Георг Кристоф Лихтенберг: Неміс физигі, сатирик және ғалымы

Кіріспе

Неміс ғалымы және сатиригі (1742–1799)

Георг Кристоф Лихтенберг (1 шілде 1742 – 24 ақпан 1799) – неміс физигі, сатирик және Англияны жақсы көретін адам. Ғалым ретінде ол Германияда эксперименталды физикаға арналған профессорлық лауазымды алғаш рет иеленді. Ол өмірінен кейін жарық көрген жазбаларымен есімдеріне қалды, оларды өзі «де» деп атады, бұл ағылшын тіліндегі «құқық кітаптары» немесе «скрапбук» деген бухгалтерлік терминге ұқсас. Сондай-ақ, ол қазір Лихтенберг фигуралары деп аталатын ағаш тәрізді электр разрядтарының үлгілерін ашты.

Өмір

Георг Кристоф Лихтенберг Дармштадт қаласының жанындағы Обер-Рамштадтта, Гессен-Дармштадт ландграфтығында 17 баланың ең кішісі болып дүниеге келді. Оның әкесі, Иоганн Конрад Лихтенберг (1689–1751) – шіркеу иерархиясының сатыларымен өрлеген пастор, соңында Дармштадттың суперинтенданты болды. Сол заманғы дін қызметкерлері үшін ерекше жайт – ол ғылыми білімге ие болған. Лихтенберг 10 жасқа дейін ата-анасының үйінде білім алды, содан кейін Дармштадттың Латин мектебіне (Lateinschule) түсті. Оның зиялы қабілеті ерте жасынан-ақ көрінді. Ол математиканы оқығысы келді, бірақ отбасының оқу ақысын төлеуге күші жетпеді. 1762 жылы оның анасы Гессен-Дармштадт ландграфы Людвиг VIII-ге жүгінді, ол жеткілікті қаржы бөлді. 1763 жылы Лихтенберг Геттинген университетіне қабылданды. 1769 жылы ол физиканың экстраординар профессоры, ал алты жылдан кейін – штатты профессор атанды. Ол өмірінің соңына дейін осы лауазымда қызмет етті. Студенттерінің шақыруымен ол Англияға екі рет сапар шекті: 1770 жылғы Пасхадан жаздың басына дейін және 1774 жылғы тамыздан 1775 жылғы Рождествоға дейін. Мұнда оны король Георг III және королева Шарлотта құрметпен қарсы алды. Ол корольді Ричмондтағы корольдік обсерваториясымен таныстырды, содан кейін король оған философия профессоры болуды ұсынды. Ол сондай-ақ Куктың саяхаттарына қатысқан адамдармен де кездесті. Ұлыбритания оған үлкен әсер етті, ол кейіннен танымал англофилге айналды. Лекцияларында тәжірибелік құралдарды пайдалануды енгізген алғашқы ғалымдардың бірі Лихтенберг замандас еуропалық зиялы қауымдастықтарында беделді және құрметті тұлға болды. Ол Бенджамин Франклиннің найзағайдан қорғау құрылғысын Германияға алғаш рет әкелді, оны өз үйі мен шатырларына орнатты. Ол сол дәуірдегі Гете мен Кант сияқты көптеген көрнекті тұлғалармен байланыс тастады. 1784 жылы Алессандро Вольта оны және оның тәжірибелерін көру үшін Геттингенге арнайы келді. Математик Карл Фридрих Гаусс оның лекцияларын тыңдады. 1793 жылы ол Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. Лихтенберг істерді кейінге қалдыруға бейім болды. Ол алғашқы сутек шарларын ұшыруға асықпады. Ол Филдингтің «Том Джонс» романы сияқты роман жазуды армандады, бірақ бірнеше беттен артық жаза алмады. Лихтенберг бала кезінде омыртқасының деформациясынан дөңгелек болды. Бұл оның тіпті 18 ғасырдың стандарттарына қарағанда едәуір кішкентай болуына себеп болды. Уақыт өте келе, бұл деформация күшейіп, оның тыныс алуына әсер етті.

