Кіріспе

Құпия саяси құжат

АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздік мақсаттары мен бағдарламалары (United States Objectives and Programs for National Security, NSC68) – АҚШ Мемлекеттік және Қорғаныс департаменттері дайындаған және 1950 жылдың 7 сәуірінде президент Гарри Трумэнге ұсынған 66 беттік, жоғары құпия Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (NSC) саясаты. Бұл – "суық соғыстың" ең маңызды американдық саясатының бірі. Ғалым Эрнест Р. Мэйдің сөздерімен айтқанда, NSC68 "1950 жылдан бастап 1990 жылдардың басында Кеңес Одағының құлауына дейін суық соғыстың әскерилендірілуінің жоспарын ұсынды". NSC68 және одан кейінгі толықтырулар АҚШ-тың әскери бюджетін кеңейтуді, сутекті бомбаны жасауды және АҚШ-тың одақтастарына әскери көмекті ұлғайтуды жақтады. Әлемдік коммунистік кеңеюді кері қайтаруды жоғары дәрежеде маңызды міндет етті. NSC68 Кеңес Одағымен достық қарым-қатынас пен оқшаулаудың баламалы саясатын қабылдамады.

АҚШ-тың сыртқы саясатымен байланысы

Егер кеңестік ықпал аймағы өсуін жалғастырса, ол соншалықты күшті күшке айналуы мүмкін, ешбір елдер коалициясы оған қарсы тұра алмайды. Бұл Американың өзін-өзі қорғауы үшін әскерилену қажеттігін білдіреді. Яғни, кеңестік экспансияның агрессивті сипаты Американың құрылуына қауіп тудырмау үшін АҚШ-тан күшті жауап беруді талап етті. Бұл мәселе әскери жетістіктер аясында (Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстағы әскери жеңістерге сілтеме жасап) айтылды, сондықтан әскери кеңеюге баса назар аударылды. Осы құжатты түсіну үшін тілдің маңыздылығы да ерекше. Бастапқы дереккөздерді тақырыптар мен мотивтерді анықтау үшін сақтықпен оқу қажет. Сын есімдер осы құжат авторларының ниеттерін және оның арналған аудиторияға қандай әсер еткенін түсінуге көмектеседі. Мысалы, Кеңес Одағының тудырған халықаралық жағдайдың сипаттамасын қарастырайық. Осындай тіл қолдану арқылы авторлар Кеңес Одағын дерт, ал АҚШ-ты соған ем ретінде көрсетуді көздегендігі анық. Бұл хабар нақты қабылданып, Суық соғыс кезеңінде көптеген сыртқы саяси шешімдерге үлкен әсер етті.

Ішкі пікірталас

NSC68 жоғары лауазымды үкімет шенеуніктерінен сынға ұшырады, олардың пікірінше, «суық соғыс» қажетсіз түрде күшейтілуде. Есепті президентке ресми түрде ұсыну алдында Трумэн әкімшілігінің жоғары лауазымды өкілдеріне қарауға жібергенде, көптегендері оның аргументтерін жеңілтекке алды. Уиллард Торп «КСРО өзінің жалпы экономикалық күші мен АҚШ арасындағы айырмашылықты тұрақты түрде қысқартып келеді» деген тұжырымға күмән келтірді. Торп былай деді: «Менің ойымша, бұл позиция дәлелденбеген, керісінше, нақты айырмашылық біздің пайдамызға қарай кеңейіп жатыр». Ол 1949 жылы АҚШ экономикасы Кеңес Одағының экономикасынан екі есе өскенін көрсетті. АҚШ-тың болат өндірісі Кеңес Одағынан 2 миллион тонға басым болды; тауарлар мен мұнай қорының жинақталуы да Кеңес Одағынан әлдеқайда жоғары болды. Кеңес әскери инвестицияларына қатысты Торп КСРО өзінің ЖІӨ-сінің мұндай үлкен бөлігін жұмсағанына сенбеді: «Менің ойымша, кеңестік инвестициялардың көбі тұрғын үй салуға бағытталды». Бюджет бюросының Уильям Шауб ерекше қатаң болды, оның пікірінше, «барлық салаларда» – әуе күштері, армия, теңіз күштері, атом бомбаларын жинақтау, экономикада АҚШ Кеңес Одағынан әлдеқайда басым. Кеннан, «тыйып тұру» саясатының «әкесі» болғанымен, құжатпен, әсіресе оның жаппай қайта қарулануға шақыруымен келіспеді (FRUS, 1950, 1-том).

