Кіріспе
Аэолиялық процестер немесе су ағыны арқылы құрылған бос құм төбесі. Дюна – жел немесе сумен қозғалған құмнан тұратын жер бедері. Ол әдетте дөңес, жота немесе төбенің пішінін алады. Дюналар орналасқан аймақ дюналар жүйесі немесе дюналар кешені деп аталады. Ірі құм кешені құм даласы деп аталады, ал желмен шашылған құм немесе құмдықтармен жабылған кең, тегіс аймақтар, өсімдік жамылғысы аз немесе мүлдем жоқ болса, эргтер немесе құм теңіздері деп аталады. Дюналар әр түрлі пішінде және мөлшерде кездеседі, бірақ көптеген дюналардың жел соққан (stoss) жағындағы бөлігі ұзын, ал лее (lee) жағындағы құлама беті қысқа болады. Дюналар арасындағы аңғар немесе ойыс дюналық ойыс деп аталады. Дюналар ең көп кездесетін орта – шөлді жерлер, онда ылғалдың жетіспеуі дюналардың дамуына кедерілгіше болатын өсімдіктердің өсуіне тосқауыл қояды. Дегенмен, құм шөлдерге ғана тән емес, дюналар теңіз жағалауларында, жартылай шөлді климаттағы өзендер бойында, мұздықтардың суымен шашылған жерлерінде және құмды тас жартастардың ыдырауынан мол құм пайда болатын басқа да аймақтарда кездеседі. Су асты дюналары өзендердің, сағалардың және теңіз түбіндегі құмды немесе қиыршық тасты төсектердегі су ағынының (флювиалдық процестер) әсерінен пайда болуы мүмкін. Кейбір жағалау аймақтарында жағажайдан ішке қарай параллель орналасқан бір немесе бірнеше дюналар жиынтығы болады. Көп жағдайда дюналар жерді теңіздің дауылдық толқындарынан қорғауда маңызды рөл атқарады. Жағалауды қорғау үшін жасанды дюналар да салынуы мүмкін. Жел мен судың динамикалық әрекеті дюналардың жылжуына әкелуі мүмкін, бұл ауыр салдарға алып келуі мүмкін. Мысалы, Батыс Австралиядағы Евкла қаласы 1890 жылдары дюналардың жылжуына байланысты басқа жерге көшірілді. "Дюна" сөзі қазіргі ағылшын тіліне 1790 жылдары француз тілінен келген, ал ол орта голланд тілінен шыққан dūne сөзінен алынған. Бұлардың барлығы бір типті материалдардың жинақталған жерлері. Дюналар әдетте 7 см-ден биік деп анықталады және бетінде толқындар болуы мүмкін, ал толқындар 3 см-ден төмен жинақталған материалдар болып табылады. Драа – бірнеше километрге созылған және ондағаннан жүздеген метрге дейін биіктігі бар өте ірі эолиялық жер бедері, оның үстінде дюналар орналасуы мүмкін. Дюналар құмдай бөлшектерден тұрады және кварцтан, кальций карбонатынан, қардан, гипстен немесе басқа материалдардан құралуы мүмкін. Дюнаның жел соққан (жоғары) жағы stoss жағы деп аталады, ал желден қашық (төмен) жағы lee жағы деп аталады. Құм stoss жағына қарай итеріледі (сырғанау) немесе секіріп (тұздық) өтеді және lee жағынан төмен сырғанап түседі. Құмның сырғанап түскен жағы құлама бет (немесе құм беті) деп аталады. Багнольд формуласы бөлшектердің қандай жылдамдықпен тасымалданатынын көрсетеді.