Georg Christoph Lichtenberg was born in Ober Ramstadt near Darmstadt, Landgraviate of Hesse Darmstadt, the youngest of 17 children. His father, Johann Conrad Lichtenberg (1689–1751), was a pastor ascending through the ranks of the church hierarchy, who eventually became superintendent for Darmstadt. Unusually for a clergyman in those times, he seems to have possessed a fair amount of scientific knowledge. Lichtenberg was educated at his parents' house until 10 years old, when he joined the Lateinschule in Darmstadt. His intelligence became obvious at a very early age. He wanted to study mathematics, but his family could not afford to pay for lessons. In 1762, his mother applied to Ludwig VIII, Landgrave of Hesse Darmstadt, who granted sufficient funds. In 1763, Lichtenberg entered the University of Göttingen. In 1769 he became extraordinary professor of physics, and six years later ordinary professor. He held this post till his death. Invited by his students, he visited England twice, from Easter to early Summer 1770 and from August 1774 to Christmas 1775, where he was received cordially by George III and Queen Charlotte. He led the King through the royal observatory in Richmond, upon which the king proposed that he become professor of philosophy. He also met with participants of Cook's voyages. Great Britain impressed him, and he subsequently became a well known Anglophile. One of the first scientists to introduce experiments with apparatus in their lectures, Lichtenberg was a popular and respected figure in contemporary European intellectual circles. He was one of the first to introduce Benjamin Franklin's lightning rod to Germany by installing such devices in his house and garden sheds. He maintained relations with most of the great figures of that era, including Goethe and Kant. In 1784, Alessandro Volta visited Göttingen especially to see him and his experiments. Mathematician Karl Friedrich Gauss sat in on his lectures. In 1793, he was elected a member of the Royal Society. Lichtenberg was prone to procrastination. He failed to launch the first hydrogen balloon. He always dreamed of writing a novel à la Fielding's Tom Jones, but never finished more than a few pages. Lichtenberg became a hunchback as a child owing to a malformation of his spine suffered from a fall. This left him unusually short, even by 18th century standards. Over time, this malformation grew worse, ultimately affecting his breathing.

Жеке өмір

1777 жылы ол 13 жасар Мария Стехардты кездестірді, ол 1780 жылдан бастап профессормен бірге тұрды. Ол 1782 жылы қайтыс болды. Олардың қарым-қатынасы Герт Хофманның романына негіз болды, оны оның ұлы Майкл Хофман «Лихтенберг және кішкентай гүл қызы» деген атпен ағылшын тіліне аударды. 1783 жылы, келесі жылы Лихтенберг Маргарет Келнермен (1768–1848) танысты. Ол оған зейнетақы тағайындау үшін 1789 жылы үйленді, өйткені өзінің жақын арада қайтыс болатынын сезді. Олардың алты баласы болды, ал ол күйеуінен 49 жылға артық өмір сүрді. 1799 жылы Лихтенберг 56 жасында Геттингенде қысқа аурудан кейін қайтыс болды.

