Кіріспе
Генри Уодсворт Лонгфеллоудың эпикалық поэмасы "Эванджелин, Акадия жөніндегі әңгіме" – американдық ақын Генри Уодсворт Лонгфеллоудың 1847 жылы ағылшын тілінде жазылып, жарияланған эпикалық поэмасы. Поэма Эванжелин есімді акадиялық қыздың акадиялықтардың қуғын сүргін кезінде жоғалған жары Габриельді іздеуі туралы айтады. Бұл поэманың идеясы Лонгфеллоудың досы Натаниел Хоторннан туындаған. Лонгфелло грек және латын классикаларын үлгі етіп, дактильдік гексаметр қолданды. Бұл таңдау сынға ұшырағанымен, Лонгфеллоудың өміріндегі ең танымал және ең ұзақ сақталған туындыларының бірі болып қала берді. Поэма 19 және 20 ғасырларда акадиялықтардың тарихын және ұлттық санасын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Ол жоғалған жандар мен қайғыны бейнелейді, сонымен қатар үміт сақтауға шақырады. Жақындағы зерттеулер поэмадағы тарихи қателіктерді және қуғын-сүргін мен оған қатысқандардың күрделілігін ашты, бірақ поэма осы мәселелерге тоқталмайды.
Evangeline, A Tale of Acadie is an epic poem by the American poet Henry Wadsworth Longfellow, written in English and published in 1847. The poem follows an Acadian girl named Evangeline and her search for her lost love Gabriel during the time of the Expulsion of the Acadians. The idea for the poem came from Longfellow's friend Nathaniel Hawthorne. Longfellow used dactylic hexameter, imitating Greek and Latin classics. Though the choice was criticized, it became Longfellow's most famous work in his lifetime and remains one of his most popular and enduring works. The poem had a powerful effect in defining both Acadian history and identity in the nineteenth and twentieth centuries. It represents lost loved ones and heartbreak but also keeping hope. More recent scholarship has revealed the historical errors in the poem and the complexity of the Expulsion and those involved, which the poem ignores.
Сюжет
Эванжелин Эванжелин Беллефонтен есімді акадиялық қыздың сүйіктісі Габриэль Лажуансеге құдаланып, Ұлы қоныс аудару кезінде британдықтар акадиялықтарды Акадиядан қуғанда олардың айырылысын баяндайды.
Жазу және жариялау тарихы
Лонгфеллоға Новая Шотландиядағы акадиялықтардың нағыз оқиғасын оның досы Натаниел Хоторн жеткізді, оған Бостон шлютері Рев. Хорас Коннолли өз қауымдастарынан естіген әңгімені айтқан еді. Хоторн мен Лонгфелло бұрын Боудин колледжінде бірге оқыған, бірақ сол кезде дос болған жоқ. Бірнеше жыл өткен соң, 1837 жылы Хоторн Лонгфеллодан Солтүстік Америкалық шолуда жақында жарияланған шығармалары туралы пікірін сұрады, Лонгфелло оларды гений туындылары деп мақтады, содан кейін олар өмір бойына дос болды. Хоторн Конноллидің идеясын көркемдеуге қызығушылық танытпады, себебі ол Конноллиге: «Бұл менің қанымда жоқ: онда күшті жарықтар мен терең көлеңкелер жоқ» деді. Лонгфелло идеяны қабылдап, Новая Шотландия отбасыларының тарихын бірнеше ай бойы зерттегеннен кейін оны өлеңге айналдырды. Нағыз оқиға болған жерді ешқашан көрмеген Лонгфелло Томас Чендлер Галибуртонның «Новая Шотландияның тарихи және статистикалық сипаттамасы» және басқа да кітаптарға көп сүйенді. Ол 1847 жылдың 7 қаңтарындағы күнделігінде басқа дереккөздерге сүйенетінін былай жазды: «Кітапханаға барып, Уотсонның Филадельфия жылнамасын және Пенсильванияның тарихи жинақтарын алдым. Сонымен қатар, Дарбидің Луизиананың географиялық сипаттамасын. Бұл кітаптар маған «Евангелинаның» соңғы бөлігін фактілер мен жергілікті бояулар тұрғысынан аяқтауға көмектесуі керек. Ал форма мен поэзия үшін – олар менің миымнан тууы керек». «Евангелина» 1847 жылдың 1 қарашасында Уильям Д. Тикнор & Co. баспасында кітап түрінде жарық көрді, ал 1857 жылға қарай шамамен 36 000 дана сатылды. Осы кезеңде Лонгфеллоның әдеби табысы шарықтау шегіне жетті; «Евангелина» үшін ол «жиырма бес және он алтыдан бір бөлік» авторлық гонорар алды, бұл ақын үшін рекордтық көрсеткіш деп саналады. Лонгфелло өзінің өлеңі туралы былай деді: «Менің кейіпкерім оны қабылдамас бұрын, менің миымда ұзақ уақыт бойы қызбалық от жанып тұрды. «Евангелинаны» оқу сіз үшін оңай, себебі оны жазу маған өте қиын болды».
