Кіріспе

1972 жылы АҚШ пен КСРО арасындағы қаруды бақылау шарты, БАҚ шарты немесе БАҚШ деп те аталатын, АҚШ пен КСРО арасында баллистикалық зымырандармен жеткізілетін ядролық қарудан қорғануға арналған баллистикалық зымыранға қарсы (БАҚ) жүйелерін шектеу туралы шарт. Ол ядролық қаруды көбейтуге деген қысымды азайту мақсатында жасалған. Шарт талаптарына сәйкес, әр тарап екі БАҚ кешенімен шектелді, олардың әрқайсысы 100 баллистикалық зымыранға қарсы ракетамен ғана болуға тиіс болды. 1972 жылы қол қойылған бұл шарт келесі 30 жыл бойы қолданыста болды. 1997 жылы, КСРО тарағаннан кейін бес жыл өткен соң, бұрынғы кеңестік республикалардың төртеуі АҚШ-пен келісімге келіп, КСРО-ның шарттағы рөлін өз мойнына алды. Ядролық шантаж қаупін айта отырып, АҚШ 2002 жылдың маусым айында шарттан шығып, оның күшін жойды.

Өмірбаян

1950 жылдардың аяғы мен 1960 жылдары АҚШ және Кеңес Одағы келіп тұрған континентаралық баллистикалық зымырандардың (ICBM) соққылық бөлімдерін жоюға қабілетті зымыран жүйелерін жасап шығарды. Осы кезеңде АҚШ, толыққанды ядролық соғыс жағдайында туындаған жалпы зиянды азайтудың бір бөлігі ретінде, АҚШ-ты қорғауды қарастырды. Осы қорғаныс мақсатында Канада мен АҚШ Солтүстік Америка әуе қорғанысы командованиесін (қазір Солтүстік Америка ғарыш қорғанысы командованиесі деп аталады) құрды. 1950 жылдардың басында Nike Zeus зымыран жүйесі бойынша АҚШ жүргізген зерттеулер оны операциялық ABM жүйесінің негізі ретінде пайдалануға мүмкіндік беретіндей деңгейге жетті. ABM нысандарының өзін қорғау үшін қысқа қашықтықтағы, жоғары жылдамдықты Sprint жүйесін жасау жұмыстары басталды. 1960 жылдардың ортасына таман екі жүйе де Sentinel деп аталған шектеулі ABM жүйесі үшін база таңдауды бастауға жеткілікті перспективалы болды. 1967 жылы АҚШ Sentinel жүйесінің кішірек және арзан Safeguard жүйесіне дейін қысқартылатынын мәлімдеді. Кеңес доктринасы өз ABM жүйесін жасауды және АҚШ-пен стратегиялық теңдікке қол жеткізуді көздеді. Бұл A-35 ABM жүйесі мен оның кейінгі ұрпақтарының іске қосылуы арқылы іске асырылды, олар бүгінгі күнге дейін қолданыста болып келеді. Көптеген тәуелсіз бағытталатын қайта кіру құралдарымен (MIRV) жабдықталған жүйелердің дамуы бір ICBM-ге бір уақытта онға дейін жеке соққылық бөлімдерді жеткізуге мүмкіндік берді. ABM қорғаныс жүйесі соққылық бөлімдердің көп санына байланысты тиімсіз болуы мүмкін. Қосымша соққылық бөлімдерге қарсы оны жаңарту экономикалық тұрғыдан тиімсіз болар еді: қорғаушылар әрбір келіп тұрған соққылық бөлім үшін бір ракета қажет етеді, ал шабуылдаушылар бір ракетаға 10 соққылық бөлімді қолайлы бағамен орналастыра алады. ABM жүйелерінен қосымша қорғану үшін кеңестік MIRV зымырандары алдау құралдарымен жабдықталды; R-36M ауыр зымырандары 40-қа дейін тасымалдады. Бұл алдау құралдары ABM үшін соққылық бөлімдер сияқты көрінетін, бұл тиімді түрде бес есе көп нысананы жоюды қажет ететін және қорғанысты одан да нашар ететін.