Қалдық кітаптар

"Скрап-книгалар" (неміс тілінде Sudelbücher) – Лихтенберг студент кезінен өмірінің соңына дейін сақтаған, әдеттегі жазба кітаптар немесе қалдық кітаптар дәстүріндегі жазбалары. Әр томға 1765 жылы басталған А әріпінен бастап, 1799 жылы Лихтенберг қайтыс болғаннан кейін аяқталған L әріпіне дейінгі әліпбидің әрпі берілген. Бұл кітаптар әлемге алғаш рет марқұмнан кейін, оның ұлдары мен бауырлары "Лихтенбергтің аралас жазбалары" (1800–06 және 1844–53) басылымдарының бірінші және екінші басылымдарын шығарған кезде танылды. Алайда, алғашқы басылымнан кейін G және H дәптерлері, сондай-ақ K дәптерінің көп бөлігі жойылды немесе жоғалды. Жоғалған бөліктерде құпиялы материалдар болған деп саналады. Қалған кітаптардың қолжазбалары Геттинген университетінде сақталады. Кітаптарда Лихтенбергті әсер еткен мәтіндерден цитаталар, оқуға арналған кітаптардың тізімі, автобиографиялық очерктер, қысқа немесе ұзақ ойлар, оның ішінде адам табиғатына қатысты өткір байқаулар бар, бұл XVII ғасыр француздық моралдық жазушыларының стиліне ұқсас. Осы ойлар оған өлімінен кейін Батыс ойлау тарихындағы ең көрнекті афористтердің бірі ретінде танылуға көмектесті. Кейбір ғалымдар Лихтенбергтің шашыраңқы ой-пікірлерінен тұтас жүйелі ой құруға тырысты, бірақ ол кәсіби философ емес еді және оған дәйекті философияны жасау қажеттілігі болған жоқ. Скрап-книгалары сыншыл және талдау тәсілімен ойлау қабілетін, сондай-ақ физикадағы тәжірибелік деректерге баса назар аударуын көрсетеді, осы арқылы ол қазіргі ғылыми әдістеменің алғашқы негізін қалаушыларының біріне айналды. Табиғатты зерттеу барысында жинақталған тәжірибе мен эксперименттердің көбейтуімен оның теориялары күмән тудырады. Дегенмен, оларды бірден тастап кетпеу керек. Бұрын жарамды болған әрбір гипотеза, кем дегенде, барлық құбылыстарды өз уақытына дейін жинақтау және сақтау мақсатына қызмет етеді. Қайшы келетін тәжірибелерді жеке-жеке тіркеу керек, олар жаңа теорияны құруға қажетті күш-жігерді ақтауға жеткілікті жинақталғанға дейін. (Лихтенберг: JII/1602) Лихтенберг, атеист болғандықтан, дінді сатиралық тұрғыдан сынға алып: "Мені атеист еткені үшін Тәңірге мың рет алғыс айтамын" деді. Артур Шопенгауэр Лихтенбергтің жазбаларына жоғары баға берді. Ол оны "өздерінің білімі үшін ойлайтындардың" бірі деп атады, яғни "ешқандай шектеулерсіз өздері үшін ойлайтын шынайы ойшыл". Лихтенбергтің жазба кітаптарының басқа да жанкүйерлерінің арасында Фридрих Ницше, Зигмунд Фрейд, Людвиг Витгенштейн және Жак Барзун бар. Зигмунд Фрейд (Альберт Эйнштейнге жазған "Соғыс неге?" хатында) Лихтенбергтің "Мотивтер компасын" ойлап тапқанын айтты және оның сөзін келтірді: "Бізді кез келген нәрсені жасауға итермелейтін мотивтерді отыз екі жел сияқты реттеуге болады және оларға сол үлгіде ат қоюға болады: мысалы, 'тамақ, атақ, тамақ' немесе 'атақ, тамақ, атақ'." Лихтенбергті Германиядан тыс жерлерде көптеген адамдар оқымайды. Лев Толстой Лихтенбергтің шығармаларын жоғары бағалап, "қазіргі неміс жазушысын неге соншалықты елемейтінін" түсінбейтінін айтты. Қытай ғалымы және сатиригі Цянь Чжуншу өзінің еңбектерінде бірнеше рет Скрап-книгалардан цитата келтіреді.

The "scrapbooks" (Sudelbücher in German) are notebooks, in the tradition of commonplace books or waste books, which Lichtenberg kept from his student days until the end of his life. Each volume was accorded a letter of the alphabet from A, which began in 1765, to L, which broke off at Lichtenberg's death in 1799. These notebooks first became known to the world after the man's death, when the first and second editions of Lichtenbergs Vermischte Schriften (1800–06 and 1844–53) were published by his sons and brothers. After the initial publications, however, notebooks G and H, and most of notebook K, were destroyed or disappeared. Those missing parts are believed to have contained sensitive materials. The manuscripts of the remaining notebooks are preserved in Göttingen University. The notebooks contain quotations of passages that struck Lichtenberg, titles of books to read, autobiographical sketches, and short or long reflections, including keen observations on human nature, in the manner of the 17th century French moralists. Those reflections helped him earn his posthumous fame as one of the best aphorists in Western intellectual history. Some scholars have attempted to distill a system of thought of Lichtenberg's scattered musings, but he was not a professional philosopher, and had no need to present, or to conceive, a consistent philosophy. The scrapbooks reveal a critical and analytical way of thinking and emphasis on experimental evidence in physics, through which he became one of the early founders and advocates of modern scientific methodology. The more experience and experiments are accumulated during the exploration of nature, the more faltering its theories become. It is always good though not to abandon them instantly. For every hypothesis which used to be good at least serves the purpose of duly summarizing and keeping all phenomena until its own time. One should lay down the conflicting experience separately, until it has accumulated sufficiently to justify the efforts necessary to edifice a new theory. (Lichtenberg: scrapbook JII/1602) Lichtenberg, an atheist, satirized religion saying "I thank the Lord a thousand times for having made me become an atheist." Arthur Schopenhauer admired Lichtenberg greatly for what he had written in his notebooks. He called him one of those who "think for their own instruction", who are "genuine 'thinkers for themselves' in both senses of the words". Other admirers of Lichtenberg's notebooks include Friedrich Nietzsche, Sigmund Freud, Ludwig Wittgenstein and Jacques Barzun. Sigmund Freud (in his "Why War?” letter to Albert Einstein) mentioned Lichtenberg's invention of a "Compass of Motives" in a discussion on the combination of human compounded motives and quoted him as saying, "The motives that lead us to do anything might be arranged like the thirty two winds and might be given names on the same pattern: for instance, 'food food fame' or 'fame fame food'.”