A dune is a landform composed of wind or water driven sand. It typically takes the form of a mound, ridge, or hill. An area with dunes is called a dune system or a dune complex. A large dune complex is called a dune field, while broad, flat regions covered with wind swept sand or dunes, with little or no vegetation, are called ergs or sand seas. Dunes occur in different shapes and sizes, but most kinds of dunes are longer on the stoss (upflow) side, where the sand is pushed up the dune, and have a shorter slip face in the lee side. The valley or trough between dunes is called a dune slack. Dunes are most common in desert environments, where the lack of moisture hinders the growth of vegetation that would otherwise interfere with the development of dunes. However, sand deposits are not restricted to deserts, and dunes are also found along sea shores, along streams in semiarid climates, in areas of glacial outwash, and in other areas where poorly cemented sandstone bedrock disintegrates to produce an ample supply of loose sand. Subaqueous dunes can form from the action of water flow (fluvial processes) on sand or gravel beds of rivers, estuaries, and the sea bed. Some coastal areas have one or more sets of dunes running parallel to the shoreline directly inland from the beach. In most cases, the dunes are important in protecting the land against potential ravages by storm waves from the sea. Artificial dunes are sometimes constructed to protect coastal areas. The dynamic action of wind and water can sometimes cause dunes to drift, which can have serious consequences. For example, the town of Eucla, Western Australia, had to be relocated in the 1890s because of dune drift. The modern word "dune" came into English from French around 1790, which in turn came from Middle Dutch dūne. which are all deposits of the same type of materials. Dunes are generally defined as greater than 7 cm tall and may have ripples, while ripples are deposits that are less than 3 cm tall. A draa is a very large aeolian landform, with a length of several kilometers and a height of tens to hundreds of meters, and which may have superimposed dunes. Dunes are made of sand sized particles, and may consist of quartz, calcium carbonate, snow, gypsum, or other materials. The upwind/upstream/upcurrent side of the dune is called the stoss side; the downflow side is called the lee side. Sand is pushed (creep) or bounces (saltation) up the stoss side, and slides down the lee side. A side of a dune that the sand has slid down is called a slip face (or slipface). The Bagnold formula gives the speed at which particles can be transported.
Эолдық құм пішіндері
Дюналардың негізгі бес түрі бар: тіл тәрізді, сызықтық, жұлдызды, күмбезді және параболалық. Дюналық аймақтар үш түрде кездеседі: қарапайым (негізгі типтегі жеке дюналар), құрама (бір типтегі кіші дюналар үлкен дюналардың үстінде қалыптасатын), және күрделі (әр түрлі типтердің қосылысы).
Көлденең құмдықтар
Мойынға келген бархан төбелері барханоидтық қырқаларға бірігіп, кейіннен жел бағытына көлденең немесе аздап иіліп келген сызықтық (немесе сәл бұрамалы) көлденең құмды қырқаларға ауысады. Олардың аталуы осы көлденең орналасуынан, яғни жел бағытына перпендикуляр соғып тұруынан туындайды. Кейбір сызықтық құмдықтар бірігіп Y пішіндес құрама құмдықтарды құрайды.
Параболалық
