Кіріспе
Жаңа Зеландияның Нортленд аймағындағы шығанақ – Хокианга, Хокианга портын қоршаған аймақ, сондай-ақ Хокианга өзені деп те аталады. Бұл Жаңа Зеландияның Солтүстік аралының солтүстігіндегі батыс жағалауындағы ұзын, теңіз суына батқан аңғар. Жергілікті маорилер әлі де қолданатын бастапқы атауы – Те Коханга о Те Тай Токерау («солтүстік халқының ұясы») немесе Те Пуна о Те Ао Марама («айшырақтың бастауы»). Порттың толық атауы – Те Хокианга нуи а Купе – «Купенің ұлы қайтыс орны».
The Hokianga is an area surrounding the Hokianga Harbour, also known as the Hokianga River, a long estuarine drowned valley on the west coast in the north of the North Island of New Zealand. The original name, still used by local Māori, is Te Kohanga o Te Tai Tokerau ("the nest of the northern people") or Te Puna o Te Ao Marama ("the wellspring of moonlight"). The full name of the harbour is Te Hokianga nui a Kupe — "the place of Kupe's great return".
География
Хокианга Солтүстік аймақтағы Қиыр Солтүстік округінде орналасқан. Бұл аймақ Вангарей қаласының солтүстік-батысында және Кайкохе қаласының батысында, автомобиль жолымен жатыр. Сағасы Тасман теңізінен ішке қарай созылады. Ауыз бөлігінде тосқауыл болғанымен, оның көп бөлігінде шағын кемелер жүзе алады. Жоғарғы ағысында Рангиора тарлығы Вайхоу және Мангамука өзендерінің сағаларын портың төменгі бөлігінен бөліп тұрады. 12 000 жыл бұрын Хокианга биік бұталы төбелермен қоршалған өзен аңғары болған. Соңғы мұз дәуірі шегіне бастағанда, теңіз деңгейінің күрт көтерілуі аңғарды баяу су басып, оны көптеген қорғалған терең сулы тұрақтары бар құмды-тұзды портына айналдырды. Осы порттан зерттеуші Купе теңізге шыққан, ал 1822 жылы алғашқы еуропалық ағаш өңдеуші кәсіпкерлер осы жерде қоныстанды. Оңтүстік киттері бұрыннан бері бұл шығанақты мекендеген болуы мүмкін, бірақ коммерциялық және заңсыз аңшылықтың салдарынан олардың саны азайып кетті. Бүгінде шығанақта ірі киттерді көру сирек, бірақ бұл порт кішкентай дельфиндер мен қасқыр киттерін бақылауға қолайлы орын. Хокиангада Руапапака аралы, Мотукарака аралы және То Моту аралы сияқты көптеген шағын аралдар бар, соңғысы бұрынғы паның орнында орналасқан.
Елді мекендер
Кемежайдың айналасындағы аумақ сағасымен үшке бөлінеді. Оңтүстікке қарай Ваймамаку, Омапере, Опонони, Паканае, Куту, Виринами, Равене, Оманая, Вайма және Тахеке елді мекендері орналасқан; солтүстікке қарай Бродвуд, Паваренга, Пангуру, Митимити және Ранги Пойнт жатыр; ал портың тар жерден жоғары, ағысқа қарай Хореке, Кохуку және Мангамука орналасқан.
Колониалды кезең
Те Тай Токерау дәстүріне сәйкес, полинезиялық теңізші және саяхатшы Купе, 925 жылы Матахоруа атты вака (каноэ) бортында Хаваикиден келгеннен кейін Хокиангаға қоныстанған. Купе сол аймақтан кеткенде, бұл жерге қайта оралатынын айтты және каноэсінің су тоқтату құралын қоса, бірнеше заттарды қалдырды. Кейін Купенің немересі Нукатаухити Хаваикиден Хокиангаға қоныстанды. 14 ғасырда ұлы вождь Пухи аралдар шығанағының оңтүстігіне келді. Пухи тайпасы, Ngāpuhi, батысқа қарай бірте-бірте кеңейіп, батыс жағалауына жетіп, Хокианганың екі жағын да мекендеді. Маорилер Хокианганы Аотеароадағы ең ежелгі елді мекендердің бірі деп есептейді және ол осы күнгі күнге дейін халық үшін маңызды орын болып табылады. 17 ғасырдағы Ngāpuhi івиінің негізін қалаушы Рахири, порттың оңтүстігіндегі Вириа па-сында дүниеге келді, онда оның құрметіне ескерткіш орнатылған. Өсіп-даму барысында Ngāpuhi ғасырлар бойына қалыптасқан және күтіп келген көптеген жүру жолдарының күрделі желісін жасады, олардың көпшілігі бүгінгі таңдағы жолдарға айналды.
