Кіріспе

Артюр Рэкхэм (19 қыркүйек 1867 – 6 қыркүйек 1939) – ағылшын кітап суретшісі. Ол британдық кітап суретшілігінің алтын ғасырындағы маңызды тұлғалардың бірі саналады. Оның еңбегі мықты қаламмен салынған суреттерімен ерекшеленеді, олар акварельмен үйлесім тапқан. Бұл техниканы ол журналист ретіндегі тәжірибесінің арқасында дамытқан. Ракхэмнің американдық «Рип Ван Винкл» ертегісі үшін салған 51 түрлі түсті суреті кітап өндірісінде жаңа кезең ашты, себебі түсті бөлек басу арқасында суреттердің түсі нақты көшірілді. Оның ең белгілі туындыларының ішінде «Кенсингтон бағындағы Питер Пэн» және Гримм бауырлардың ертегілері бар.

Өмірбаян

Ракхэм Лондонның Воксхолл ауданындағы 210 South Lambeth Road мекенжайында 12 баланың бірі болып дүниеге келді. 1884 жылы 17 жасында денсаулығын жақсарту үшін екі әпкесімен бірге Австралияға теңіз саяхатына жіберілді. 18 жасында Вестминстер өрттен қорғау кеңсесінде сақтандыру клеркі болып жұмыс істеді және Ламбет өнер мектебінде жартылай уақыт оқыды. 1892 жылы жұмысынан кетіп, «Вестминстер бюджеті» газетінде репортер және иллюстратор болып жұмыс істей бастады. Оның иллюстрациялық алғашқы кітабы 1893 жылы Томас Родстың «Басқа жаққа» деген шығармасында жарық көрді, бірақ оның алғашқы маңызды тапсырмасы 1894 жылы Энтони Хоуптың «Долли диалогтары» жинағы үшін болды, ал Хоуп кейін «Зенда тұтқыны» романын жазды. Кітаптарды иллюстрациялау Ракхэмнің өмірінің соңына дейін кәсібіне айналды. Ғасырдың басында Ракхэм қалам мен бояумен фантастикалық иллюстрациялар жасау арқылы танымал болды, мысалы, «Ингольдсби аңыздары» (1898), «Гулливердің саяхаттары» және Гримм ағайындыларының ертегілері (екеуі де 1900) сияқты әдемі безенділген сыйлық кітаптарын шығарды. Бұл Бур соғысының қиын жылдарында «Little Folks» және «Cassell's Magazine» сияқты балалар журналдарына үнемі материалдар жазу арқылы одан әрі дамыды. 1901 жылы ол Хаверсток төбесінің жанындағы Уайчкомб студиясына көшіп, 1903 жылы көршісі Эдит Старкиге үйленді. 1904 жылы Эдит түсік тастады, бірақ 1908 жылы олар Барбара есімді қызды дүниеге әкелді. Бірнеше жыл бойы ақ-қара кітаптардың шебер суретшісі ретінде танылған Ракхэмнің 1905 жылы Хайнеман баспасынан Вашингтон Ирвингтің «Рип Ван Винкль» кітабына салған толық түсті суреттері оны көпшілік назарына түсірді, ал келесі жылы Дж.М.Барридің «Кенсингтон бағындағы Питер Пэн» кітабының жарық көргенімен оның беделі бекітілді. Кітаптардан түскен табыс Лестер галереясында жыл сайынғы көрмелер арқылы айтарлықтай артты. Ракхэм 1906 жылы Милан халықаралық көрмесінде алтын медаль, ал 1912 жылы Барселона халықаралық көрмесінде тағы бір алтын медаль жеңіп алды. Оның туындылары көптеген көрмелерге қойылды, соның ішінде 1914 жылы Париждегі Луврде өткен көрмеге де қатысты. Ракхэм Көркемөнершілер гильдиясының мүшесі болды және 1919 жылы гильдияның шебері болып сайланды. 1906 жылдан бастап отбасы 1920 жылы Лондоннан Батыс Суссекс графтығының Хоутон қаласына көшіп келгенге дейін Хаверсток төбесінің жанындағы Чалкот Гарденс ауданында тұрды. 1929 жылы отбасы Суррей графтығының Лимпсфилд қаласындағы жаңа салынған үйге көшті. Он жылдан кейін Артур Ракхэм қатерлі ісіктен үйінде қайтыс болды.

