын салудың табиғи және оңай жолын сипаттайды. Автор оны 23 жасында (1597/98) өзі ойлап тапқанын айтады, яғни Кембридж Корольдік колледжіндегі шәкірттігі кезінде. Оның алғашқы мақсаты – сағатты анықтауға арналған портативті құрал немесе диал табу болды, ол түрлі құрылғыларды сынады, бірақ ешқайсысы оны толық қанағаттандырмады. «Соңында, бірінші қозғалыстарға қатысты барлық мәселелерді Глобус ең дұрыс шешетінін ескеріп, оны жылжымалы азимуттың көмегімен қазіргі биіктікке түзетті; ол Глобусты горизонт жазықтығына проекциялады және орталығына, яғни зенитке, жылжымалы азимут үшін проекцияланған градустармен индекс қойды». Уильям Робинсон Оутредке былай деп жазды: «Мен Ричард Деламеннің ақылсыздығына таңғаламын. Өзінің басқа біреудің ойын ұрлап алушы екенін білгендіктен, ол осылай ойсыздықпен ұйықтаған арыстанды оятуға тырысады». Шамамен 1628 жылы Оутред Арундел графының тапсыруымен ұлы Уильям Ховардқа математикадан сабақ берді. Уильям Алабастер 1633 жылы оған Езекиел кітабының төртінші тарауын қарастырып, шеңберді шаршылауды ұсынды. 1634 жылы ол француз сәулетшісі Франсуа Деранмен және (басқалармен қатар) сэр Чарльз Кавендишпен (1635), Йоханнес Банфи Хуньядеспен (1637), Уильям Гаскойнмен (1640) және доктор Джон Твисденмен (1650) хат алмасты. Оутред шәкірттеріне тегін математикалық сабақтар берді, олардың арасында Ричард Деламен мен Джонас Мур болды, және оның оқытуы математиктердің бір буынына әсер етті. Сет Уорд заманауи математиканы үйрену үшін алты ай бойы Оутредпен бірге тұрды, ал дәрігер Чарльз Скарборо да Альбериде болды: Джон Уоллис пен Кристофер Рен онымен хат алмасты. Альберидегі тағы бір шәкірті Роберт Вуд болды, ол оған «Клавис» кітабын басылымға дайындауға көмектесті. Исаак Ньютонның Оутред туралы жоғары бағасын 1694 жылы Натаниел Хоуске жазған хатында білдіреді, онда ол оны кеңінен цитаталап, оны «өте жақсы және парасатты адам, мырза Оутред, оның пікіріне (ешкімдікі болса) сенімділікпен сенуге болады» деп атады. Джон Уоллистің шексіз кіші есептеу туралы негізгі еңбегінің бірінші басылымы, «Arithmetica Infinitorum» (1656) Уильям Оутредке арналған ұзақ арнау хатын қамтиды.

Клавис Математика (1631)

