Саров: Құпия қала тарихы және ядролық ғылым орталығы

Кіріспе

Саров (Саро́в) – Ресейдің Нижний Новгород облысындағы жабық қала. 1946 жылдан 1991 жылға дейін ол, шамалы алыс жатқан Арзамас қаласының атына орай, Горький 130 (Горький 130) және Арзамас 16 (Арзама́с 16) деп аталды. 1995 жылға дейін Кремлёв / Кремлев / Кремльов (Кремлёв) деп белгілі болды. Қала жабық, өйткені ол Ресейдің ядролық зерттеулер орталығы болып табылады. Халқы: 92 047 (2010 жылғы халық санағы); 87 652 (2002 жылғы халық санағы).

Тарих

Қала тарихы екі кезеңге бөлінеді. Ресейдің ерте тарихында ол Ресейдің ең үлкен қасиеттілерінің бірі – әулие Серафимді берген монастырының арқасында орыс православие шіркеуінің қасиетті жерлерінің бірі ретінде белгілі болды. 1940 жылдан бастап ол бірте-бірте кеңестік, кейін ресейлік ядролық қаруды зерттеу мен өндіру орталығына айналды. Саровтың айналасындағы адам қонысының тарихы кем дегенде 12-13 ғасырларға, оның орнында үлкен Мордвин қонысы құрылғанға дейін барады. 1298 жылы қала татарлардың қолына түсті. Қазіргі қала өзінің атауын Саров өзенінің жанындағы Саров монастырының орналасқан жерінен алған. 1664 жылы православие монахы Феодосий Саров төбесінде қоныстанды. Саровтың алғашқы шіркеуінің негізі 1706 жылы қаланды. Әулие Серафим 1778-1833 жылдары Саровта өмір сүрді. 1903 жылы монастырьға патша Николай II және патша отбасының басқа мүшелері келді. Сол кезде монастырда тоғыз шіркеу болды, оның ішінде біреуі жер астындағы болды. Монастырда 320-ға жуық монах өмір сүрді. 1923 жылы монастырь жабылып, монахтар большевиктермен өлімге ұшыратылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде монастырь ғимараттары БМ-13 "Катюша" зымырандарын шығаруға арналған зауыттар ретінде пайдаланылды. 1946 жылы Барша Одақтық эксперименталды физика ғылыми-зерттеу институты – ядролық қаруды жобалайтын мекеме құрылды, ол Батыста VNIIEF аббревиатурасымен белгілі болды. Саров жабық қалаға айналды. Ол құпия емес карталардан алынып тасталды. Алғашқы уақытша атаулар: 112-база, 550-орын, Ясногорск, Кремльев және Арзамас-75. Саров 1995 жылға дейін Арзамас-16 деп аталды. 1954 жылы Арзамас-16 қала мәртебесін алды. Қалада Ресей Федерациясының ядролық орталығы және "Атом бомбасы" мұражайы орналасқан. Мұнда кеңестік дәуірдегі ядролық қарудың корпустары мен оларды өндіруге қатысқандардың суреттері бар. Басты кіру жолы – пойызбен, қауіпсіздік тексерулерінен өткеннен кейін жолаушыларды түсіруге рұқсат етіледі. Шағын Саров әуежайы көбінесе мемлекеттік рейстерге ғана қолданылады, ал келушілер әдетте Нижний Новгород әуежайына ұшып, содан кейін көлікпен жүреді. Қаланың айналасын әскерилер қоршап тұрады. Саровта тұрмайтын шетелдіктер мен ресейліктерге рұқсатсыз кіруге тыйым салынған. Жұмыс істеу үшін келген шетелдіктер паспорттарын, телефондарын және камераларын күзетшілерге тапсыруы керек, бірақ кейбір деректі фильмдер түсірушілер қала қабырғаларының ішінде түсірген. Қаланың үлкен бөлігі Мордовия Республикасының Темников ауданындағы П.Г.С. мемлекеттік паркінің аумағында орналасқан. 1993 жылы қала АҚШ-тың ядролық қаруды жобалайтын зертханасының (Лос-Аламос Ұлттық зертханасы немесе LANL) орталығы Лос-Аламос, Нью-Мексико қаласымен бауырластық байланыс орнатты. LANL және VNIIEF ғалымдары қаруды бақылау және ядролық қауіпсіздік бағдарламалары бойынша ынтымақтастық жасады, оның аясында Лос-Аламос ғалымдары өздерінің ресейлік әріптестері өздерінің зертханаларын "Лос-Арзамас" деп атау арқылы американдық бәсекелестеріне құрмет көрсеткенін білді. Борис Ельцин 1995 жылғы тамыз айында тұрғындардың өтініші бойынша қаланың атын Саров деп өзгертті. 1997 жылғы 17 маусымда Ресей Федералды Ядролық Орталығының аға ғылыми қызметкері Александр Захаров 4850 рем дозасын алып, қаза тапты. Бүгінде Ресейдің федералды ядролық орталығы ядролық қаруды әзірлеу, өндіру, сақтау және пайдалану, радиоактивті және басқа материалдарды қайта өңдеу, фундаменталды және қолданбалы физика саласындағы зерттеулерге қатысты маңызды шешімдер қабылдауға жауапты. Халықаралық қорлар кеңестік кезеңнен кейінгі қысқартулар мен өзгерістерден кейін Саровтағы кейбір ғылыми зерттеушілерді қаржыландыруға көмектесті. Қаланың қоршаулары мен электрлі қоршаулар оқшауланған қоймалардың айналасында сақталады. 1998 жылы бір тұрғын қоршаудың қаланы ұйымдасқан қылмыстан да қорғағанын айтты. 2010 жылғы Ресейдегі орман өрттері кезінде Ресей армиясы орман өрттерінің алдын алу шараларын қабылдады және радиоактивті материал басқа жерге көшірілгені туралы хабарланды. 2019 жылғы 12 тамызда Саровтың басты алаңында бес табытты қарау кезінде байрақтар жартылай төмен түсірілді. Бұл – Ресей теңіз күштері зымырандарды сынақтан өткізетін негізгі полигоны болып табылатын Мемлекеттік орталық теңіз сынақ полигонында Северодвинск маңында 2019 жылғы 8 тамызда болған Нёноксадағы радиациялық апатта қаза тапқан бес Росатом қызметкерінің денесі еді. Кейінірек 2019 жылғы 12 тамызда 9М730 "Буревестник" (Petrel) зарядын әзірлеуге және сынауға қатысқан Росатом қызметкерлерінің денелері Саровтың басты зиратына жерленді. Әкімшілік бөлініс ретінде Саров облыстық маңызы бар қала Саров қалалық округі ретінде біріктірілген.

