Кіріспе

физикалық географиялық термин. Төмендік, көбінесе таулар арасында, ішінде өзен ағатын жер.

Аңғар – бұл көбінесе таулар немесе қатар-қатар төбелер арасында созылып жатқан, ұзынша төмендік. Оның ішінде әдетте бір шетінен екінші шетіне дейін ағатын өзен немесе арна болады. Көптеген аңғарлар өзендер мен арналардың жер бетін ұзақ жылдар бойы эрозиялауының нәтижесінде қалыптасады. Кейбір аңғарлар мұздықтардың эрозиялық әрекетінен пайда болады. Мұндай мұздықтар биік тауларда немесе полярлық аймақтардағы аңғарларда сақталуы мүмкін. Төменгі ендіктерде және биіктіктерде мұздықтан пайда болған аңғарлар мұз дәуірінде пайда болған немесе кеңейген болуы мүмкін, бірақ қазір мұзсыз және өзендермен толған. Шөлді аймақтарда аңғарлар толығымен құрғақ болуы немесе су ағыны сирек кездесуі мүмкін. Әктас негіздері бар аймақтарда құрғақ аңғарлар жер бетінен емес, жер астынан су ағызудың нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Жаралымды аңғарлар негізінен эрозия емес, жер қозғалысынан пайда болады. Географтар аңғарлардың көптеген түрлерін сипаттайды, оларды белгілеу үшін әлемдік деңгейде қолданылатын немесе тек жергілікті жерлерде қолданылатын терминдерді пайдаланады.

Өрнектердің пайда болуы

Аңғарлар бірнеше түрлі процестер арқылы пайда болуы мүмкін. Көбінесе олар ұзақ уақыт бойы қозғалмалы судың эрозиясынан пайда болады және өзен аңғарлары деп аталады. Әдетте, кішкентай арналары бар аңғарлар үлкен аңғарларға құйылады, олар өз кезегінде одан да үлкен аңғарларға құйылып, ақырында мұхитқа немесе ішкі дренаждық алапқа жетеді. Полярлық аймақтарда және биік тауларда аңғарлар мұздықтардың әсерінен тозып, бұзылуы мүмкін; олар көлденең қимада U пішіндес профильге ие, ал өзен аңғарлары көбінесе V пішіндес профильге ие болады. Басқа аңғарлар негізінен жарылыс сияқты тектоникалық процестер нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Бұл үш процесс те геологиялық уақыт ішінде аңғардың қалыптасуына үлес қосады. Аңғардың екі беті арасындағы жазық (немесе салыстырмалы түрде жазық) бөлігі аңғар төбесі деп аталады. Аңғар төбесі көбінесе өзен шөгінділерінен қалыптасады және өзендік террасаларға ие болуы мүмкін.

Туннель

Туннельдік аңғар – континенттік мұздықтардың шетіне жақын, мұздық мұз астында пайда болған, қазір Антарктиданы және бұрынғы мұздық дәуірлерде барлық құрлықтардың бөліктерін жапқан үлкен, ұзын, U пішіндес аңғар. Мұндай аңғарлар ұзындығында, енінде және тереңдігінде (тереңдігі бойымен өзгеріп отыруы мүмкін) өте кең болуы мүмкін. Туннельдік аңғарлар мұз асты суының эрозиясы нәтижесінде қалыптасқан. Бұрын олар еріген судың көп көлемін тасымалдайтын мұз асты дренаж жолдары қызметін атқарған. Олардың қималары фьордтардың тік беткейлеріне ұқсас, ал жалпақ түбі мұз асты мұздық эрозиясына тән.

Еріген су

Орталық Еуропаның солтүстігінде Скандинавия мұздық қаптамасы түрлі мұз дәуірлерінде жер бедеріне қарсы, сәл көтеріліп, жоғары қарай жылжыды. Осының салдарынан, оның еріген сулары мұздық шекарасына параллель ағып, Солтүстік теңіз алабына жетіп, Urstromtäler деп аталатын үлкен, жазық далалы аңғарларды құрады. Басқа мұздық аңғарларынан өзгеше, бұл аңғарлар мұздың еріген суларының әсерінен пайда болған.