U пішіндес құм үйінділері, қанат тәрізді созылған қолдары бар параболалық төбелер. Бұл төбелер өсімдік жамылғысы бар құмның эрозиясынан пайда болатын, U пішіндес шұңқырға алып келетін құмды жарылыстардан қалыптасады. Созылған қолдар өсімдіктермен ұсталып тұрады; Жердегі ең үлкен қол 12 км-ге жетеді. Кейде оларды U пішіндес, жарылыс немесе шаштық құмдар деп атайды және олар жағалау шөлдерінде кеңінен танымал. Жарты ай тәрізді құмдардан айырмашылығы, олардың қырлары желге қарсы бағытталған. Құмның көп бөлігі алға қарай жылжиды. Бұл U немесе V пішіндес, жақсы сұрыпталған, өте ұсақ және орташа құм үйінділері, құмның орталық бөлігінен желге қарсы созылатын қанаттары бар. Мұрынның сыртқы жағында және қанаттардың сыртқы беткейлерінде көбінесе сырғанақтар кездеседі. Бұл құмдар көбінесе жауын-шашын төменгі бөліктерінде және астыңғы топырақта сақталатын, жартылай құрғақ аймақтарда кездеседі. Бұрын құмдардың тұрақтылығы өсімдік жамылғысына байланысты деп есептелген, бірақ соңғы зерттеулер судың параболалық құмдардың тұрақтылығының басты факторы екенін көрсетті. Оларды жасыл желектер, бұталар мен ағаштар бекітеді, сондай-ақ артқа қарай созылатын қанаттарды да ұстап тұрады. Ішкі шөлдерде параболалық төбелер көбінесе құмды табақтардағы жарылыстардан пайда болады және өсімдіктермен жартылай ғана бекітілген желден созылады. Олар жағажай құмдарынан пайда болып, жағалау аймақтарындағы және ірі көлдердің жағалауындағы өсімдіктер өсетін жерлерге дейін созылуы мүмкін. Көптеген параболалық құмдардың биіктігі ондаған метрден аспайды, мұрын бөлігінде өсімдіктер құмның жиналуын тоқтатады немесе баяулатады. Жасырау параболалық төбелерде тек бір қанаттық жұп болады, ол жел соққан бағытқа қарай, алдыңғы мұрынның артынан созылады. Күрделі параболалық төбелер бірнеше қанаттық жұптардан тұрады. Күрделі параболалық төбелерге қосалқы, үстіне орналасқан немесе біріккен пішіндер кіреді, әдетте бархан тәрізді немесе сызықтық пішіндер. Параболалық құмдар, жарты ай құмдар сияқты, өте күшті желдің басым бағытта соққан жерлерде кездеседі. Бұл құмдар қазір өзгермелі жел жылдамдығымен сипатталатын аймақтарда табылғанымен, параболалық және жарты ай құмдардың өсуімен және жылжуымен байланысты желдер, жел бағытында ең тұрақты болуы мүмкін. Бұл жақсы сұрыпталған, өте ұсақ және орташа құмдардың дәнінің мөлшері шамамен 0,06-0,5 мм. Параболалық құмдардың сыртқы жақтарында ғана құм және тік беткейлер болады. Ішкі беткейлер көбінесе өсімдіктермен жақсы бекітілген, сондай-ақ құмдар арасындағы дәліздер де солай. Барлық құм қанаттары бір бағытта бағытталғандықтан және құм аралық дәліздер әдетте бос құмнан тазартылғандықтан, дәліздер құмның соңғы қанаттары арасында жүруге мүмкіндік береді. Алайда, құмның үстінен тікелей өту, қанаттарынан өту өте қиын болуы мүмкін. Сондай-ақ, мұрынды кесіп өту де қиын, өйткені мұрын көбінесе өсімдіктер аз немесе жоқ құмнан тұрады. Сыртқы сырғанақ беттері байқалмайтын және көбінесе ірі ұсақ құмнан тұратын кең параболалық құмдардың бір түрі зибар деп аталады. Зибар термині араб тілінен аударғанда "қатты беті бар дөңгелектелген жоталар" деген мағынаны білдіреді. Бұл құмдар кішкентай, төменгі рельефті және Вайомингтен (АҚШ) Сауд Арабиясына, Австралияға дейін планетаның көптеген жерлерінде кездеседі. Зибарлар арасындағы арақашықтық 50 метрден 400 метрге дейін, ал биіктігі 10 метрден аспайды. Құмдар басым желдің бағытына перпендикуляр шамамен 90 градус бұрышпен қалыптасады, ол ұсақ құмды желмен алып кетеді, ал ірі ұсақ құм қалдырылып, қыртысты қалыптастырады.
Кері бұрылатын құмдықтар
Желдің бағыты мерзімді түрде өзгеріп тұратын жерлерде кездесетін, кері бұрылатын құм төбелері – жоғарыда аталған түрлердің кез келгенінің нұсқалары болып табылады. Мұндай құм төбелерінде әдетте қарама-қарсы бағытталған үлкен және кіші сырғанақ беттері болады. Кіші сырғанақтар көбінесе уақытша болады, себебі олар жел бағыты өзгергеннен кейін пайда болып, жел тағы да басым бағытта соққанда жойылады. Драа белгілі бір өлшемге жеткен соң, әдетте үстіне орналасқан құм пішіндері дамиды. Олар кішкентай құм төбелерінен көне және жайлырақ қозғалатындығы айтылады.