The history of the town can be divided into two different periods. In the earlier history of Russia it was known as one of the holy places of the Russian Orthodox Church, because of its monastery, that gave Russia one of its greatest saints, St. Seraphim. Since the 1940s, it has gradually become the center for research and production of Soviet and later Russian nuclear weapons. The history of human settlement in the area around Sarov goes back at least to the 12th–13th centuries, when a large Mordvin settlement was founded on its spot. In 1298, the town was taken over by Tatars. The modern town took its name from being the site of the Sarov Monastery next to the Sarov River. In 1664, an Orthodox monk Theodosius first settled on the Sarov hill. The first Church of Sarov tenement was founded in 1706. Saint Seraphim was living in Sarov from 1778 to 1833. In 1903, the monastery was visited by Tsar Nicholas II and other members of the royal family. At that time the monastery had nine churches, including one underground. Around 320 monks lived in the monastery. In 1923 the monastery was closed, and the monks were executed by the Bolsheviks. During World War II, the monastery buildings were used as factories for producing rockets for BM 13 "Katyusha" rocket launchers. In 1946, the All Union Scientific Research Institute of Experimental Physics—a nuclear weapons design facility that would become known in the West under the acronym VNIIEF—was built. Sarov became a closed city. It was removed from all unclassified maps. Initial provisional names included Base 112, Site 550, Yasnogorsk, Kremlyev and Arzamas 75. Sarov was known as Arzamas 16 until 1995. In 1954, Arzamas 16 was granted town status. The town is home to the Russian Federation Nuclear Center and "Atomic Bomb" museum which has a number of casings of Soviet era nuclear weapons and photographs of those involved in their production. The main access is by train, which, after a security stop and inspection, is allowed into the town to disembark passengers. The small Sarov Airport is generally for government aircraft only, and visitors usually fly to Nizhny Novgorod airport and then drive. The town is surrounded by fences patrolled by the military. Foreigners, and even Russians who do not live in Sarov, are not allowed to enter the town without permission. Foreigners who visit on business must surrender their passports, phones, and cameras to security while they are in the facility, though some documentary filmmakers have shot footage inside the town walls. A large portion of the town is located on the grounds of the P. G. S. State Park in adjacent Temnikovsky District of the Republic of Mordovia. In 1993, the town became a sister city to Los Alamos, New Mexico, the home of the U. S. nuclear weapons design laboratory (Los Alamos National Laboratory, or LANL). Scientists from LANL and VNIIEF have cooperated on various arms control and nuclear safeguards programs, under which the Los Alamos scientists learned, to their amusement, that their Russian colleagues paid homage to their American rivals by irreverently calling their own laboratory "Los Arzamas." Boris Yeltsin changed the town's name back to Sarov at the request of the residents in August 1995. On June 17, 1997, a Russian Federal Nuclear Center senior researcher Alexandr Zakharov received a fatal dose of 4850 rem in a criticality accident. Today the Russian federal nuclear center is responsible for important decisions concerning the development, production, storage, and utilization of nuclear weapons; the recycling of radioactive and other materials; and research in fundamental and applied physics. International foundations have helped to fund some research scientists in Sarov following the downsizing and transitions after the Soviet era. The city's fences and the electrified fences around fissile stores are maintained. In 1998 a resident stated that the perimeter fences also kept the city free from organized crime. During the 2010 Russian wildfires the Russian Army took preventive forest fire measures and radioactive material was reported to have been secured elsewhere. On Monday August 12, 2019, flags in Sarov were lowered to half staff during the viewing of five coffins in Sarov's main square. These were the bodies of five Rosatom workers who were killed during the August 8, 2019, Nyonoksa radiation accident near Severodvinsk at the State Central Navy Testing Range which is the main rocket launching site of the Russian Navy. Later on August 12, 2019, the bodies of the Rosatom workers, who were involved in the development and testing of the 9M730 Burevestnik (Petrel) also known as by the NATO reporting name SSC X 9 Skyfall, were buried in Sarov's main cemetery. As a municipal division, the town of oblast significance of Sarov is incorporated as Sarov Urban Okrug.