Уильям Оугтредтің ең маңызды еңбегі алғаш рет 1631 жылы латын тілінде Arithemeticæ in Numeris et Speciebus Institutio, quae tum Logisticæ, tum Analyticæ, atque adeus totius Mathematicæ quasi Clavis est (яғни «Сандар мен түрлердегі арифметиканың негізі, ол логистикалық, содан кейін аналитикалық және барлық математиканың кілті») деген атпен жарияланды. Ол Оутредтің қамқоршысы Томас Ховардтың ұлы Уильям Ховардқа арналған. Бұл – элементар алгебра бойынша оқулық. Ол ондық бөлшектердің индус-араб нотациясын талқылаудан басталады, ал кейін ондық бөлшектердің көбейту және бөлу белгілерінің қысқартуларын енгізеді. Оутред сонымен қатар ұзын бөліністі орындаудың екі әдісін талқылады және математика тұрғысынан екі айнымалы арасындағы айырмашылықты білдіретін "~" символын енгізді. Clavis Mathematicae бірнеше басылымда қайта басылып шыққан классикалық кітапқа айналды. Оны оқулық ретінде Джон Уоллис пен Исаак Ньютон және басқалар қолданды. Ықшам жұмыс, ол математикадағы аз сөзді стильді және символдарға көбірек тәуелділікті талап етті. Франсуа Виеттен (айқын түрде болмаса да) сүйеніп, Оутред символдармен еркін инновация жасады, қазір жалпыға бірдей қолданылатын көбейту белгісін ғана емес, сонымен қатар пропорция белгісін (қос тырнақ ::) енгізді. Алғашқы басылымында 1631 жылы 20 тарау мен 88 беттен тұратын алгебра мен математиканың түрлі негіздері жазылған. Бұл еңбек алғаш рет 1647 жылы ағылшын тілінде жарық көрген «Жаңа Кілт» үшін қайта өңделген, ол «The Key of the Mathematicks New Forged and Filed» деп аталды, ол сэр Ричард Онслоу мен оның ұлы Артур Онслоуға (сер Эдвардтың ұлы мен немересі) арналған, содан кейін 1648 жылы латын тілінде жарық көрген «Clavis Mathematica Denuo Limata, sive potius Fabricata» (яғни «Математикалық кілт жаңадан қайта өңделген, немесе дұрыс жасалған») деп аталды, онда алғы сөз алынып тасталды және кітап бір тараумен қысқартылды. Ағылшын тіліндегі алғы сөзінде Оутред әрқашан да осы зерттеулердің күрделі лабиринті арқылы ақылды оқырманға Ариаднаның жіпін ұсыну ниетті екенін, бірақ оның бұрынғы, өте сығылған стилін кейбіреулер қиын деп тапқанын және қазір одан әрі түсіндірілетінін түсіндіреді. Бұл басылымдарда сандармен ұсынылған адекват теңдеулерді шешу туралы қосымша трактаттар және ондық бөліктер мен логарифмдерді қолдану үшін қажетті басқа материалдар, сондай-ақ күн сағаттарын белгілеу жөніндегі жұмысы болды. Өмірінде соңғы басылым (үшінші) 1652 жылы, ал өлімнен кейінгі басылымдар (Clavis Mathematica: яғни «Математика кілті») 1667 және 1693 жылдары (латын тілінде), ал 1694 жылы (ағылшын тілінде) жарық көрді. Бұл еңбек алғаш рет жарық көргеннен кейін 15 жыл өткен соң танымал болды, өйткені математика жоғары білім беруде үлкен рөл атқарды. Уоллис өзінің 1652 жылғы басылымының кіріспесін жазды және оны криптограф ретінде өзінің шеберлігін жариялау үшін қолданды; басқасында Оутред Реннің талантын насихаттады.

Пропорция шеңберлері мен көлденең аспап (1632)

Бұл еңбекті Оутред өзінің шәкірті Уильям Форстер баспаға дайындағанға дейін қолданды. Осы жерде Оутред тригонометриялық функциялардың аббревиатураларын енгізді. Кітапта оның маңызды өнертабысы – логарифмдік нәтижелерді табудың механикалық құралы – слайд-циркульді пайдалану туралы сипаттамалары мен нұсқаулары бар. Оутредтің екі шәкірті, Уильям Форстер және Ричард Делемен аға, осы кітаптың тарихымен байланысты. Арундел графының ұлына сабақ бергендіктен, Оутред Лондонның Страндтағы графтың резиденциясы – Арундел үйіндегі бөлмені пайдаланды. Ол Ричард Делемейнге математикалық құралдарға тым көп тәуелді болғандықтан, олардың артындағы теорияны дұрыс түсінуі үшін тегін сабақтар берді. Оның тағы бір шәкірті, 1620 жылдары оған жаңа келген Форстер, оған аспаптарды пайдаланбастан, теориялық білім беруге тырысты. Бірақ 1630 жылғы ұзақ демалыс кезінде Форстер (Элиас Алленнің дүкені орналасқан Темпл Бардың жанындағы Сент Клемент Дэнс шіркеуінің ауласындағы үйден математика сабақтары берген), Оутредпен Олбериде болғанда, Гунтердің циркулі туралы сұрады. Оутред оған өзі қолданған екі құралды көрсетті, соның ішінде Оутредтің дөңгелек слайд-циркулін. Оутред Форстерге былай деді: «Өнердің нағыз жолы құралдарда емес, дәлелдеуде. Құралдармен бастап, ғылымды ескермейтін қарапайым ұстаздардың әдісі – суретшілерді дайындаудың орнына, шәкірттерін ақылсыздарға, көңіл көтерушілерге айналдырып, өнерге зиян келтіріп, бағалы уақытты жоғалтып, ізденіспен келген жандарды білімсіздікке және жалқаулыққа жетелейді. Егер адам суретші болса, құралдарды пайдалану өте пайдалы, бірақ өнерге қарсы қойылғанда олардың мәні жоқ. Соңында ол маған құралдарды меңгеруді ұсынды, бірақ бәрінен бұрын ғылымды жақсы үйренуімді қалады». Ол өзін өнертапқыш деп жариялады және алдыңғы еңбегін король Карл I-ге арнады. Ол Оутредке беттік түзетулерді көрсетіп, оның қарсылықтарын қабылдамады.