Маңыздылығы

Артур Рэкхэм британдық кітап иллюстрациясының "Алтын ғасырының" көрнекті суретшілерінің бірі саналады, бұл шақ 1890 жылдан басталып, Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяғына дейін жалғасты. Ол кезеңде, әсіресе Рождество сыйы ретінде таралған, жоғары сапалы суреттелген кітаптарға зор сұраныс болды. Ракхэмнің көптеген кітаптары делюкс шектеулі басылымдарда, көбінесе парқпен байланған және әдетте автордың қолы қойылған, сондай-ақ кішірек, әшекейлеуі азырақ квартто "саудалық" басылымдарда жарық көрді. Ерекше танымал кітаптар кейін жылдары қарапайым форматтағы сегіздік басылымдармен толықтырылды. 1914 жылы соғыс басталғаннан кейін мұндай сапалы кітаптарға деген сұраныс азайды, ал 1920 жылдары фантастика мен жұмбаққа деген қызығушылық та төмендеді. Сазерленд Ракхемнің 20 ғасырдағы еңбектерін бағалай келе: "Ракхэм, сөзсіз, ғасырдың ең ұлы суретшілерінің бірі болды" дейді. Саламан "Британдық кітап иллюстрациясы" туралы зерттемесінде: "Ракхэм мырза замандас суретшілерінен ерекше тұрады; оның таланты толығымен өзгеше. Көптеген суретшілер ертегілер мен жұмбақтарды бейнелеген, бірақ олардың кереметтері мен тартымдылығын осылай жеке және әсерлі түрде көрсеткен кім бар? Оның эльфтері осыншалықты эльф сипатында, оның сиқыршылары мен гномдары осылай нанымды бейнеленген басқа суретшілер бар ма?" деп сұрақ қояды. Карпентер мен Причард: "Түстің өте шеберлігіне қарамастан, Ракхэм сызық шебері болды, оның шеберлігінің бастауы мерзімді басылымдардағы ерте жұмыстарында, кейіннен оның ең жақсы суреттерін жасауға еркіндік алып, соңында соңғы жұмыстарында экономика мен импрессионизмге жетті" деп атап өтеді. Олар оның құлдырауы туралы да айтады: "Ракхэмнің аты Пері әдебиетінің және басқа да қиял-ғажайыптардың гүлденген кезеңінде шықты, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс осыған нүке салды". Хаус Ракхемнің "кітаптарды, әсіресе мистикалық, сиқырлы немесе аңызға толы кітаптарды иллюстрациялауға ден қойғанын" айтады. Ол Эдвард дәуірінің ең көрнекті суретшілерінің бірі ретінде танылды және 1900 жылдардың басында түсті басылым технологиясы оған жас пен мәңгілікті бейнелеу үшін нәзік түстер мен сөнген тондарды қолдануға мүмкіндік бергенде, сәттілікке жетті. Ракхемнің шеберлігі балалық көзбен әлемді көруге мүмкіндік берді, ол сенімді де қорқынышты әлемді жасады". Хамильтон Оксфордтың ұлттық биографиялық сөздігінде Ракхем туралы мақаласын былай қорытындылады: "Ракхэм кітап иллюстрациясына жаңа қызығушылықты қайта оятты, бұл 20 ғасырдың басында баспа технологиясының қарқынды дамуымен сәйкес келді. Нәзік түстер мен жіңішке сызықтарды пайдалана отырып, ол коммерциялық басылымның арта өсіп келе жатқан мүмкіндіктерін пайдаланып, балалар әдебиетін жандандырған, жас оқырмандарды әсерлендірген және жаңа ғасырдың басында кітап иллюстрациясы өнеріне үстемдік еткен бейнелер мен мінездемелерді жасады". Артур Ракхэмнің туындылары оның қайтысынан кейін Солтүстік Америкада да, Ұлыбританияда да кең танымал болды. Оның суреттері құттықтау карточкалары индустриясында кеңінен қолданылады, ал оның көптеген кітаптары әлі де басылып шығарылуда немесе қағаз және қатты мұқабалы басылымдарда қолжетімді. Оның түпнұсқа суреттері мен картиналары халықаралық ірі аукциондық үйлерде жоғары бағаланады.