Жағалаудағы құмдықтар
Жағалаудағы құмдықтар ылғал құм жағалауға жиналғанда, құрғап, желмен жағаға тарағанда қалыптасады. Құмдықтар жағажайдың желмен әкелінген құм жинақталуына жеткілікті кеңдікте және бағытталған жағалау желдерінің құмды құрлыққа қарай ұшыруына мүмкіндік беретін жерлерде пайда болады. Жағалау құмдықтарының қалыптасуы үшін үш маңызды фактор бар: көп мөлшерде құм, осы құмды жылжытуға жел және құм жинақталатын орын. Кедергілер – мысалы, өсімдіктер, кесек тастар және т.б. – желдің жылдамдығын төмендетіп, құм түйіршіктерінің жиналуына себеп болады. Бұл кішкентай "жаңа құмдықтар" немесе "көлеңкелі құмдықтар" желдің жылдамдығын төмендеткен кедергі тігінен өсе алса, тігінен өседі (яғни өсімдіктер). Жағалау құмдықтары жағалау өсімдіктерінің тұқымдары немесе тамырлары арқылы таралуы нәтижесінде бүйірлеме бағытта кеңейеді. Жағалау құмдықтарының модельдері олардың соңғы тепе-теңдік биіктігінің су сызығы мен өсімдіктер өсе алатын жер арасындағы қашықтыққа байланысты екенін көрсетеді. Жағалау құмдықтары олардың қайда дамығанына немесе пішінін бастағанына қарай жіктеледі. Құмдықтар әдетте бастапқы немесе екіншілік құмдықтар тобына бөлінеді. Әлемнің әртүрлі аймақтарындағы құмдықтардың пішіні олардың нақты жағалау профиліне тән. Жағалау құмдықтары жергілікті флора мен фаунаны қолдау үшін жеке өмір сүру орындарын және/немесе тіршілік ету орталарын қамтамасыз ете алады. Құмдықтарда құм жыландары, кедір-құмырсқалар, кеміргіштер және әртүрлі жәндіктер сияқты жануарлар мекендей алады. Көп жағдайда құмдықтардың өсімдіктері жағалау құмдықтарының жануарлар үшін маңыздылығын ескермей талқыланады. Сонымен қатар, түлкілер мен жабайы шошқалар сияқты кейбір жануарлар аң аулау үшін жағалау құмдықтарын пайдалана алады. Құстар да жағалау құмдықтарын ұя салу үшін пайдаланады. Бұл түрлердің барлығы құмдықтардың жағалау ортасының олардың түрлерінің тіршілігі үшін маңызды екенін сезінеді. Уақыт өте келе жағалау құмдықтары тропикалық дауылдар немесе басқа да күшті дауылдардың әсеріне ұшырауы мүмкін, бұл олардың орналасқан жеріне байланысты. Жақында жүргізілген зерттеулер жағалау құмдықтарының дамуы дауылдардың жиілігіне қатысты құмдықтардың өсу қарқынына байланысты жоғары немесе төмен морфологияға қарай дамитінін көрсетті. Дауыл кезінде құмдықтар жағаға қарай қозғалғанда толқын энергиясын азайтуда маңызды рөл атқарады. Нәтижесінде жағалау құмдықтары, әсіресе дауыл толқынына ұшыраған құмдық аймақтарындағы құмдықтар, кері шегінеді немесе бұзылады. Жағалау құмдықтарына тропикалық белсенділіктің зиянын азайту үшін, жекелеген агенттіктер дауылдан кейін құм жиналуына көмектесу үшін қоршаулар орнату сияқты қысқа мерзімді шаралар қолдануы мүмкін. Дауыл кезінде құмдықтардың қаншалықты бұзылатыны оның жағалаудағы орналасуына және белгілі бір маусымда жағажайдың пішініне байланысты. Қысқы ауа райы суық аймақтарда жазда жағажайлар жұмсақ толқындардың әсерінен көбірек дөңгелек пішінге ие болады, ал сол жағажай қыста көбірек ойыс пішінге ие болуы мүмкін. Нәтижесінде жағалау құмдықтары қыста жазғыдан гөрі тез ерозияға ұшырайды. Жазғы ауа райы суық аймақтарда керісінше. Бұл жағалау қауымдастықтарына көптеген қауіп-қатерлер бар. Кейбір жағалау құмдықтары, мысалы Сан-Францискодағылар, урбанизация салдарынан толығымен өзгертілді, құмдықтарды адамдар пайдалану үшін қайта жабдықтау. Бұл жергілікті түрлерді қауіпке ұшыратады. Калифорнияда және Ұлыбританияның кейбір аймақтарында инвазивті түрлердің енуі де қауіпті. Carpobrotus edulis сияқты өсімдік түрлері құмдықтарды тұрақтандыру және бау-бақша шаруашылығына пайдасы бар деп есептеліп Оңтүстік Африкадан әкелінді, бірақ оның орнына жергілікті түрлердің жерін иеленді. Ammophila arenaria, еуропалық жағажай шөбі деп аталады, оның да осындай тарихы бар, бірақ ол бау-бақшаға пайдасы жоқ. Ол үлкен жерді жабады және ойдағыдай құмдықтарды тұрақтандырды, бірақ күтпеген салдарынан жергілікті түрлердің сол құмдықтарда өркендеуіне кедергі келтірді. Мысалы, Калифорния штатының Пойнт-Рейес аймағындағы құмдық алаңы. Қазір осы екі инвазивті түрден құтылуға тырысуда.
