Оркней аралындағы Сэнди аймағы

Кіріспе

Оркней аралдарының аралы, Шотландия

Сандай ( /sændɪ/ ) – Шотландияның материгінің солтүстік жағалауынан орналасқан Оркней аралдарының бірі. Ауданы 15 км² құрайды, негізгі елді мекендер – Леди Виллидж және Кеттлтофт. Сандайға Оркней паромдарымен немесе Оркней материгіндегі Кирквалл қаласынан ұшақпен (Сандай әуежайы) баруға болады. Сандайда қажеттілік бойынша жұмыс істейтін қоғамдық микроавтобус қызметі паромға қосылуға мүмкіндік береді.

Этимология

Пикттер Сандай аралының скандинавтар келгенге дейінгі тұрғындары болды, бірақ осы кезеңнен сақталған жер аттары өте аз. Скандинавтар аралды Санди деп атады, алайда "toft" сөзі осы жағдайда скандинав тіліндегі "topt" сөзінен туындаған "үй орны" немесе "тасталған үй" деген мағынаны білдіруі мүмкін. Селлибистер және Овербистерде кездесетін "bister" қосымшасы "bólstaðr" сөзінен шыққан, ол "тұрақ" немесе "шаруашылық" дегенді білдіреді. Франсис Грумның мәлімдемесіне сәйкес, Оттерсвик алғашқыда Одинсвик деп аталған.

География және геология

Сандай Солтүстік Роналдзайдан оңтүстікке, Эдей мен Уэстрейден шығысқа қарай орналасқан. Ол табиғи түрде екі шамамен тең жартысына бөлінеді: солтүстіктен өтетін Оттерсвик шығанағы және оңтүстіктегі Кеттлтофт шығанағы. Олардың арасындағы тар құмсырау батыста Крос және Бернес тарихи аудандары мен шығыста Леди арасындағы шекараны құрады. Романшы Эрик Линклейтер Сандайдың формасын әуеден көргенде, оны алып қазылған жануар тәрізді деп сипаттады. Ішкі аймағы құнарлы және ауыл шаруашылығымен айналысады, сондай-ақ коммерциялық лобстер аулау да бар. Геологиялық құрамы негізінен девон шөгінділерінен тұрады, оңтүстік-шығысында Эдай құмтастары бар Роусай тақтасы тобы кездеседі. Аралда Солтүстік Лох, Кеттлтофт маңындағы Бе Лох және Бернесс түбегіндегі Роус Лох сияқты бірнеше кішкентай тұщы су көлдері бар. Pool жерінде 1980 жылдары қазба жұмыстары жүргізілді. Онда неолиттік құрылыстың шөптен немесе күйдірілген торфтан салынғаны, кейінірек викингтерге дейінгі дөңгелек құрылыстың қабырғалары мен қуыстары болғаны және 8-9 ғасырларға жатқан викингтердің тас және шөптен салынған тіктөртбұрышты ғимараты табылды. Сонымен қатар, түрлі құралдар, соның ішінде викингтер мен скандинавтар дәуірінен бұрынғы икемді жіптер мен қыш ыдыстар табылған. Балық және жануар сүйектерінің көптігі осы жердің ет өңдеу үшін пайдаланғандығын көрсетеді. 1991 жылы Спарнесс түбегіндегі жол салу жұмыстары алдында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде ерте және орта қола дәуіріне жатқан екі қабір және олардың ішіндегі күлге айналған адам сүйектері табылды. Ерекше табылған заттардың ішінде Америкадан келген ағаш бөліктері және стеатиттен жасалған ыдыстар бар. Оркней аралдарында стеатит кездеспейді, ал талдаулар осы материалдың Шетландтағы Катпундтан келгенін және сол кезде екі архипелаг арасында адамдар мен тауарлар алмасылғанын көрсетті. 2005 жылғы қаңтардағы дауылдар Меурде қола дәуіріне жатқан күйдірілген қабір төбесін ашты. Аралда Вассо брохы және Трес-Несс үйіндісі сияқты темір дәуірінен қалған бірнеше бұзылған брохтар бар. Брохтарды салған мәдениеттің мәні әлі де даулы, бірақ кейінгі темір дәуірінде Оркней Пикт патшалығының бір бөлігі болғаны және 6 ғасырдың ортасынан бастап христиан діні аралдарға тарағаны белгілі. Дегенмен, осы кезеңге қатысты археологиялық деректер аз, және Сандайдағы өмір туралы көп нәрсе белгісіз, тек басқа жерлердегі пиктілік қоғам туралы білімнен болжауға болады. Жергілікті мұражайда крест бейнеленген пиктілік әшекейленген тас көрсетілген. 2021 жылдың қыркүйегінде Орталық Ланкашир университетінің археологтары 5500 жылдық неолиттік қабірде екі жылтыратылған тас доп тапқандарын хабарлады. Доктор Хьюго Андерсонның сөзіне сүйенсек, екінші нысан «крикет допының мөлшерінде, толыққанды шар тәрізді және әдемі өңделген».