Өтпелі формалар мен иықтар

Топографияға, тау жыныстарының типіне және климатқа байланысты V, U және жазық аңғарлар арасындағы әртүрлі ауысу формалары қалыптасуы мүмкін. Бұл аңғарлардың төңірегі кең немесе тар болуы мүмкін, бірақ барлық аңғарлардың иығы болады. Тау аңғары неғұрлым кең болса, оның иықтары көбінесе соғұрлым төмен орналасқан. Бірақ каньондар – бұл ерекше жағдай, онда иық аңғардың беткейінің жоғарғы жағына жақын орналасқан. Альп тауларында, мысалы, Тирольдегі Инн аңғарында, иықтар өте төменде жатады (100–200 метрдей). Көптеген ауылдар осында орналасқан (әсіресе, күнге қарайтын беткейде), себебі климат өте қолайлы: тіпті қыста аңғардың төңірегі тұманға толы болса да, бұл ауылдар күн сәулесінде шағылысады. Роки тауларының немесе Альп тауларының кейбір тектоникалық белсенді аймақтарында (мысалы, Зальцбургте) бүйір аңғарлар бір-біріне параллель және тіктеу болып орналасқан. Кішкентай арналар өзендерге терең каньондар немесе сарқырамалар арқылы құяды.

Ағасты су

Аспалы аңғар – негізгі аңғардан биік жатқан қосалқы аңғар. Олар көбінесе U пішіндес аңғарлармен байланысты, онда кішірек мұздық үлкен көлемді мұздыққа құяды. Негізгі мұздық тік жартасты, терең U пішіндес аңғарды ойып жасайды, ал кішірек мұздық көлемі аз болғандықтан, беткей U пішіндес аңғарды қалыптастырады. Мұздықтардың беттері бастапқыда бірдей биіктікте болғандықтан, кішірек аңғар негізгі аңғардың үстінде "ілгіш" сияқты көрінеді. Көбінесе, суарналар жоғарғы аңғардың шығысында немесе оның жанында пайда болады. Аспалы аңғарлар су астындағы фьорд жүйелерінде де кездеседі. Согнефьордтың салалары негізгі фьордқа қарағанда әлдеқайда жайлы. Fjærlandsfjordтың аузы шамамен терең, ал жақын маңдағы негізгі фьорд терең. Икьефьордтың аузы тек терең, ал негізгі фьорд сол нүктеде шамамен терең. Мұздықтан пайда болған жерлер ғана емес, аспалы арналар мен аңғарлар да кездеседі. Аспалы аңғарлар – негізгі аңғар мен оның қосалқы аңғарларының эрозия жылдамдығының әртүрлі болуының нәтижесі ғана. Эрозия жылдамдығының әртүрлі болуы аңғардың әртүрлі бөліктеріндегі жапсарлы тау жыныстарының құрамымен байланысты. Қосалқы аңғарлар мұздықтармен немесе эрозия арқылы негізгі аңғардың түбінен баяу эрозияланып, тереңдейді; осылайша екі аңғардың тереңдігі арасындағы айырма уақыт өте келе артады. Көбінесе тау жыныстарына төзімді құрамдық бөліктері бар қосалқы аңғар негізгі аңғардың үстінен ілініп тұрады.

Құдық тәрізді

Троғ тәрізді аңғарлар күшті топографиялық денудацияға ұшыраған аймақтарда да қалыптасады. Мұздық U пішіндес аңғарларына қарағанда, төменге және жаққа қарай эрозия аз болады. Күшті беткейлік денудация нәтижесінде аңғардың жақтары жұмсақ еңіске ие болады; олардың аңғардың түбіне өтуі айқын емес. Троғ тәрізді аңғарлар негізінен перигляциалды және ылғалдылығы өзгеріп отыратын тропикалық аймақтарда кездеседі. Екі климат аймағы да күшті денудациямен сипатталады.

Қойынды

Қораптық аңғарлар кең, салыстырмалы түрде тегіс төңірекке және тік беткейлерге ие. Олар перигляциалдық аймақтарда көптеп кездеседі, сондай-ақ орта ендіктерде, бірақ тропикалық және шөлейт аймақтарда да таралған.

Жарық

Альбертин рифті және Грегори рифті сияқты рифті аңғарлар Жер беті астындағы тектоникалық қызметтің нәтижесінде Жер қыртысының кеңеюінен қалыптасады.

