Кіріспе

Тобольск қаласы – Ресейдің Тюмень облысында орналасқан қала.
Тобольск қаласы
Сибірдегі екінші қала болып табылатын жаңа Тобольск қаласы Тобол өзенінің атымен аталып, одан бұрын Тюмень қаласы құрылған. Қала Иртыш өзенінің батыстан солтүстікке бұрылатын тұсында орналасқан. Тобольск Сібір өзендерінің маңыздылығының арқасында тез өсіп, шығыстағы Қытай және оңтүстіктегі Бұхарамен сауда жасау арқасында гүлденді. 1708 жылы Тобольск жаңа құрылған Сібір генерал-губернаторлығының астанасы болып белгіленді; Сибірдегі алғашқы мектеп, театр және газет осы қалада ашылды. Ұлы Солтүстік соғысы кезінде 1709 жылы Полтава шайқасында жеңілген швед әскерінің сарбаздары көптеп әскери тұтқындар ретінде Тобольскіге жіберілді. Шведиялықтар жалпы халықтың шамамен 25% құрады және қаланың дамуына қосқан үлесі үшін жергілікті тұрғындар арасында танымал болды. Олардың құрметіне Тобольск Кремлінің бір ғимараты «Швед палатасы» деп аталды. Олардың көпшілігі 1720 жылдарға дейін елдеріне қайтарылмады, ал кейбіреулері Тобольскіде тұрақты қоныстанды. 1719 жылы Ресей үкіметі әкімшілік реформаларды бастады, нәтижесінде Сібір генерал-губернаторлығының аумағы біртіндеп бөлінуіне байланысты Тобольсктің саяси маңызы төмендеді. Жаңа провинциялар құрылды немесе аумақтар басқа генерал-губернаторлықтарға берілді. 1782 жылы Сібір генерал-губернаторлығы таратылып, қалған аумағы екі вице-корольдікке бөлінді, ал Тобольск Тобольск вице-корольдігінің астанасы болды. 1796 жылы Тобольск Тобольск генерал-губернаторлығының астанасы болды және 1820 немесе 1830 жылдары Омскіге көшкенге дейін Батыс Сібір генерал-губернаторының резиденциясы болып қалды. Тобольск билігін мойындап, Омск, Тюмень және Томск сияқты Батыс Сібірдің көптеген қалаларының бастапқы гербтерінде Тобольск нышаны бейнеленген, және Омск 2015 жылға дейін оны сақтап келеді. 1825 жылғы Декабристер көтерілісінен кейін Сібірге жер аударылған Декабристердің кейбіреулері Тобольскіде қоныстанды. 1890 жылдары Тюмень мен Омскіні байланыстыратын Транссибір темір жолы қаланың оңтүстігінен өтіп кеткендіктен Тобольск маңызы одан әрі төмендеді. 1900 жылдардың басында Тобольск Григорий Распутиннің туған жеріне жақын, Романов императорлық отбасына үлкен ықпалы бар сенімді емші ретінде танымал болды. Қала оның туған жері – Покровское ауылына жақын орналасқан. Сонымен қатар, қала карелиялық иммигранттар басқарған кондитерлік компанияларымен де әйгілі болды.

Кеңес дәуірі

1917 жылдың наурыз айында ақпан революциясы Ресей империясын құлатты және патша Николай II-нің тақтан басқаруына мәжбүр етті. Тамыз айында жаңа Уақытша үкімет императорлық отбасыны және олардың сүйіктілерін Тобольскіге, генерал-губернатордың бұрынғы үйіне көшіріп орналастырды. Үш айдан кейін қазан революциясы басталып, Ресей азамат соғысы басталды, ал большевиктер Тобольскіде билікке келді. 1918 жылдың көктемінде қарсыластың Ақ әскері қалаға жақындағанда, большевиктер императорлық отбасын батысқа, Екатеринбургке көшірді. Олар 1918 жылдың шілдесінде бірнеше қызметкерлерімен бірге сол жерде өлімге кесілді. Большевиктердің жеңісінен және Ресей Советтік Федеративтік Социалистік Республикасының құрылуынан кейін, 1920 жылғы әкімшілік реформалар Тобольск облысын таратуға және Тобольск қаласының 218 жылдық провинциялық астана ретіндегі мәртебесіне нүке салды. Оның орнына қала өзінің уездінің (ауданының) әкімшілік орталығына айналды, Тобольск ауданы жаңа Тюмень облысының құрамына кірді. 1921-1922 жылдары Тобольск Батыс Сібірдегі жасыл әскермен байланысты шаруалардың кең ауқымды большевиктерге қарсы көтерілістерінің орталығы болды. 1923 жылдың 3 қарашасында қала Орал облысының құрамына енді, ал 1932 жылдың 7 қаңтарында Омск облысына берілді. 1934 жылдың 17 қаңтарынан бастап қала Обь-Ертіс облысының құрамында болды, бірақ сол жылдың 7 желтоқсанында таратылып, Омск облысына қайтадан қосылды. 1944 жылдың 14 тамызында Тобольск Тюмень облысына берілді. 2004 жылы жарық көрген американдық кітапта 1982 жылы Тобольскіде болған жарылыстың себебі ЦРУ-дың саботажы болғандығы айтылады. Ал бұрынғы КГБ офицері жарылыстың дұрыс орнатылмаған жабдықтарға байланысты болғандығын мәлімдеді. 1987 жылдың 10 шілдесінде КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарғысымен Тобольск қаласы "Құрмет белгісі" орденімен марапатталды.