ҚБМ туралы шарт

АҚШ алғаш рет 1967 жылы Глассборо саммитінде АҚШ қорғаныс министрі Роберт Макнамара мен Кеңес Одағы Министрлер Кеңесінің төрағасы Алексей Косыгиннің арасындағы талқылау кезінде баллистикалық зымыранға қарсы шартты ұсынды. Макнамара баллистикалық зымыраннан қорғану қару-жарақ жарысын тудыруы мүмкін екенін, сондай-ақ қорғаныс жүйесін құрған елге қарсы бірінші соққы беруге әкелуі мүмкін екенін айтты. Косыгин бұл пікірмен келіспеді. Олар әлемдегі ядролық зымырандардың санын азайтуға тырысты. Американдық АБМ жүйелері бойынша Sentinel және Safeguard шешімдері ұсынылғаннан кейін, 1969 жылдың қарашасында Стратегиялық қаруды шектеу жөніндегі келіссөздер басталды (SALT I). 1972 жылға қарай стратегиялық қорғаныс жүйелерін шектеу туралы келісімге қол жеткізілді. Әр елге қорғаныс жүйесін орналастыруға екі орын рұхсат етілді, біреуі ел астанасы үшін, екіншісі – құрлық аралық баллистикалық зымырандар (ҚАБЗ) базалары үшін. Келісімге 1972 жылдың 26 мамырында Мәскеу саммитінде АҚШ президенті Ричард Никсон және Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Бас хатшысы Леонид Брежнев қол қойды және 1972 жылдың 3 тамызында АҚШ Сенаты ратификациялады. 1974 жылғы хаттама екі тараптың әрқайсысына бір орынды қалдырды, өйткені екі елдің де екінші орынды дамытуға шамасы келмеді. Бұл орындар КСРО үшін Мәскеу, ал АҚШ үшін Солтүстік Дакотадағы Safeguard кешені болды, ол құрылыс кезеңінде еді.

Келісіммен шектелген зымырандар

Келісімде тек "стратегиялық баллистикалық зымырандарға" қарсы қорғануға қабілетті ABM-дер шектелді, "стратегиялық" терминін анықтауға тырыспады. ICBM және SLBM-нің екеуі де "стратегиялық" екені түсінілді. Ешбір ел тактикалық ABM-дерді дамытуды тоқтатуға ниеттенбеді. Ең күшті тактикалық ABM-дер SLBM-ді (SLBM-дер ICBM-дерге қарағанда әлдеқайда баяу болып келеді) құлатуға қабілетті болған кезде бұл мәселе даулы болды, бірақ екі тарап та тактикалық ABM-дерді дамытуды жалғастырды.

SDI жарияланғанынан кейін

1983 жылғы 23 наурызда Рональд Рейган Стратегиялық қорғаныс бастамасын, яғни баллистикалық ракеталарға қарсы қорғаныс зерттеу бағдарламасын жариялады, ол «ABM шарты бойынша міндеттемелерімізге сәйкес» болады деді. Рейган жақында «Зұлым империя» деп атаған нәрсемен өзара қорқынышқа түскен және өзара толыққанды жойылғаннан кейінгі кепілдіктің дәстүрлі шектеулерінен шығуды қалаған. Бұл жоба Юрий Андроповтың «бейбітшілік науқанына» соққы болды. Андропов: «Уошингтонның ядролық соғысты жеңу үмітімен ең жақсы жолды іздеу үшін бірінен кейін бірі нұсқаларды ойлап табуын тоқтату уақыты келді. Мұндай іс жасау жауапкершіліктен ғана емес, сондай-ақ ақымақтық». Рейган қарсылықтарға қарамастан, SDI-ді келіссөздер үшін пайдаланбайтынын және АҚШ осы жүйені құру үшін бар күшін салатынын көрсетті. Кеңес Одағы американдықтардың ядролық соққыны бірінші болып жасау мүмкіндігіне ие болуынан қорқып отырды. «Ядролық дилемма» кітабында Бекман кеңес дипломатиясының басты мақсаттарының бірі – SDI-ді тоқтату болғанын айтады. Американдықтардың күтпеген шабуылы кеңес құрлық аралық баллистикалық ракеталерінің көп бөлігін жояды, бұл SDI-ге «шатақ» кеңес жауабын жеңуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, егер кеңестіктер осы жаңа қарулану жарысына қатысса, олар экономикасын одан әрі әлсіретеді. Кеңес Одағы Рейганның жаңа бастамасын елеусіз қалдыра алмады, сондықтан сол кездегі саясаты американдықтармен келіссөздер жүргізу болды. Алайда, 1987 жылға қарай КСРО SDI ешқандай қауіп төндірмейді және ғылыми тұрғыдан «ешқашан жұмыс істемейді» деген қорытындыға келіп, қарсылығын қайтарып алды. SDI зерттеулері жалғасты, бірақ күтілген нәтижеге қол жеткізе алмады. Рейганның президенттік өкілеттігі аяқталғаннан кейін SDI зерттеулері қысқартылды, ал 1995 жылы президенттік бірлескен мәлімдемеде «ракеталық қорғаныс жүйелері екінші тараптың стратегиялық ядролық күштеріне нақты қауіп төндірмейтін және осы мүмкіндікті [құру] үшін сынақтан өткізілмейтін» делінді. Бұл 1997 жылы қайта расталды.