Кахоридің кітабында Джон Нейпер ондық нүктені және үтірді алғаш қолданған адам деп айтылған, бірақ шындығында Бартоломей Питиск осыны бірінші жасаған.

Слайд ережесі

Оутредтің слайд ережесін ойлап табуы, Гюнтерге бұрыннан белгілі бір "ережені" алып, оны қолдану әдісін жеңілдетуден тұрады. Гюнтер өзінің ережесінде қашықтықтарды өлшеу үшін циркуль қолдануды қажет етті; ал Оутред сол мақсатқа жету үшін екі ережені бір-біріне жылжыту арқылы жаңа тәсіл енгізді. Оның 1620 жылдар шамасындағы алғашқы дизайны дөңгелек слайд ережесі болған; бірақ бұл идеяны баспаға шығаруда ол Деламеннен бұрын болған жоқ, Деламен 1630 жылы оны жариялаған. Сызықтық ереже үшін жылжымалы орталық бөлігінің қалыпты дизайны 1650 жылдары пайда болды.

Екі есе көлденең күн циферблат

23 жасында Оутред екі қабатты көлденең күн сағатын ойлап тапты, қазір бұл сағат Оутредтің түрі деп аталады. "Екі еселенген көлденең диалдың сипаттамасы мен қолданылуы" (16 бет) кішкентай сипаттамасы 1653 жылы шыққан, ағылшын тіліне аударылған ойын-сауық математикасы туралы алғашқы кітапқа – Хендрик ван Эттеннің (Жан Леурхонның псевдонимі) "Рекреация математикасына" (1624) қосылды. Аударма енді Оутредке емес, (вероятно) Франсис Мальтусқа жатқызылады.

Универсалды теңгерімдік сақиналы цифрлық цифр

Оутред сонымен қатар универсалды эквиноктиалды сақиналы сағатты ойлап тапты.

Оккульттік қызығушылықтар

Замандастарының айтуынша, Оутред алхимия мен астрологияға қызығушылық танытқан. Герметика ғылымы сол заманғы көптеген беделді ғалымдар үшін философиялық өлшем болып саналды, ал оның шәкірті Томас Хеншоу ұстазының берген Күнделігі мен "Практикасы"-ның көшірмесін жасаған. Ол, жоғарыда айтылғандай, 1646 жылы қызметінен қуылмауына көмектескен астролог Уильям Лиллимен жақсы таныс болған.

