Мұздық шөгінділері: тіл – мұздықтармен тасымалданған, сұрыпталмаған шөгінді. Жаратылуы, түрлері (біріншілік, екіншілік) және мұздық қозғалысы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сортталмаған мұздық шөгінділер мұздық шөгінділер. Тилл немесе мұздық тилл – сұрыпталмаған мұздық шөгінді. Тилл мұздықтың қозғалысы кезіндегі эрозия және материалды алып кету нәтижесінде пайда болады. Ол мұздың қозғалыс бағытында кейбір қашықтықта терминалдық, бүйірлік, медиалдық және жер беттік мореналарды құрау үшін шөгіндіге түседі. Тилл тікелей мұздықтармен түзілген бастапқы және өзен ағысымен және басқа да процестер арқылы қайта өңделген екіншілік шөгінділерге жіктеледі.
Unsorted glacial sediment
glacial sediments
Till or glacial till is unsorted glacial sediment. Till is derived from the erosion and entrainment of material by the moving ice of a glacier. It is deposited some distance down ice to form terminal, lateral, medial and ground moraines. Till is classified into primary deposits, laid down directly by glaciers, and secondary deposits, reworked by fluvial transport and other processes.
Сипаттама
Тилл – мұздықтардың тасымалдаған және мұздан немесе мұздан шығатын су арқылы тікелей шөгіндірген тау жыныстарының бір түрі. Ол басқа дрейфтерден тікелей мұздықтармен шөгіндірілуімен және балқыған сумен қайта өңделмеуімен ерекшеленеді. Тилл әдетте сұрыпталмаған және қабатталмаған, көбінесе біріктірілмеген болады. Көптеген тиллдер негізінен саз, күл және құмнан тұрады, бірақ олардың арасында кесек тастар, қиыршық тастар және үлкен тастар шашырап жатады. Саздың көп болуы, оның қозғалыс ағынымен қайта өңделмегенін көрсетеді, әйтпесе саз ұсатылар еді. Әдетте, бөлшек өлшемдерінің таралуы екі шыңды (бимодальды) көрсетеді, ал ірі бөлшектер шыңында кесек тастар басым болады. Тиллдегі кластар да аздап қисайған болуы мүмкін, олар ағысқа қарсы бағытта еңкейеді. Алғашқы зерттеушілер осы шөгінділерге «мұздық саз» терминін қолданған, бірақ ол қазір кеңінен қолданылмайды. Егер нашар сұрыпталған, біріктірілмеген мұздық шөгіндісінің тікелей мұздықтан шөгіндіргені белгісіз болса, ол диамикт немесе (литофикацияланған жағдайда) диамиктит деп сипатталады. Тиллдегі саздың көп бөлігі мұздықтың ұнтақталуы нәтижесінде пайда болады. Мұздық тиллдің шөгіндісі біркелкі емес, бір тилл жазығында әртүрлі эрозиялық механизмдер мен тиллдің тасымалдаушы мұздыққа қатысты орналасуына байланысты әртүрлі тиллдер болуы мүмкін. Тилл терминальдық морена, бүйірлік және медиальдық мореналар бойымен, сондай-ақ мұздықтың жерлік моренасында шөгіндіріледі, ал көне жазбаларда морена көбінесе тиллмен шатастырылады. Тилл барабандар мен флейталар түрінде де шөгіндірілуі мүмкін, бірақ кейбір барабандар тек қабатталған шөгінділердің өзегінен және тиллдің қабығынан тұрады. Жер бедерінің мұздық тарихын түсіндіру қиын болуы мүмкін, өйткені жер бедері бірін-бірі жабатын үрдіске бейім. Мұздықтар еріген кезде, үлкен көлемдегі тилл эрозияға ұшырап, қайта өңделген мұздық шөгінділері үшін шөгінділердің көзіне айналады. Оларға сандрлардағы ағынды су сияқты мұздық-флювиалдық шөгінділер, сондай-ақ проглациальдық көлдердегі жылдық қабаттар (варвалар) сияқты мұздық-көлдік және мұздық-теңіздік шөгінділер жатады. Тиллдің эрозиясы тіпті мұз астындағы ортада, мысалы, туннельді аңғарларда да жүруі мүмкін.
Till is a form of glacial drift, which is rock material transported by a glacier and deposited directly from the ice or from running water emerging from the ice. It is distinguished from other forms of drift in that it is deposited directly by glaciers without being reworked by meltwater. Till is characteristically unsorted and unstratified, and is not usually consolidated. Most till consists predominantly of clay, silt, and sand, but with pebbles, cobbles, and boulders scattered through the till. The abundance of clay demonstrates lack of reworking by turbulent flow, which otherwise would winnow the clay. Typically, the distribution of particle sizes shows two peaks (it is bimodal) with pebbles predominating in the coarser peak. Clasts in till may also show slight imbrication, with the clasts dipping upstream. Early researchers tended to prefer the term boulder clay for the same kind of sediments, but this has fallen into disfavor. Where it is unclear whether a poorly sorted, unconsolidated glacial deposit was deposited directly from glaciers, it is described as diamict or (when lithified) as diamictite. Much of the silt in till is produced by glacial grinding, The deposition of glacial till is not uniform, and a single till plain can contain a wide variety of different types of tills due to the various erosional mechanisms and location of till with respect to the transporting glacier. Till is deposited as the terminal moraine, along the lateral and medial moraines and in the ground moraine of a glacier, and moraine is often conflated with till in older writings. Till may also be deposited as drumlins and flutes, though some drumlins consist of a core of stratified sediments with only a cover of till. Interpreting the glacial history of landforms can be difficult due to the tendency of overprinting landforms on top of each other. As a glacier melts, large amounts of till are eroded and become a source of sediments for reworked glacial drift deposits. These include glaciofluvial deposits, such as outwash in sandurs, and as glaciolacustrine and glaciomarine deposits, such as varves (annual layers) in any proglacial lakes which may form. Erosion of till may take place even in the subglacial environment, such as in tunnel valleys.