Өрнектер үшін терминдер

Көптеген терминдер әртүрлі типтегі аңғарларды сипаттау үшін қолданылады. Оларға мыналар жатады:

Кюв: Орталық немесе Оңтүстік Аппалачи тауларында геологиялық терезелердің эрозиясынан пайда болатын, бір немесе екі жағымен жабық шағын аңғар. Делл: Кішкентай, тыныш, көбінесе орманды аңғар. Құрғақ аңғар: Тұрақты су ағынымен қалыптаспаған аңғар. Эрозиялық аңғар: Эрозия нәтижесінде пайда болған аңғар. Құрлық: Таулар немесе қырлармен қоршалған шағын аңғарды белгілеу үшін қолданылатын термин. Ирландияда, Жаңа Англияда, Аппалачияда, Арканзас және Миссури штатындағы Озарк тауларында құрлық – бұл кішкентай аңғар немесе құрғақ арна. Бойлық аңғар: Екі дерлік параллель тау тізбегі арасында орналасқан сопақ аңғар. Тік беткейлі аңғар: Кенеттен аяқталатын, терең, тар, жазық түбі бар аңғар. Қабат аңғары: Кюэстаға параллель, оңай эрозияланатын қабаттардан қалыптасқан әдеттегі аңғар. Құрылымдық аңғар: Геологиялық құбылыстар, мысалы, құлау жарықтары немесе жоталардың көтерілуі салдарынан пайда болған аңғар. Арықтар, шатқалдар және клофтар сияқты ұқсас географиялық нысандар әдетте аңғарлар деп аталмайды.

Доңғалақтар үшін британдық аймақтық терминдер

Corrie, glen және strath терминдері – бұл гэль тіліндегі терминдердің ағылшын тіліне аудармасы және олар Шотландияда және басқа да гэль тілінің бұрын кең таралған аймақтардағы жер-су атауларында жиі кездеседі. Strath – бұл төбелердің арасындағы кең аңғар, оның төңірегі тегіс немесе көлбеу болып келеді. Glen – өзен аңғары, ол strath-қа қарағанда тік және тар. Corrie – таудың ойыс тәрізді шұңқыры. Бұл терминдердің әрқайсысы бұрын Ұлыбритания отарлаған елдерде де қолданылады. Corrie географияда (мұздық) цирк синонимі ретінде кеңінен қолданылады, сондай-ақ уэльс тілінен алынған cwm сөзі де осы мағынада қолданылады. Dale сөзі Англияның солтүстігінде және Шотландияның оңтүстігінде аз дәрежеде кездеседі. Аңғардың бір түрі үшін жалпы атау ретінде бұл термин әдетте кең аңғарды білдіреді, бірақ Йоркшир Дойлз аймағында "(атауы бар) Dale" деп аталатын көптеген кішкентай өзен аңғарлары бар. Clough – Англияның солтүстігінде кеңінен қолданылатын, тік беткейлі тар аңғарды білдіретін сөз. Gill – Камбрия мен Пеннин тауларындағы тау өзенін қамтитын шағын ойысты сипаттау үшін қолданылады. Combe (сондай-ақ coombe деп те аталады) термині Англияның оңтүстігінде кең таралған және төбеге орналасқан қысқа аңғарды сипаттайды. Hope, dean, slade, slack және bottom сияқты кішкентай аңғарларды білдіретін басқа терминдер Англияның әртүрлі аймақтарындағы жер-су атауларында жиі кездеседі, бірақ қазіргі кезде аңғардың синонимі ретінде қолданылмайды. Vale термині Англия мен Уэльсте кең өзен аңғарын, әдетте, кең су тасқыны жазықтығы немесе тегіс аңғар түбін сипаттау үшін қолданылады. Оңтүстік Англияда vales әртүрлі эрозияға төзімді тау жыныстарының арасында орналасқан, мұнда эрозияға төзімсіз тау жыныстары, көбінесе сазды тастар эрозияға ұшырайды. Мысалы, Оксфордширдегі Ақ жылқы аңғары.

Адам қоныстары

Адамзаттың алғашқы күрделі қоғамдарының біразы өзен аңғарларында қалыптасты, мысалы, Ніл, Тигр, Евфрат, Инд, Ганг, Янцзы, Сары өзен, Миссисипи және, мүмкін, Амазонка. Тарихқа дейінгі кезеңде өзендер тұщы су мен тағам (балық және аң) көзі ретінде, сондай-ақ жуу және қалдық суды кетіру үшін қолданылды. Судың жанында болу температураның күрт өзгеруін азайтып, суаруға мүмкіндік берді, бұл ауыл шаруашылығының дамуына түрткіс болды. Көптеген алғашқы өркениеттер осы өзен аңғарларындағы қауымдастықтардан өркендеді. Елді мекендердің аңғарларда орналасуына өзендерді кесіп өту орындарының орналасуы және су тасқынынан сақтану қажеттілігі сияқты көптеген факторлар әсер етеді.