Талдау
Поэма рифмасыз дактильдік гексаметрде жазылған, бәлкім грек және латын классиктерінен, соның ішінде Гомерден шабыдандалған, Лонгфеллоу «Евангелинаны» жазған кезде оның шығармаларын оқыған. Ол сондай-ақ 1841 жылы швед жазушысы Эсаиас Тегнердің «Иеміздің соңғы тоқтығының балалары» поэмасын аударған, ол да осы өлшемді қолданған. «Евангелина» – сол өлшемде жазылған, бүгінге дейін оқылатын XIX ғасыр композицияларының санатындағы туындылардың бірі. Лонгфеллоудың дактильдік гексаметрді таңдауын кейбіреулер сынға алды, оның ішінде ақын Джон Гринлиф Уиттиер де, поэма Лонгфеллоудың «Гиперион» туындысына ұқсас прозалық стильде жақсырақ болар еді деді. Лонгфеллоу мүмкін болатын сынды сезінген. Ол Брайан Проктерге поэманың бір данасын жібергенде: «Метрге байланысты оны қабылдамауыңызды үміттенемін. Шындығында, оны басқаша өлшемге енгізсе, оның мәнісі толығымен өзгеретін еді, мен басқаша жаза алмас едім» деп жазды. Лонгфеллоудың әйелі Фанни де оның таңдауын қорғады, досына былай деп жазды: «Ол басқа кез келген өлшемге қарағанда сөздердің байлығын арттырады, және ол Эвангелинаның құлағында әрдайым естілетін теңіздей керемет дыбысталады».
Сыни жауап
Евангелине Лонгфеллоның өміріндегі ең танымал туындысы болды және кеңінен оқылды. Ол американ әдебиетіндегі алғашқы маңызды ұзын поэма деп есептеледі. Замандас сыншылардың пікірлері өте жағымды болды. "Метрополитен" журналының бір рецензенты былай деді: "Поэзияға құштарлығы бар әркімнің, бұл өлеңдегі шалқыған ауылдық суреттер мен ұзақ бұрын жойылған өмір салтының бейнесін оқымай, зор қуаныш сезінуі мүмкін емес". Лонгфеллоның досы Чарльз Самнер "Евангелине" поэмасын жиырма рет оқыған және оны тілдегі ең жетілген өлең деп санайтын әйелмен танысқанын айтты. Бұл поэмаға Бельгия королі Леопольд I де жоғары баға берді. Лонгфеллоның Уиттерден басқа барлық әдеби достары, тіпті оның ескі досы Джон Нил да, жеке пікірлерінде осы туындыны сынады. Нил тіпті: "Сізді дарға асып, төрт бөлікке бөлу керек" деп жазды, гексаметрмен жазуы үшін.
Ықпал
Лонгфеллоудың өлеңінен бұрын тарихшылар көбінесе Галифакстың (1749) құрылуын Жаңа Шотландия тарихының бастауы ретінде қарастырды. Лонгфеллоудың өлеңі Галифакс құрылғанға дейінгі 150 жылдық акадиялық қоныстану туралы жарық салды. Қуғын-сүргін Ұлыбритания және Жаңа Англия билігі тарапынан жоспарланып, орындалды. Лонгфеллоу өлеңінде Жаңа Англияның осы қуғын-сүргінге қатысқандығын көрсетпеді. Өлеңі арқылы Лонгфеллоу Американы қуылған акадиялықтардың панасы ретінде бейнелейді. Лонгфеллоудың бұл тұжырымын кейіннен тарихшы Фрэнсис Паркман өзінің "Монкальм және Вулф" (1884) кітабында сынға түсірді. Паркман қуғын-сүргіннің нақты себебі француздардың, әсіресе Аббат Жан Луи Ле Лутрдың акадиялықтарға тигізген "әсері" екенін мәлімдеді. Американдық тарихшы Джон Бребнер ақырында "Жаңа Англияның бекінісі" (1927) атты еңбегін жазды, онда Жаңа Англиялықтардың акадиялықтарды қуғынға салудағы маңызды рөлі анықталды. Өлең 19 және 20 ғасырларда акадиялықтардың тарихын және ұлттық санасын қалыптастыруда зор ықпал етті. Соңғы зерттеулер өлеңдегі тарихи қателіктерді, сондай-ақ қуғын-сүргіннің және оған қатысушылардың күрделілігін, осы өлеңнің жасырып қалған жақтарын көрсетті. Мысалы, Лонгфеллоудың өлеңі Акадияны утопия ретінде, ал акадиялықтарды біртекті және пассивті, зорлық-зомбылыққа қабілетсіз халық ретінде бейнелейді, бұл қарсылықтың көшбасшысы Жозеф Бруссардың еңбегін және акадиялықтардың бай әскери тарихын елемеді. Сондай-ақ, өлең протестант ағылшын-американдықтардың бірнеше буынына акадиялықтардың қиын жағдайына көңіл бөлуге мүмкіндік берді, бірақ католиктерге деген кері көзқарасын сақтап қалды. Өлең акадиялықтарға АҚШ-та көбірек танылу мен құрметке ие болу үшін аргументтерді дамытуға қауіпсіз символдық кеңістік ұсынды.