Lichtenberg is not read by many outside Germany. Leo Tolstoy held Lichtenberg's writings in high esteem, expressing his perplexity of "why the Germans of the present day neglect this writer so much." The Chinese scholar and wit Qian Zhongshu quotes the Scrapbooks in his works several times.

Басқа жұмыстар

Сатирик ретінде Лихтенберг 18 ғасырдағы неміс жазушыларының арасында жоғары деңгейде тұрады. Оның өткір зейіні оны швейцариялық физиогномист Иоганн Каспар Лаватер сияқты замандастарымен көптеген дауларға ұшыратты, ол Лаватердің физиогномия ғылымын сынады, сондай-ақ Иоганн Генрих Восспен, оның грек тілінің айтылуына қатысты пікірлері "Über die Pronunciation der Schöpse des alten Griechenlandes" атты күшті сатираны тудырды. Лоренс Стерннің "Тристрам Шенди" романындағы дін қызметкерлерінің таяздығына жасаған сындары үшін Лихтенберг оны "scandalum ecclesiae" (Шіркеу үшін айып) деп айыптады. 1777 жылы Лихтенберг Якоб Филадельфияның ғылымды дұрыс емес бейнелеуіне қарсы шықты. Лихтенберг оны физик емес, әуескер деп есептеді және Филадельфияның Геттингендегі көрсетіліміне кедергі келтіру үшін сатирикалық плакат жасады. "Лихтенбергтің ескертуі" деп аталған плакатта оның жасауға ниеттенген керемет және ғажайып трюктері сипатталған. Нәтижесінде Филадельфия көрсетілімсіз қаладан кетіп қалды. Англияға жасаған сапарларының негізінде жазылған "Англиядан хаттар" атты еңбегінде Дэвид Гарриктің актерлік шеберлігін керемет сипаттаған, өмірінде жарияланған жазбаларының ең тартымдысы болып табылады. 1778 жылдан бастап Лихтенберг "Геттингер Ташен Календарьін" басып шығарды және үш жыл бойы (1780–1782) И.Г.А. Форстермен бірге "Геттингер ғылым және әдебиет журналына" үлес қосты және оны редакциялады. "Геттингер Ташен күнтізбесі" күнделікті пайдалануға арналған әдеттегі күнтізбе болумен қатар, табиғи құбылыстар мен жаңа ғылыми жаңалықтар туралы қысқаша жазбаларды (қазіргі кезде ғылыми-танымдық әдебиет деп аталатын) және шарлатандық пен сенімсіздікке қарсы күрескен эсселерді де қамтыды. Сондай-ақ, онда "Дабыр мен құштарлық" жазушыларына шабуылдар жасалды. Ағарту дәуірінің рухымен ол қарапайым халықты логиканы, өткірлікті және өз сезімдерінің күшін пайдалануға білім беруге тырысты. 1784 жылы ол досы және әріптесі Иоганн Кристиан Эркслебеннің 1777 жылы ерте қайтыс болуынан кейін "Табиғаттану негіздері" ("Anfangsgründe der Naturlehre") оқулығын басып шығаруды өз міндетіне алды. 1794 жылға дейін тағы үш басылым жарық көрді, олар көптеген жылдар бойы неміс тіліндегі физиканың стандартты оқулығы болып қалды. 1794–1799 жылдары ол Уильям Хогарттың гравюраларындағы сатирикалық егжей-тегжейлі сипатталған "Hogarthischen Kupferstiche" туралы еңбегін жариялады.