Салымға салу
Субледістік қоқыс жинағы – мұздық астындағы шөгінділер, олар мұздық төсегіне күшпен немесе "қабыстырылып" енгізіледі. Мұздықтардың ілгерілеуі немесе шегінуі кезінде мұзбен бірге шөгіндірілген сынықтардың жылдамдығы мұздың өзінен төмен болуы мүмкін. Егер сынықтың төсекпен үйкелісі жоғарыдағы және айналасындағы мұз ағысының күшінен асып кетсе, сынық қозғалысын тоқтатады және тұраққа айналады.
Subglacial lodgement tills are deposits beneath the glacier that are forced, or "lodged" into the bed below. As glaciers advance or retreat, the clasts that are deposited by the ice may have a lower velocity than the ice itself. When the friction between the clast and the bed exceeds the forces of the ice flowing above and around it, the clast will cease to move, and it will become a lodgement till.
Құйылғанға дейін
Субледістік балқу балқымалары – мұз тілінің еруі арқылы түзілген балқымалар. Уақыт өте кластар мұздықтың табанына жеткізіледі, ал табандық еру жалғасқан сайын олар мұздықтың астында бірте-бірте шөгінді түзеді. Шөгіндінің жылдамдығы табандық еру жылдамдығымен реттеледі, сондықтан еруге әсер ететін факторларды қарастыру қажет. Оларға геотермальдық жылу ағыны, сырғанаудан туындаған жылу, мұздың қалыңдығы және мұз бетінің температуралық градиенттері жатуы мүмкін.
Subglacial meltout tills are tills that are deposited via the melting of the ice lobe. Clasts are transported to the base of the glacier over time, and as basal melting continues, they are slowly deposited below the glacier. Since the rate of deposition is controlled by the rate of basal melting, it is worth considering the factors that contribute to melting. These can be the geothermal heat flux, frictional heat generated by sliding, ice thickness, and ice surface temperature gradients.
Деформация кезінде
Субледістік деформациялық мореналар – қозғалатын мұздықтың тудырған қысымдары мен серпім күштерінің нәтижесінде төсек топографиясы қайта өңделгенде мұздық шөгінділерінің біртектіленуіне жатады. Олардың құрамында мұздыққа дейінгі шөгінділер (мұздық емес немесе бұрынғы мұздық шөгінділері) болады, олар еріген процестер немесе тікелей шөгінді арқылы деформацияланған. Осы шөгінді мореналардың үнемі қайта өңделуі өте біртекті моренаға алып келеді.
Subglacial deformation tills refer to the homogenization of glacial sediments that occur when the stresses and shear forces from the moving glacier rework the topography of the bed. These contain preglacial sediments (non glacial or earlier glacial sediments), which have been run over and thus deformed by meltout processes or lodgement. The constant reworking of these deposited tills leads to a highly homogenized till.
Тиллит
Тилл кейіннен көміліп, қатты жынысқа айналған немесе литификацияланған жағдайда, ол шөгінді жыныс – тиллит деп аталады. Оңтүстік Атлант мұхитының екі жағындағы ежелгі тиллиттердің сәйкес келетін қабаттары континенттік қозғалыстың алғашқы дәлелдерін ұсынды. Сол тиллиттер Прекамбрийдегі "Қарлы Доп" Жер мұз басу оқиғасы гипотезасын қолдауға да мүмкіндік береді.
In cases where till has been indurated or lithified by subsequent burial into solid rock, it is known as the sedimentary rock tillite. Matching beds of ancient tillites on opposite sides of the south Atlantic Ocean provided early evidence for continental drift. The same tillites also provide some support to the Precambrian Snowball Earth glaciation event hypothesis.
Экономикалық ресурстар
Кейде тақталарда алтын сияқты құнды минералдардың шоғырлары кездеседі. АҚШ-тың солтүстік-орталық аймақтарында және Канадада мұздық тақталарынан алмастар табылған. Тақталарды іздеу – кең аумақта сынамалар алып, алтын, уран, күміс, никель немесе алмастар сияқты құнды минералдардың болуын анықтау арқылы кен іздеу әдісі. Тақталардың көрсеткен бағыты минералдарды олардың түпкі тау жынысты көзіне дейін табуға көмектеседі.
Tills sometimes contain placer deposits of valuable minerals such as gold. Diamonds have been found in glacial till in the north central United States and in Canada. Till prospecting is a method of prospecting in which tills are sampled over a wide area to determine if they contain valuable minerals, such as gold, uranium, silver, nickel, or diamonds, and the flow direction indicated by the till is then used to trace the minerals back to their bedrock source.