Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Жылдам ағысы мен турбуленттілігі жоғары өзен бөлігі – өзен төсегінің салыстырмалы түрде тік еңіске ие болуынан судың жылдамдығы мен турбуленттілігі артатын өзеннің бөлігі. Ағыс, еңіс, тарылу және кедергілер – жылдамдықтардың пайда болуына қажетті төрт фактор.
River section with increased velocity and turbulence
Rapids are sections of a river where the river bed has a relatively steep gradient, causing an increase in water velocity and turbulence. Flow, gradient, constriction, and obstacles are four factors that are needed for a rapid to be created.
Физикалық факторлар
Сүрлеулер – ағынның (өзеннің тегіс ағып жатқан бөлігі) және каскад арасындағы гидрологиялық құбылыстар. Сүрлеулер өзеннің суының беткейіне тас-талқандардың көтерілуімен және ағынның тереңдігінің азаюымен сипатталады. Су ағыны тастардың үстінен және айналасынан шашырағанда, ауа көпіршіктері араласып, беткі қабаттың бөліктері ақ түске боялады, осылайша "ақ су" деп аталатын құбылыс пайда болады. Сүрлеулер өзен төсегінің материалы, өзен ағысының эрозиялық күшіне қарсы, ағынның төменгі бөлігіндегі төсекке қарағанда жоғары төзімді болған жерлерде қалыптасады. Қатты тау жыныстарынан ағып өтетін өте жас өзендер өз ұзындығының көп бөлігінде сүрлеулермен сипатталуы мүмкін. Сүрлеулер өзен суын ауаландырып, судың сапасын жақсартады. Сүрлеудің пайда болуы үшін қажетті шарт – градиенттің болуы, яғни өзеннің немесе ағынның төмен қарай бағытталған еңісі. Өзеннің еңісі неғұрлым биік болса, су соғұрлым жылдам ағып кетеді. Градиенттер әдетте шақырымға метрмен өлшенеді. Бұл өзеннің ағынына немесе су шығынына әсер етеді, ол уақыт бірлігіне шаққандағы су көлемі ретінде өлшенеді. Су ағыны неғұрлым жылдам болса, сүрлеудің пайда болуы соғұрлым ықтимал. Өзендегі рафтинг спорты көбінесе көптеген сүрлеулер бар учаскелерде жүргізіледі. Тарылу – өзендердің тар арналар арқылы ағып өтуі, осылайша судың жылдамдығын арттыруы. Бұл шөгінділердің тасымалдануы мен эрозияға байланысты кедергілердің пайда болуына да алып келуі мүмкін. Кедергілер адамның қызметінен, табиғи көшкіндерден және жер сілкінісінен, сондай-ақ шөгінділер мен қоқыстардың жиналуынан туындауы мүмкін. Осы төрт фактордың өзенде неғұрлым көп болуы, сол өзеннің сүрлеулі өзен болуы соғұрлым ықтимал.
Rapids are hydrological features between a run (a smoothly flowing part of a stream) and a cascade. Rapids are characterized by the river becoming shallower with some rocks exposed above the flow surface. As flowing water splashes over and around the rocks, air bubbles become mixed in with it and portions of the surface acquire a white color, forming what is called "whitewater". Rapids occur where the bed material is highly resistant to the erosive power of the stream in comparison with the bed downstream of the rapids. Very young streams flowing across solid rock may be rapids for much of their length. Rapids cause water aeration of the stream or river, resulting in better water quality. For a rapid to form, a necessary condition is the presence of a gradient, which refers to the river or stream's downward slope. When a river has a larger gradient, the water flows downhill faster. Gradients are typically measured in feet per mile. This impacts the river's flow or discharge, which is measured as a volume of water per unit of time. The faster the water flows, the more likely a rapid will form. River rafting sports are carried out where many rapids are present in the course. Constriction refers to when rivers flow through narrower channels, thus increasing the velocity of the water. This may also lead to the creation of obstructions due to sediment transportation and erosion. Obstacles may occur by human activity, natural landslides and earthquakes, or accumulation of sediment or debris. The more prominent these four factors are present in a river, the more likely that river is to be a rapid river.