Sanday lies south of North Ronaldsay and east of Eday and Westray. It is divided naturally into two roughly equal halves by Otterswick, a bay which runs in from the north, and Kettletoft Bay in the south. The narrow isthmus between them formed the boundary between the historic parishes Cross and Burness to the west and Lady to the east. The novelist Eric Linklater described Sanday's shape seen from the air as being like that of a giant fossilised bat. Inland it is fertile and agricultural and there is some commercial lobster fishing. The underlying geology is predominantly Devonian sediments of the Rousay flagstone group with Eday sandstone in the south east. There are several small bodies of freshwater on the island including North Loch, Bea Loch near Kettletoft and Roos Loch on the Burness peninsula. A large man made mound at Pool was excavated in the 1980s. This indicated a Neolithic structure made of turf or burnt peat, a later pre Viking sub circular structure with pavings and cells, and a Viking stone and turf rectangular building dated to the late 8th or early 9th century. Various implements were also discovered including pre Norse hipped pins and pottery from both the pre Viking and Norse periods. A predominance of fish and animal bones suggests the site was used for meat processing. Excavations of a mound in 1991, ahead of road development on the Spurness peninsula discovered two cist burials with some cremated human remains from the Early to Middle Bronze Age. Notable finds were a piece drift wood from the Americas and a soapstone (steatite) vessels. Soapstone is not natural to Orkney and analysis indicated that the material came from Catpund in Shetland and that people or goods were moving between the two archipelagos at that time. Storms in January 2005 exposed a Bronze Age burnt burial mound at Meur. There are several ruined Iron Age brochs on the island such as the Broch of Wasso, a mound at Tres Ness. The nature of the culture that built the brochs remains a matter of debate but it is known that later Iron Age Orkney was part of the Pictish kingdom and from at least the mid 6th century onwards that Christianity had spread to the islands. However, the archeological record for this period is sparse and little is known of life on Sanday at this time beyond that which can be assumed from a knowledge of Pictish society elsewhere. The local heritage centre shows a Pictish decorated stone showing a cross. In September 2021, archaeologists from the Central Lancashire University announced the discovery of two polished stone balls in a 5500 years old Neolithic burial tomb. According to Dr Hugo Anderson, second object was as the “size of a cricket ball, perfectly spherical and beautifully finished".