Труманның позициясы

Президент Гарри С. Трумэн тіпті Кеңес Одағы ядролық державаға айналғаннан кейін де әскери шығындарды шектеуге тырысты. Алайда ол NSC68 ұсыныстарын бірден қабылдамады, керісінше, оларға қатысты шығындарды бағалау туралы ақпарат сұрады. Келесі екі айда есеп бойынша елеулі прогресс болған жоқ. Маусым айында Ницзе одан әрі жұмыс істеуге үмітін үзді. Бірақ 1950 жылдың 25 маусымында Солтүстік Корея күштері 38-ші параллельді солтүстікке қарай кесіп өтті. Корея соғысы басталған соң NSC68 жаңа маңызға ие болды. Кейінірек Ачесон: "Корея іс-қимылға түрткі болды" деді.

Қоғамдық пікір

Трумэн әкімшілігі Конгресс пен қоғамдық пікір қалыптастырушыларды стратегиялық қайта қарулану және кеңестік коммунизмді тыю қажеттігіне көндіру үшін бүкіл ел бойынша кең ауқымды ақпараттық науқан бастады. Олар сенатор Роберт А. Тафт сияқты оқшауланған саясатты қолдаушыларды, сондай-ақ Джеймс Бернхам сияқты, коммунизмді жоюға немесе оған қарсы шабуылға шығуды ұсынған, коммунизмге қарсы белсенділерді жеңуге тиіс болды. Мемлекеттік департамент пен Ақ үй 1950 жылдың маусымында Солтүстік Кореяның шабуылын және Корея соғысының алғашқы айларындағы қақтығыстарды пайдаланып, Конгресс пен қоғамдық пікірді алдын алу соғысы мен оқшауланудың екі полюсі арасындағы қайта қарулану саясатына бағытталды.

Тарихи пікір таласы

NSC68 – тарихи пікірталас тудыратын мәселе, сондай-ақ "Қырық жылдық соғыс" шиеленісінің себебі. "Қырық жылдық соғыс" кезеңінің тарихшысы Кен Янгтың айтуынша, "Бұл есепке үздіксіз талдаулар мен түсіндірмелер беріліп келеді. NSC68 XX ғасырдың ортасында жарық көргенімен, XXI ғасырда да маңыздылығын жойған жоқ". Кейінгі талдаулар Майкл Хоганның NSC68 қауіпті "барынша нашар" бейнелегенінен бастап, NSC68 нақты және күшейіп келе жатқан қауіпті дұрыс көрсеткеніне дейін әртүрлі пікірлерді қамтиды. "Қырық жылдық соғыс" сарапшысы Мелвин Леффлер бұл құжаттағы кеңестік қауіптің сипаттамасын "шамадан тыс" деп бағалап, қазіргі "терроризмге қарсы күрес" риторикасының алға күшін жоғалтқан түрі екенін айтады. Ол тіл "маңызды айырмашылықтарды бұрмалап, басымдықтарды шатастырып, қауіпті дұрыс бағалауды қиындатты" деп мәлімдейді.

Қорытынды

Бұл құжат "Сығыр соғысын" түсіну үшін маңызды, оның ұлттық қауіпсіздік туралы ұқсас жарияламаларға, мысалы, президент Джордж Буштің 2001 жылдың қыркүйегінде "Терроризмге қарсы соғыс" деп жариялағанына және 2002 жылғы Ұлттық қауіпсіздік стратегиясы құжатына тигізген әсері бар. NSC68-ді іске асыру АҚШ саясатындағы "өзгерістің" дәрежесін көрсетті – ғана емес КСРО-ға, сонымен қатар барлық коммунистік үкіметтерге қатысты. Осы құжатқа қол қою арқылы Трумэн бұрыннан болмаған анық және үйлесімді АҚШ саясатын қалыптастырды. Сонымен қатар, NSC68 кеңес ұсынғандай, "қызыл үрей" және Алгер Хисс ісінен кейін Трумэннің оңшылдардан шабуылға ұшырауы мәселесін шешкенін айтуға болады. NSC68 жарияланбаса да, ол Американың конвенциялық және ядролық қабілеттерін арттыру арқылы көрініс тапты, бұл елдің қаржылық жүктемесін арттырды. NSC68 қорғаныс шығындарын арттыру туралы нақты ұсыныс жасамаса да, Трумэн әкімшілігі 1950 мен 1953 жылдар аралығында қорғаныс шығындарын жалпы ішкі өнімнің пайызы ретінде үш есеге арттырды (5-тен 14,2 пайызға дейін).

Негізгі көздер

"АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздік мақсаттары мен бағдарламалары – NSC-68", 1950 жылғы 14 сәуір. Президент хатшысының іс қағаздары, Трумэннің құжаттары. Мей, Эрнест Р., ред. Американдық суық соғыс стратегиясы: NSC-68-ді түсіндіру (1993), NSC-68-дің толық мәтіні интернетте.