Па-сайты
Хокиангаға жақын жерде оннан астам па-орны жатыр, олардың ішінде Мотути және Вхангапапатики ағындары арасындағы томболоның төменгі жағында орналасқан Мотукаури па ерекше аталады.
Еуропалықтардың келуі
Веслиан (кейін англикан) миссионерлері Нгапухидің жаяу жолдарымен Хокианга мен оның қолжетімді ағаш ресурстарын өздері табуға жетектелді. Олардың есебі бірден аралдар шығанағындағы саудагерлерге жетті. Капитан Джеймс Херд 1822 жылы миссионер Томас Кендаллды жол көрсетуші және аудармашы ретінде алып, бірінші болып кемемен барды және портына кірді. Ол Еуропалық кемелердің алғашқысы болды және Хокиангадан ағаш жөнелтілген алғашқы кемемен қайтып кетті. Оның жетістігі үлкен қызығушылық тудырды – Хокианганың орманды жоюы басталды және ғасыр соңына дейін аяқталады. Хокианганы пайдалануға кедергі келтірген жалғыз нәрсе – порттағы бар. Жүздеген кеме сәтті өтіп кетсе, 16 кеме жоғалып кеткен. Көбінесе толық жүкпен шығып бара жатқанда, Оңтүстік Бастың жел көлеңкесінде қалып, терең суға түсіп кеткен. Желдің уақытша басылуы немесе бағытының өзгеруі кеме бағытын жойып, жартасты жағалауға соғып жіберуі мүмкін. 1828 жылы Генри Уильямс салған және Гилберт Мейр басқарған миссионерлік шхуна «Геральд» Хокианга портына кіруге тырысқанда суға батып кетті. Соңғы тіркелген кеме апаты 1928 жылдың шілдесінде, порттың кіреберісіндегі барда аударылып, барлық сегіз экипажымен бірге жоғалып кеткен «Изабелла де Фрейн» шхунасымен байланысты болды. 1837 жылы француз авантюрисі, өзін барон деп атаған Шарль де Тьерри 60 қоныс аударушымен бірге экспорттық белсенділіктің осы ошағына 15 жыл бұрын 36 балтаға айырбастау үшін сатып алған жерді иелену үшін келді. Ақырында оған Рангиахуада қоныс аударуға рұқсат берілді, онда ол өзін «Жаңа Зеландияның Егеменді Басшысы» деп жариялады, бұл атақ Нгапухиге ұнаған жоқ. Оның жобасы сәтсіз аяқталды, бірақ ол Колониалды қызметке бәсекелес еуропалық державалардан қорғану қажеттігін көрсетті. Де Тьерри келгеннен кейін бір жыл өткен соң, тағы бір француз, епископ Жан Батист Помпалье, католик миссиясын құру мақсатымен келді. Ол оңтүстік жағалаудың методисттер мен англикан миссионерлерінің бақылауында екенін, ал солтүстік жағалау дінге көшуге дайын екенін көрді. Оның қалдықтары, жақында Нгапухи иеленген, миссия басталған жерде жерленген. Бүгінде порт, Реформация сияқты, протестанттар мен католиктердің арасында тұр. Әскери заңгер және табиғаттанушы сэр Уолтер Лори Буллер 1838 жылы Хокиангада дүниеге келді. Уайтанги келісіміне қол қойылғаннан кейін алты күн ішінде губернатор Хобсон, Нгапухидің толық қолдауын қамтамасыз етуге ниеттеніп, Хорекеге жақын Мангуну миссиясына барды, онда 3000 адам күтіп тұрды. Уайтанги шартының екінші рет қол қойылғаны 1840 жылдың 12 ақпанында болды. Тиісті қолтаңбалармен (және бірнеше орынсыз жазбалармен) Хобсон дереу елдегі ең ірі тайпаның қолдауын алды. Елдің тағдыры тарихқа жазылып жатқанда, Хокианганың балташылары бір сәт те тоқтаған жоқ. Кез келген уақытта 20 кеме Хокианга ағаштарын тиеп жүрді. Кенеттен өсімдіксіз қалған төбелер портқа құлап, оның салаларына лайды толтыра бастады. Маори және Pākehā (еуропалық) қоныс аударушылар арасындағы қарым-қатынас көбінесе шиеленісті болды, 1890 жылдардағы Иткенің салық соғысы кезінде, негізінен Хокианга айналасында болғаннан гөрі ешқашан болған емес. 1900 жылға қарай орманның көп бөлігі бардан өтіп, қалған аз көлемді топырақ май өндіру үшін сүт шаруашылығына айналдырылды. Мотукарака сүт зауытына жеткізілген қаймақтың көп бөлігі жергілікті салынған елуге жуық кемелермен тасымалданды, олар күн сайын портты кесіп өтіп, жолаушылар мен жүк тасымалын қамтамасыз етті. Жарты ғасыр бойы порттың екі жағындағы қауымдар теңіз көлігімен байланысты болды, 1950 жылдары жақсартылған жолдар осы белсенді кемелер тобын ығыстырып, порт қауымды қайтадан бөліп тастады. 1914 жылға қарай кейбір Хокианга қауымдарын телефон жүйесі біріктіріп, сыртқы әлеммен байланыстырды. Үкімет субсидиясымен апта сайынғы жағалау кеме қатынасы Онехунга мен Хокианга арасында жүктерді әкеліп, майды алып кетті. Хореке және Рауэн қауымдастықтары Жаңа Зеландиядағы екінші және үшінші ескі еуропалық қоныстар болып табылады. Рауэн әлі күнге дейін Хокиангадағы жағалаудағы елді мекендердің ішіндегі ең маңыздысы болып табылады және Хокианганың қоғамдық денсаулық сақтау қызметтерінің (Хауора Хокианга) негізі орналасқан жерде, Хокианга ауруханасының төбесінде орналасқан.