Театрдағы зымыраннан қорғаныс келіссөздері

АБМ шарты "Ұлттық зымыран қорғанысын" (ҰЗҚ) тыйымдады, бірақ кейбіреулер оны "Театрлық зымыран қорғанысы" (ТЗҚ) деп аталатын, көбірек шектеулі жүйелерге рұқсат етуге болатынын түсіндірді. Проблема ТЗҚ жүйелерінің театрлық баллистикалық зымырандар ғана емес, стратегиялық баллистикалық зымырандарға да қарсы күресуге қабілетті болуы мүмкін болды. 1997 жылғы келісім Ресей парламентімен 2000 жылдың 4 мамырында ратификацияланды (START II шартымен бірге). 1992 жылдың қаңтар айында Ресей КСРО-ның мұрагері мемлекеті ретінде мойындалды. 1997 жылы Белоруссия, Қазақстан, Ресей Федерациясы және Украинаны шартының мақсаттары үшін Кеңес Одағының мұрагерлері ретінде белгілейтін қосымша меморандум дайындалды. АҚШ тек осы елдерге ғана міндеттемелерді таратуды қарастырды, барлығына емес, себебі осы елдерде ғана маңызды АБМ активтері болды. АҚШ-та КСРО тарағаннан кейін АБМ шартының күшінде болуы туралы пікірталас болды. КСРО тарағаннан кейін бір ай өткен соң президент Джордж Буш АБМ шартын растап, Ресейді КСРО-ның мұрагері деп таныды. Ресей де АБМ шартын қабылдады (оны бұзудан бұрын). Бірақ, кейбір американдықтар (көбінесе консервативті республикашылар) бұл АҚШ-тың зымыранға қарсы қорғаныс агенттігін құруға әкелді. Шартынан шығуды қолдаушылар АҚШ-ты жауыз мемлекеттің ядролық шантажынан қорғау үшін шектеулі Ұлттық зымыран қорғанысын сынау және құру қажеттігін айтты. Бірақ, шығуға көптеген шетелдік және ішкі сыншылар қарсы болды, олар зымыранға қарсы қорғаныс жүйесін құру АҚШ-тың ядролық бірінші соққысын жасауынан қорқыныш тудырады деді, себебі зымыранға қарсы қорғаныс мұндай алдын ала шабуылды болдырмайтын жауап соққыны әлсіретеді. АБМ шартының келіссөзшісі Джон Райнлендер бұл шығудың Ядролық қаруды таратпау шартына "өлім соққысы" болады және "ядролық қаруды таратпауға тиімді заңдық шектеулер жоқ әлемге" алып келеді деп болжады. АҚШ-тың бұрынғы қорғаныс министрі Уильям Перри де АҚШ-тың шығуын өте жаман шешім деп сынады.

Ресейдің жауабы

Жаңадан сайланған Ресей президенті Владимир Путин, АҚШ-тың күшін жоюға байланысты бірден қауіптің тумағанын атап өткенімен, АҚШ-тың мүмкіндіктерін теңестіру мақсатында Ресейдің ядролық қабілетін күшейтуге бұйрық берді. Ресей мен АҚШ 2002 жылдың 24 мамырында Мәскеуде Стратегиялық шабуылдық қаруларды қысқарту туралы шартқа қол қойды. Бұл шартта қолданыстағы стратегиялық ядролық қарулардың санын қысқарту талап етілген, бірақ жалпы сақталатын қарулардың көлемін қысқарту міндеттелмеген, сондай-ақ оны бақылау механизмі де қарастырылмаған. 2002 жылдың 13 маусымында АҚШ ABM шартынан шықты (алты ай бұрын хабарлағаннан кейін). Келесі күні Ресей START II шартын енгізбеу туралы мәлімдеді, оған енуге ниеті болмады. 2017 жылы Оливер Стоунмен сұхбаттасқанда Ресей президенті Владимир Путин, Ресейді АҚШ-тың шарттан шығуын қабылдауға көндіру үшін Билл Клинтон мен Джордж Буштің Ираннан туындайтын ядролық қауіп туралы дәлелсіз мәлімдемелермен оны сендіруге тырысқанын айтты. 2018 жылдың 1 наурызында Ресей президенті Владимир Путин Федералдық жиналысқа жолдаған үндеуінде, АҚШ-тың ABM шартынан шығуына жауап ретінде, жаңа технологиялық "супер қарулар" қатарын әзірлеуді жариялады. Оның бұл мәлімдемесі Трамп әкімшілігінің анонимді американдық лауазымды тұлғасы тарапынан көбінесе мақтанға негізделген жалғандық деп сипатталды. Ол, АҚШ-тың қабылдаған шешімі Ресейдің ядролық қабілетін арттыруға, яғни АҚШ-тың ядролық қаруын теңестіруге себеп болғанын мәлімдеді. 2021 жылы Путин АҚШ-тың шығуына наразылығын білдіре отырып, Батысқа қатысты шағымдарын айтты: "Біз көп жылдар бойы Батыспен серіктестік орнатуға тырыстық, бірақ серіктестік қабылданбады, нәтиже бермеді", - деп, оны Американың суық соғыстан кейінгі үлкен қатесінің бірі ретінде жиі атады.