Джон Обри: Астрология және геомантия

Джон Обри (саяси айырмашылықтарына қарамастан) сэр Ричард Онслоу, сэр Эдвардтың ұлы, 1646 жылы Оутредті қудаудан қорғады деп мәлімдейді. Ол Оутредтің астролог болғанын, туған шақтағы астрологияны табысты қолданғанын және оның неліктен тиімді болатынын білмейтінін, бірақ қандай да бір "жан" немесе "рух" көмектесетініне сенгенін айтады. Обридің сөзінше, Элиас Эшмолл зодиактың он екі үйін рационалды бөлудің Оутредтің қолжазбасындағы түпнұсқа көшірмесіне ие болған. Оутред 16 қазан 1659 жылы Джордж Уортонның 1659 жылғы Альманахина енгізген "Морин" (Жан Батист Морин) жазған "Он екі үйдің астрологиялық Кабаласының" ағылшынша тұжырымына мақұлдау куәлігін жазған. Обри Оутредтің ел тұрғындары оны сиқыршы деп ойлауына қуанғанын айтады. Обридің өзі Кристофер Каттанның Геомантия туралы еңбегінің Оутредпен жазылған түсіндірмелері бар көшірмесін көрген. Ол Оутредтің епископ Уорд пен Элиас Эшмолға белгілі бір жерде тұрғанда немесе белгілі бір емен немесе терекке сүйенгенде, айлар немесе жылдар бойы ойлап таппаған мәселелерге кенеттен түсінік немесе шешім келгенін айтқанын хабарлайды, бұл "құдайлық дарынмен" берілгендей сезілген.

Элиас Эшмол: Фримасондық

Оутредті Элиас Эшмол жақсы білген, өйткені Эшмол Лиллидің өмірбаяндық очеркіне жазған ескертпесінде: "Мен осы мырзамен жақсы таныс болдым, үш-төрт жыл Суррейдегі Олдбериде оның үйінің қарсы жағында тұрдым. Е. А." деп көрсеткен. Бұл факті Оутредтің 1646 жылы Эшмолдың масондыққа қабылдануына қатысқан деген пікір тудырды. Фридрих Николай 1783 жылғы «Эссе» (Темплиерлер және масондық ордендер туралы) еңбегінің екі бөлімінде Оутред, Лилли, Уортон және басқа астрологтардың Уоррингтон мен Лондондағы Еркін және Қабылданған Масондар орденін құруға қатысқандығын айтқан. Бұл мәлімдеме Томас Де Квинси тарапынан қайталау арқылы нығайтылып, Жан Мари Рагонмен толықтырылды, бірақ А. Г. Маккидің «Масондық тарихы» (1906) еңбегінде нақтырақ зерттелгенде жоққа шығарылды. Эшмол 1654 жылдың 15 қыркүйегінде, сол жылғы астрологтар тойынан үш апта өткен соң, «танымал математик Оутред мырзаға» барғанын жазды.

Джон Эвелин: мыңжылдықтылық

Оутред 1655 жылы Джон Эвелинге мыңжылдық көзқарасын білдірді: «Менің танымал математик, мистер Оутред, маған келді, мен оны Воттонға әкелу үшін карета жібердім, ол қазір қатты қарт еді. Басқа әңгімелер арасында, ол суды философтардың алғашқы заты деп ойлайтынын, және олардың эликсирінің болуы мүмкін екеніне сенетінін айтты; ол күннің материалдық от екеніне, ал айдың континент екеніне сенді, бұл селенографтардың жазбаларынан көрінеді; ол келесі жылы маңызды оқиғаның боларына күдікпен қарады, су тасқыны кезеңімен есептеу айырмашылығынан; және ол, мүмкін, осы оқиға еврейлерді біздің құтқарушымыздың көрінуі арқылы қайтаруға немесе әлемді соттауға себеп болуы мүмкін екенін қосты; сондықтан оның сөзі «Parate in occursum» болды; ол түпкі күнә грек әулиелерінде кездеспегенін, бірақ осы нәрсеге сенетінін айтты; бұл доктор Тейлордың жақында жарық көрген кітабы туралы әңгімеден болды, мен оны оған қарызға берген еді».

Қоғамның құрамы

Оутредтің есімі Оутред қоғамында сақталады, бұл 1991 жылы Америка Құрама Штаттарында слайд ережелерін коллекциялайтындар үшін құрылған ұйым. Ол жылына екі рет "Оутред қоғамының журналын" жариялайды және мүшелері үшін жиналыстар мен аукциондар ұйымдастырады.