Жағалаудағы құмдықтарда экологиялық сабақтастық
Құмдық пайда болған кезде өсімдіктердің кезекпен орналасуы жүзеге асады. Жаңа құмдықтардағы жағдайлар қиын, теңізден келген тұзды шашыраңқы желмен бірге күшті жел соғады. Құмдық жақсы кептіріледі және көбінесе құрғақ болады, оның құрамында теңіз қабықшаларынан алынған кальций карбонаты болады. Дауыл толқындарымен әкелінген шіріген теңіз балдыры құмдыққа қоныстануға мүмкіндік беру үшін пионерлік түрлерге қоректік заттар қосады. Мысалы, Ұлыбританияда бұл пионерлік түрлер көбінесе маррам шөбі, теңіз шөбі және басқа да теңіз шөптері болып табылады. Бұл өсімдіктер құмдықтың алдыңғы бөлігінің қатал жағдайларына жақсы бейімделген, әдетте су деңгейіне жететін терең тамырлары, азот қосылыстарын өндіретін тамыр түйіндері және транспирацияны азайтатын қорғалған жапырақ саңылаулары (стомалары) бар. Сонымен қатар, терең тамырлар құмды бір-бірімен байланыстырады, ал шөптердің үстінен құм көп соққан сайын құмдық кеңейеді және құмдықтың алдыңғы бөлігіне айналады. Шөптер топыраққа азот қосады, соның нәтижесінде басқа, нашар төзімді өсімдіктер құмдықтарды мекендей алады. Әдетте, бұл жусан, қызыл жусан және қырыққабаттар болып табылады. Бұл өсімдіктер де топырақтағы судың аз болуына бейімделген және транспирацияны азайтатын кішкентай, тікенді жапырақтары бар. Жусан топыраққа гумус қосады және әдетте нитраттардың шаюынан туындаған топырақтың төмен pH деңгейіне төзімді қылқан жапырақты ағаштармен алмастырылады, бұл органикалық заттардың жиналуы мен ыдырауынан болады. Қылқан жапырақты ормандар және жусанды далалар құмдық жүйелері үшін кең таралған климакс қауымдастықтары болып табылады. Жаңа құмдықтар сары құмдықтар деп аталады, ал жоғары гумус құрамына ие құмдықтар сұр құмдықтар деп аталады. Құмдықтарда шаю процесі жүзеге асырылады, гумус шұңқырларға жуылады, ал шұңқырлар құмдықтардың ашық бөліктеріне қарағанда көбірек дамыған болуы мүмкін. Әдетте, сирек кездесетін түрлер осы шұңқырларда дамиды және құмдық шұңқырларының топырағы суға толып, тек батпақты өсімдіктердің ғана тіршілік етуіне мүмкіндік береді. Еуропадағы өсімдіктерге мыналар жатады: иілгіш жалбыз, мақта шөбі, сары ирис, қамыс және құрақ. Еуропалық құмдықтардағы омыртқалы жануарларға келетін болсақ, кейде жапырақты бақалар мұнда көбейеді.
Гипс құмдары
Шөлдерде, ірі әк тасты таулар жабық алапты қоршап тұратын жерлерде, мысалы, Нью-Мексиконың оңтүстік-орталық бөлігіндегі Уайт-Сэндс ұлттық паркі сияқты, сирек болатын дауыл суы еріген әк тас пен гипсті алаптың төменгі жатқан бөлігіне әкеледі. Мұнда су буланып, гипс қалдырып, селенит деп аталатын кристалдар пайда болады. Осы процесте қалған кристалдар желдің әсерінен тозып, қармен жабылған ландшафтқа ұқсайтын кең ақ құмды далаларға айналады. Мұндай құмдалалар сирек кездеседі және теңізге шайылып кетпейтін, өте ерігіш гипсті сақтай алатын жабық, құрғақ алаптарда ғана қалыптасады.
Набха құмдықтары
Набха немесе шоққабырғалы құм – өсімдіктермен бекітілген шағын құм төбешік. Олар көбінесе шөлдеуге ұшырау немесе топырақ эрозиясының белгісі болып табылады және жануарлар үшін ұялау мен қуысу орындары ретінде қызмет етеді.