Техника

Ракхэмнің иллюстрациялары негізінен қалам және үнді сиясымен жасалған берік суреттерге негізделген. Ракхэм журналистік иллюстрациядағы өзінің бірегей экспрессивті сызығын біртіндеп жетілдірді, оған сурет салудың нәзік техникаларын қосты, бұл фотосуреттеудегі технологиялық жетістіктердің арқасында мүмкін болды. Осы жетістіктердің нәтижесінде Ракхэмнің иллюстрацияларына енді гравюрашы (Ракхэмнің талантына жете алмайтын) қажет болмады, оның орнына суретші өз жұмыстарын фотоға түсіріп, механикалық түрде көшіретін. Ракхэм алдымен суреттің пішіндері мен егжей-тегжейлерін жұмсақ қарындашпен белгілеп, ал көбірек әшекейлі түсті суреттер үшін жиі композициялық тәсілдердің шағын жиынтығынан біреуін пайдаланатын. Содан кейін ол қалам мен үнді сиясымен сызықтарды мұқият салып, сурет пішінін алғаннан кейін қарындаш іздерін жоятын. Түсті суреттер үшін Ракхэм 3 түсті процеске немесе трихроматикалық баспаға басымдық берді, ол фотосуреттердің нәзік жарты тондық түстерін әріптік баспа арқылы қайта жаңғыртатын. Ол сурет салуды бірнеше жұқа акварель қабаттарын жағудан бастайтын, осылайша мөлдір түстерді жасайтын. 3 түсті (кейінірек 4 түсті) баспа процесінің алғашқы жылдардағы кемшіліктерінің бірі – түпкілікті басылымда анықтығының жоғалуы мүмкін еді. Ракхэм кейде сурет салудан кейін суреттерін қайта бояу арқылы мұны өтеуге тырысатын. Сонымен қатар, ол Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде, мысалы, «Ұйықтаған сұлу» және «Күлшегір» суреттерінде көрсетілгендей, иллюстрациялық жұмыстарында силуэт кескіштерін қолдануды кеңейтті. Әдетте, Ракхэм өзінің суреттерін қамтитын жұмыстарға түсті және монохромды иллюстрацияларды қосатын, ал Хоторнның «Ғажайып кітабы» жағдайында ол Мейдзи дәуіріндегі жапон ағаш кесіктеріне ұқсас стильде бірнеше жартылай түсті суреттер ұсынды. Ракхэмнің туындылары 19 ғасырдың басындағы жапон ағаш кесік дәстүрінің күшті ықпалымен қатар, солтүстік Еуропаның «нордтық» стилінің бірігісі ретінде сипатталады.

Ықпал

Ракхэмнің шығармалары көптеген суретшілерге әсер етті. Олардың ішінде Густаф Тенггрен, Брайан Фроуд, Уильям Стоут, Тони Дитерлизи және Абигейл Ларсон бар. Фроуд Ракхэмнің ертедегі ықпалын, "әсіресе, [Ракхэмнің] беттері бар ағаштарының суреттері" ертегілерді суреттеуге деген қызығушылығын ояндырғанын айтады, сондай-ақ бала кезінен табиғатқа деген сүйіспеншілігі өзінің стиліне әсер еткенін жеткізеді. Артур Ранкиннің сөзіне сәйкес, 1977 жылғы "Хоббит" фильмінің визуальдық стилі Ракхэмнің ерте суреттеріне негізделген. "Пани лабиринті" фильмінің DVD-дегі бір видеоматериалда және "Hellboy" фильміне жасалған түсіндірмелерде режиссер Гильермо дель Торо Ракхэмнің "Пани лабиринтінің" "Фауны" дизайнына әсер еткенін айтады. Оған Ракхэмнің қараңғы, шұбар суреттері ұнады және оны фильмге қосуға шешім қабылдады. "Hellboy" фильмінде Шотландия жағалауындағы қираған аббаттағы құрбандық алтарінан өсіп шыққан ағаштың дизайны режиссердің "Ракхэм ағашы" деп атаған.