Жақында болған тарих

1996 жылы 4 қарашада Тюмен облыстық думасы Тобольск ауданынан Тобольскіні бөліп, қала мәртебесіне ие тәуелсіз қала етіп бекітті. 2013 жылы «Тобольск полимері» қалада ірі мұнай-химия кешенін құру жобасы аясында Ресейдегі ең ірі полипропилен өндіріс орнының ашылуына бастама болды. Тобольск тарихи маңызы, сәулеті және табиғи ландшафтының әсемдігіне байланысты Сібірдегі танымал туристік орынға айналды. Сонымен қатар, бұл Ресей православие шіркеуінің маңызды білім беру орталығы және Сібірдегі алғашқы православие епархиясы – Тобольск епархиясының орталығы болып табылады.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Әкімшілік-аумақтық бөлініс жүйесінде Тобольск Тобольск ауданының әкімшілік орталығы болып табылады, бірақ оның құрамына кірмейді. Әкімшілік бірлік ретінде ол бір қала типтегі елді мекенмен бірге Тобольск қаласы болып бөлек құрылған, және оның мәртебесі аудандардың мәртебесімен тең.

Экономика

Қазіргі Тобольск қаласының экономикасы ірі мұнай өңдеу зауыты мен мұнай-химия өнеркәсібіне негізделген. Кейбір дәстүрлі қолөнер түрлері, мысалы сүйек өңдеу, сақталған. Қаланың және Тюмен облысының негізгі кәсіпорны – "Сибур" холдингі. Бұл сонымен қатар аймақтағы ең ірі жұмыс беруші. Қала Тюмен облысының басқа қалаларымен және Ресейдің басқа аймақтарымен пойыз, автобус және 2021 жылдың 24 қыркүйегінен бастап әуе көлігі арқылы байланысады.

Климат

Тобольск ылғалды континенталды климатқа (Кёппен климаттық жіктелімі Dfb) ие, және субарктикалық климатқа (Кёппен климаттық жіктелімі Dfc) жақын. Қыстары өте суық, қаңтар айында орташа температурадан басталады, ал жаздары қоңыл, шілде айында орташа температурадан ауыспайды. Жауын-шашын мөлшері орташа, бірақ жылдың басқа мезгілдеріне қарағанда жазда көбірек болады.

Негізгі көрікті жерлер

Тобольск – Сібірдегі және Ресейдегі санаулы қалалардың бірі, онда тастан салынған кремль (Тобольск кремлі) бар: 17-18 ғасырлар тоғысында салынған күрделі қала бекінісі. Биік өзен жағасында орналасқан ақ қабырғалары мен мұнаралары, шіркеулер мен сарайлар ансамблі 1870 жылы ұлттық тарихи және сәулеттік қазына деп жарияланды. Кремльдегі басты ескерткіштер – Әулие София соборы (1683–1686), сауда алаңы (1703–1705), епископ сарайы (1773–1775; қазіргі жергілікті тарих мұражайы) және алты барокко стиліндегі залдары бар «шведтік палата» (1713–1716). Қалада 18-19 ғасырларда салынған тамаша барокко және неоклассикалық шіркеулер бар. 1839 жылы Александр Брулловтың жобасы бойынша салынған Ермак Тимофеевичтің граниттен жасалған ескерткіші де ерекше назар аударуға лайық. Қала маңында ежелгі обалар мен язычничество қасиетті орындары көп, олардың кейбіреулері б.з.д. 10 ғасырға дейін жетеді. 1790 жылы салынған Губернатор үйі Ресей Федерациясының қорғауындағы тарихи ескерткіш. Ол классицизм стилінде салынған және қаладағы алғашқы тас ғимараттардың бірі. Бұл үй, ең алдымен, тақтан бас тарғаннан кейін большевиктермен жер аударылған соңғы патша Николай II және оның отбасының уақытша тұрған жері ретінде танымал. Кейін отбасы Екатеринбургке көшірілді, онда олар қаза табады.