Су асты дюналары
Су асты құмдықтары су ағынының әсерінен құм немесе қиыршық тас төсегінде қалыптасады. Олар өзендер мен ушқалақтар сияқты табиғи арналарда кең таралған, сондай-ақ жасалма арналар мен құбырларда да пайда болады. Құмдықтар ағыс бағытында жылжып, жоғары беткейі эрозияланып, шөгінділер төменгі беткейге жиналады, осылайша әдеттегі төсек пішіні құрылымы қалыптасады. Су асты бархан құмдықтарының жағдайында, тұнбалар олардың "мүйіздері" деп аталатын шеттері арқылы жоғалады. Бұл құмдықтар көбінесе бір-біріне ұқсас толқын ұзындығы мен биіктігі бар, үздіксіз "тізбек" түрінде қалыптасады. Құмның пішіні оның қалыптасқан ортасы туралы мәлімет береді. Мысалы, өзендер ассиметриялық толқындарды жасайды, олардың тік беткейі ағыс бағытына қаратылады. Геологиялық жазбалардағы шөгінді қабаттарында сақталған толқын іздері ағын бағытын анықтауға және осылайша шөгінділердің бастауын көрсетуге пайдаланылуы мүмкін. Арна төсегіндегі құмдықтар ағысқа қарсылықты күрт арттырады, олардың пайда болуы мен өсуі өзеннің су тасқынында маңызды рөл атқарады.
Литифтелген құмдықтар
Литифицирленген (жүйілген) құмдық құм – теңіз немесе эолдық құмдық құмның тығыздалып, қатайған кезде пайда болатын құмтастың бір түрі. Осы күйге келгеннен кейін, тау жынысынан өтетін су минералдарды ерітіп алып, шөгіндіре алады, бұл тау жынысының түсін өзгертуі мүмкін. Литифицирленген құмдықтардың қиылысқан қабаттары, АҚШ-тың батысындағы Сион ұлттық паркінде көрінетіндей, кесілген сызықтардың өрнектерін жасайды. АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы тұтас және қатайған құмдық құмдарды атау үшін "slickrock" деген сленгтік термин қолданылады, бұл атауды Ескі Батыстың пионерлері енгізген, себебі олардың болат ободты вагон дөңгелектері осы тау жынысынан жақсы ұстамады.
Шөлдіктену
Құм төбелері адамдар қоныстанған жерлерге жақын келгенде оларға зиян келтіруі мүмкін. Құм төбелері әртүрлі жолдармен жылжиды, олардың барлығына жел көмектеседі. Төбелердің жылжуының бір жолы – құм бөлшектерінің жер бетінде домалап, секіріп қозғалуы, шар сияқты. Осы секіріп қозғалған бөлшектер жерге түскенде, басқа бөлшектерге соқтығысып, оларды да жылжытуы мүмкін, бұл процеске "сығу" дейді. Жел күші біршама артқанда, бөлшектер ауада соқтығысып, құм ағынын тудырады. Үлкен шаң дауылдары кезінде құм төбелері осындай ағындар арқылы ондаған метрге жылжуы мүмкін. Қар көшкіні сияқты, құм көшкіндері де төбелердің желге қарсы бетінен құлап, оларды алға жылжытады. Құм Африка, Таяу Шығыс және Қытайдағы ғимараттар мен егістерге қауіп төндіреді. Құм төбелерін мұнаймен сіңдіру олардың жылжуын тоқтатады, бірақ бұл әдіс құнды ресурсты қолданады және төбелердегі жануарлардың мекенін қиратады. Құм тосқауылдары да олардың жылдамдығын баяулатуы мүмкін, бірақ геологтар әлі де тосқауылдардың ең тиімді дизайнын зерттеп жатыр. Құм төбелерінің қалалар мен ауылдарды, сондай-ақ ауыл шаруашылығы жерлерін жабуына жол бермеу Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасы үшін маңызды міндетке айналды. Құм төбелерін өсімдіктермен жабу оларды тұрақтандыруға көмектеседі.