As a satirist, Lichtenberg takes high rank among the German writers of the 18th century. His biting wit involved him in many controversies with well known contemporaries, such as the Swiss physiognomist Johann Kaspar Lavater whose science of physiognomy he ridiculed, and Johann Heinrich Voss, whose views on Greek pronunciation called forth a powerful satire, Über die Pronunciation der Schöpse des alten Griechenlandes. For Laurence Sterne's wit on the bigotry of the clergy, in his novel Tristram Shandy, Lichtenberg condemned him as a scandalum ecclesiae (a scandal for the Church). In 1777, Lichtenberg opposed the apparent misrepresentation of science by Jacob Philadelphia. Lichtenberg considered him to be a magician, not a physicist, and created a satirical poster that was intended to prevent Philadelphia from performing his exhibition in Göttingen. The placard, called “Lichtenberg's Avertissement,” described extravagant and miraculous tricks that were to be performed. As a result, Philadelphia left the city without a performance. Based on his visits to England, his Briefe aus England, with admirable descriptions of David Garrick's acting, are the most attractive of his writings published during his lifetime. From 1778 onward, Lichtenberg published the Göttinger Taschen Calender and contributed to the Göttingisches Magazin der Wissenschaften und Literatur, which he edited for three years (1780–1782) with J. G. A. Forster. The Göttinger Taschen Calender, beside being a usual Calendar for everyday usage, contained not only short writings on natural phenomena and new scientific discoveries (which would be termed popular science today), but also essays in which he contested quackery and superstition. It also contained attacks on the “Sturm und Drang” writers. In the spirit of the Age of Enlightenment, he strove to educate the common people to use logic, wit and the power of their own senses. In 1784 he took over the publication of the textbook Anfangsgründe der Naturlehre ("Foundations of the Natural Sciences") from his friend and colleague Johann Christian Erxleben upon his premature death in 1777. Until 1794, three further editions followed, which for many years, remained the standard textbook for physics in German. From 1794 to 1799 he published an Ausführliche Erklärung der Hogarthischen Kupferstiche, in which he described the satirical details in William Hogarth's prints.

Мұра

Физик ретінде Лихтенберг электр энергиясын зерттеуімен және диэлектриктердегі тармақталған разряд үлгілерін, қазір Лихтенберг фигуралары деп аталатынын ашқандығымен танымал. 1777 жылы ол индукция арқылы статикалық электр қуатын өндіру үшін үлкен электрофор құрастырды. Ол жасаған ең ірі электрофорлардың бірі диаметрінде және ұшқындар тудыратын қабілетіне ие болды. Осылайша ол қазіргі заманғы ксерографиялық көшірме машиналарының негізгі принципін ашты. Жоғары кернеулі нүктені оқшаулағышқа жақын жерге жіберу арқылы, ол тозаңда ағаш тәрізді ерекше өрнектерді жаздыра алды. Бұл Лихтенберг фигуралары бүгінде фракталдардың мысалы саналады. Ай бетіндегі бір кратер оның құрметіне Лихтенберг деп аталды. Оның өмірі мен еңбектері француз жазушысы Пьер Сенжестің "Лихтенберг фрагменттері" (2008; ағылшын тіліне аудармасы, 2017) романында көркемделіп суреттелген. Ол бүкіл әлемде, Канада мен АҚШ-ты қоспағанда қолданылатын, ISO 216 стандартымен анықталған, бірыңғай қағаз өлшемдері жүйесін ұсынды, онда A4 ең көп қолданылатын өлшем болып табылады. 20 ғасырдағы Геттингендегі Лихтенбергтің ізбасары және қатты дене физикасының негізін қалаушылардың бірі Роберт Вихард Поль осыған ұқсас зерттеу бағдарламасын пайдаланды, онда эксперимент ғылыми білімді баяндаудың маңызды бөлігі болды.