Ескерткіштер мен мүсіндер
1920 жылы Новая Шотландияның Гранд-Пре қаласында акадиялықтар аулада Евангелинаның мүсіні орналасқан француз шіркеуін қайта тұрғызды. Шамамен он жыл өткен соң, 1929 жылы, 1929 жылғы «Эвангелина» фильмінде түскен мексикалық киножұлдызы Долорес дель Риодан бейнеленген Эвангелинаның мүсіні, фильмнің актерлері мен түсіру тобы тарапынан Луизиана штатының Сент-Мартинвилл қаласына сыйға тартылды. 1934 жылы Луизианадағы алғашқы мемлекеттік парк Лонгфеллоудың Эвангелинасы атымен аталатын мемлекеттік тарихи орын болып жарияланды. Феликс Вурхиес «Акадиялық естеліктер: Эвангелинаның нағыз тарихы» кітабын жазды, ал кейінгі көркем шығармаларында өлеңнің мазмұнын кеңейтіп, кейіпкерлердің «шынайы есімдері» «Эммелин Лабиш» (Лонгфеллода оның толық аты Эвангелина Беллефонтейн) және «Луи Аркенео» (өлеңде Габриэль Лажуансе) екенін айтты. Лафайетте, Луизиана, Габриельге тиесілі болған жер деп есептеледі, ал Эммелиннің қабірі Сент-Мартин де Турс шіркеу алаңындағы Мәңгілік құлшылық бағы мен тарихи зиратта, Сент-Мартинвиллдің бас көшесінде орналасқан (жергілікті жақтастар бұл орынды 20 ғасырдың басында ыңғайлылығы үшін анықтаған). Сент-Мартинвиллдегі «Эвангелина емені» де Эммелин мен Луидің алғашқы кездесу орны екенін мәлімдейді. Эвангелинаның прототипі болған тарихи тұлғалармен байланысы бар деген басқа да орын – Хэмширдегі Аркенео үйі, Техас штаты, ол Техас тарихи белгісімен белгіленген. Бұл үй Луи Аркенеоның шөпшегі Мэри Гадрак Аркенеуга күйеуі тарапынан сыйға тартылды.
Жер атаулары
Евангелина Луизиана штатында және Канаданың теңіз жағалау провинцияларында көптеген жерлерге ат берген. Сонымен қатар, акадиялық елді мекендерде көшелерге берілетін есім ретінде жиі қолданылады.
Фильм
"Евангелиня" поэмасының көптеген фильмдік бейімдеулері жасалған. "Евангелина" – 1913 жылы Галифакстағы Canadian Bioscope компаниясы түсірген алғашқы канадалық көркем фильм. Ол Анаполис аңғарында және Гранд-Преде түсірілді. 1919 жылы Рауль Уолш 20th Century Fox үшін поэма негізінде фильм түсірді. Фильмді оның әйелі Мириам Купер ұсынған және басты рөлді ойнады. Бұл фильм олардың ең табысты туындыларының бірі болды, бірақ қазіргі таңда жоғалып кеткен. 1929 жылы Эдвин Кареу Луизианада түсірілген, Аль Джолсон мен Билли Роуз жазған қосымша әнмен Долорес дель Рионың қатысуымен фильм жасады. 1987 жылы Микки Рурк пен Роберт Де Ниро жұлдыздық құрамындағы "Ангел жүрек" фильмінде поэма еске алынды. "Евангелинаға" 2009 жылғы Disney-дің "Принцесса мен бақа" фильмінде де сілтеме жасалды, онда Реймонд есімді каджун шамырауы Эвангелинаға ғашық болады, ол жұлдыз түрінде көрінеді. Ол қайтыс болғаннан кейін, олар қайта табысып, түнгі аспанда бірге пайда болады.