Қорғау
Құмды мекендер өте ерекше өсімдіктер мен жануарларға арналған нишалар ұсынады, оның ішінде көптеген сирек түрлер және кейбір жойылу қаупі төнген түрлер де бар. Адам халқының кеңінен таралуына байланысты, құмдылар жерді игеру және рекреациялық мақсатта пайдалану арқылы жойылу қаупінде, сондай-ақ қоныстанған аймақтарға құмның енуін болдырмау үшін өзгертілуде. АҚШ, Австралия, Канада, Жаңа Зеландия, Ұлыбритания, Нидерланды және Шри-Ланка сияқты бірқатар елдер құмды құмдарды тұрақтандыру арқылы құмдыларды қорғауға бағытталған маңызды бағдарламаларды әзірледі. Ұлыбританияда құмдылардың жоғалуын бағалау және болашақта құмдылардың жойылуын болдырмау мақсатында Биологиялық әртүрлілік жөніндегі іс-қимыл жоспары жасалды.
Әлемдегі ең биік құмдықтар
+ Ескерту: Бұл кесте ішінара бағалауға және толық емес ақпаратқа негізделген. Дюнаның биіктігі базадан фут/метр, теңіз деңгейінен фут/метр, орналасқан жері, ескермелер: Дюна Федерико Кирбус ≈4,035/1,230 ≈9,334/2,845 Больсон де Фиамбала, Фиамбала, Катамарка провинциясы, Аргентина Әлемдегі ең биік дюна. Cerro Blanco ≈3,860/1,176 ≈6,791/2,080 Наска провинциясы, Ика аймағы, Перу Перудегі ең биік, әлемде екінші биік дюна. Badain Jaran Dunes ≈1,640/500 ≈6,640/2,020 Бадаин Жарран шөлі, Алашан жазығы, Ішкі Моңғолия, Гоби шөлі, Қытай Әлемдегі ең биік тұрақты дюналар және Азиядағы ең биік дюна. Rig e Yalan Dune ≈1,542/470 ≈3,117/950 Лют шөлі, Керман, Иран Жердегі ең ыстық жер (Гандам Бериан). Average Highest Area Dunes 1,410/430? ≈6,500/1,980? Исауане н Тифернин құм теңізі, Алжир Сахарасы Африкадағы ең биік дюна. Big Daddy/Dune 7 (Big Mama?) 1,256/383 ≈1,870/570 Соссусвлей дюналары, Намиб шөлі, Намибия / Уолвис шығанағына жақын, Намиб шөлі, Намибия Намибияның Қоршаған орта және туризм министрлігінің мәліметі бойынша әлемдегі ең биік дюна. Mount Tempest ≈920/280 ≈920/280 Моретон аралы, Брисбен, Австралия Австралиядағы ең биік дюна. Star Dune >750/230 ≈8,950/2,730 Ұлы құмдық дюналар ұлттық паркі және қорығы, Колорадо, АҚШ Солтүстік Америкадағы ең биік дюна. Dune of Pyla ≈345/105 ≈699/130 Аркашон шығанағы, Аквитания, Франция Еуропадағы ең биік дюна. Ming Sha Dunes ? 5,660/1,725 Дунхуан оазисі, Таклакан шөлі, Гансу, Қытай. Medanoso Dune ≈1805/550 ≈5446/1,660 Атакама шөлі, Чили Чилидегі ең биік дюна.
Жерден тыс құмдықтар
Дюналар атмосферасы, жел және шаң жеткілікті болатын кез келген ортада кездесуі мүмкін. Дюналар Марста және Титанның экваторлық аймақтарында көптеп таралған. Титанның дюналары шамамен 20–30 км ұзындығындағы кең аумақтарды қамтиды. Бұл аймақтар топографиялық тұрғыдан шектеулі емес, құм теңіздеріне ұқсайды. Бұл дюналар бойлық дюналар деп түсіндіріледі, олардың қырлары басым жел бағытына параллель бағытталған, бұл көбінесе батыстан шығысқа қарай жел ағынын көрсетеді. Құмның құрамында көмірсутектер болуы мүмкін, сондай-ақ араласқан мұз да болуы ықтимал. Дюналар ғылыми фантастикада кең таралған тақырып, құрғақ шөл планеталарын бейнелеуде жиі кездеседі, мысалы, 1956 жылғы «Құпия планета» фильмі және Франк Герберттің 1965 жылғы «Дюна» романы. «Дюна» франшизасындағы Арракис (Дюна деп те аталады) шөл планетасының ортасы, өз кезегінде, «Жұлдызды соғыстар» франшизасына әсер етті, онда Татуин, Геонозис және Якку сияқты ойдан шығарылған планеталардағы дюналар тақырыбы маңызды орын алады.