Тарих

Оркни 9-шы ғасырдан бастап скандинавиялық мемлекет құрамына кірді. 1991 жылы Бёрнесс маңындағы Сандай жағалауында Скар қайығының жерленген орны табылды. Бұл скандинавия дәуіріндегі ұзын және кең кеме шіріп, 300-ден астам темір тігіс қалдырды. 875-950 жылдарға дейін салынған қоршауда ер адам, әйел және баланың қалдықтары, сондай-ақ көптеген қабір заттары табылған. Олардың ішінде семсер, жебелерге арналған қалта, сүйек тарақ, ойыншықтар және кит сүйегінен жасалған Жаралы айдаһар тақтасы болды. Орта ғасырларда Сандай 36 оунселлді қамтыды, олар салық салу мақсатында екі «хазби» округіне бөлінген болуы мүмкін. Шығыс жағында Лэди, батысында Стронсей, Крос және Бернес, ал батысында Эдей және солтүстіктегі басқа аралдармен біріктірілген бірлік құрады. 17-шы ғасырдың ортасында Блейдің «Шотландияның жаңа атласы» атты қосымшасында Сандайдың жазық жері «түнде сол жаққа жүзіп бара жатқандар жиі кеме апатына ұшырайды. Сандай тұрғындары осыны шын жүректен және жиі қалайды, сондықтан олар апатқа ұшыраған кемелерден отын алуға мүмкіндік алады» делінген. Автор бұршақтың жетіспеушілігіне байланысты кептірілген теңіз шөптерін «құнды заттай сақтайтынын» және тек жағдайы жақсы адамдар ғана «өте қауіпті теңізден» Эдейден бұршақ әкеле алатынын айтты. 1633 жылдың наурыз айында Сандайлық Марион Ришарт немесе Лейланд сиқыршылықпен айыпталды. Оның немересі Джеймс Фишер оны және Кэтрин Миллерді «Қысқыр Гринэй үйі» деп аталатын бос үйде, «қара адам» түріндегі шайтанның қасында отырғанын көргенін айтты. Басқа куәгерлер оның балықшының жебін мысығының аяқтарымен сиқырлап, ауру әйелді сиқырлап емдегенін, Стронсейдегі сиырлардан сүт сиқырлап алғанын мәлімдеді. Ол Киркволда сотталып, кінәлі деп танылды, құшақталып, өртеліп жіберілді. 18-шы ғасырдың басында жазған пастор Джон Брэнд арал өмірін былай сипаттады: «Ерлер де, әйелдер де киімдерімен сәнді, мұнда ешбір ер адам плайд кимейді, олар біздің жоғарғы жерлерінде киеді. Санда Вестраның Солтүстік аралдарында және т.б. көптеген адамдар теріден жасалған бір бөлікті киеді, оны сельх, теңіз түлкісі немесе осыған ұқсас деп атайды. Олар оны аяқтарына жіптермен немесе былғарыдан жасалған қайырмалармен бекітеді. Үйлері жақсы күйде және олардың мүмкіндіктеріне сәйкес жабдықталған. Олар көбінесе ағылшын тілінде сөйлейді». Сандай мен оның айналасында тұнбалар мен еуразиялық сусарлар кездеседі. Аралда бірнеше SSSI бар, ал аралдың шығысындағы теңіз жағалауы құмды төбелер мен макаир өсімдіктерінің болуына байланысты ерекше қорғалатын аймақ болып белгіленген, бұл Хебридтерден тыс жерлерде сирек кездеседі, сондай-ақ кең ауқымды суасты және тұзды батпақтар бар.

Orkney became part of the Scandinavian polity from perhaps the 9th century onwards. In 1991 the Scar boat burial was discovered on the coast of Sanday near Burness. This Norse era vessel, which had been long and wide, had rotted away, leaving more than 300 iron rivets. The enclosure, dated to 875—950 AD, was found to contain the remains of a man, a woman, and a child, along with numerous grave goods. These included a sword, quiver with arrows, bone comb, gaming pieces and the Scar dragon plaque, made from whale bone. During the medieval period Sanday had 36 ouncelands, which may have been divided into two 'huseby' districts for taxation purposes with Lady to the east forming a unit with Stronsay and Cross and Burness to the west being combined with Eday and other isles to the west and north. In the mid 17th century an annexe to Blaeu's Atlas Novus of Scotland recorded that Sanday's low lying topography meant that "shipwreck often occurs to those who sail there at night. The inhabitants of Sanday earnestly and often desire this to happen, so that they get a supply of material for fire from the wrecked ships". The writer went on to state that the lack of peat meant that dried seaweed was "saved like treasure" for cooking fires and that only the better off citizens could afford to bring peat from Eday "over the most fearful sea". In March 1633, Marion Richart or Layland of Sanday was accused of witchcraft. Her grandson James Fisher said he had seen her and Catrine Miller at an empty house called the House of Howing Greenay, sitting beside the devil in the likeness of a "black man". Other witnesses declared she had charmed a fisherman's bait with the paws of her cat, healed a sick woman with a charm, and charmed milk from cows on Stronsay. She was tried at Kirkwall, found guilty, strangled and burnt. Writing in the early 18th century, the Rev. John Brand described island life thus: <blockquote>"Both Men and Women are fashionable in their cloths, no Men here use Plaids, as they do in our Highlands; In the North Isles of Sanda Westra &c. Many of the Countrey People wear a piece of a Skin, as of a Scale, comonly called a Selch, Calf or the lik. for Shoes, which they fasten to their Feet with stringes or thongs of Leather. Their Houses are in good order, and well furnished, according to their qualities. They generally speak English." Seals and Eurasian otters can be found in and around Sanday. There are several SSSIs on the island and the marine coast around the east of the island is designated a Special Protection Area due to presence of sand dune and machair habitats, rare outside the Hebrides, as well as extensive intertidal flats and saltmarsh.