1918 жылғы тұмау пандемиясы
1918 жылдың қыркүйегінде грипп пандемиясы Хокиангаға жетті, ал шалғайдағы Вайотемарама ең бірінші шабуылға ұшыраған елді мекендердің бірі болды. Әрбір қауымдастықта халыққа тамақ дайындайтын асхана ұйымдастырылды. Рауэн ауруханасының бас дәрігері доктор Джордж Макколл Смиттің бұйрығымен, барлық жол торабында атты және қарулы күзетшілер орналастырылды. Олар келгендерді кері қайтара отырып, елді мекендер арасындағы аурудың таралуын шектеуге тырысты. Хокиангаға кіргісі келетін саяхатшылар шекарада тоқтатылды. Қағида қарапайым: кез келген адам шыға алады, бірақ ешкім кіре алмайды. Жергілікті эпидемия алты аптаға созылды және көптеген адам қаза тапты. Әр қауым өз халқын күтіп, жаппай жерлеу жиі кездесті. Маорилердің өлімі туралы аз мәлімет тіркелді – эпидемияның маори халқына тигізген нақты әсері белгісіз.
Өнеркәсіп
Бұл аймақтың алғашқы ірі өндірісі каури ағаштарына негіделген, оның ішінде ағаш өңдеу және ағаштардан алынатын қалың, қатты шайыр да бар еді. Орман сиреп қалғаннан кейін, сүт шаруашылығы мен ірімшік өндірісі экономиканың негізгі тірегіне айналды, бірақ 1953 жылы Мотукарака сүт кооперативі жабылғаннан кейін олар да тоқырады. 1970 және 1980 жылдары аймақта қысқа мерзімге экономикалық база нашарлап, балама өмір салтын ұстанатындардың панасына айналды. Алайда, соңғы жылдары аймақта туризм қайта жанданды. Ваипуа орманның алып каури ағаштары (оның ішінде елдегі ең үлкен ағаш – Тане Махута), Кохуку және Рауенедегі тарихи жағалау ауылдары, кафелер, Хореке базальттары, жағажайлар, тарихи ғимараттар, табиғатқа серуендеу, атпен саяхаттау, қайықпен жүзу және балық аулау сияқты көрікті жерлер жыл сайын қонақтардың санын арттыруда. 2002 жылы Вайрере Боулдерс-те алғашқы жаяу жолдары ашылды, бұл Вайрере аңғарындағы базальт тастарды жақыннан қарауға мүмкіндік берді. Хокианга, көбінесе тыныш демалысты ұнататын саяхатшыларға әртүрлі стильдегі және бюджеттік жатақханаларды ұсынады. Хокиангаға сапар – Жаңа Зеландияның бұрынғы онжылдықтардағы табиғатымен танысу.
Дама Уина Купер
Уина Купер 1895 жылдың 9 желтоқсанында Хокианга аймағының Те Карака қаласында Те Рарава івиінің басшысының қызы ретінде дүниеге келген. Ол ерте жасынан-ақ жергілікті қоғамдық мәселелерге және саясатқа қызығушылық танытты, ал оның шеберлігі мен қабілеттері 30 жасқа толған кезде солтүстік Хокиангадағы маори халқының даусыз көшбасшысы болуына әкелді. 1949 жылы ол Оклендке көшіп келді, ал 1951 жылы жаңа Маори әйелдерінің игілігі лигасының тұңғыш президенті болып сайланды. Лиганың жетістігіне Уинаның еңбегі зор үлес қосты, ол бүкіл елде кеңінен танылды. 1957 жылы ол президенттік лауазымынан бас тартып, жылдық конференция оған Te Whaea o te Motu ("Ұлт анасы") атағын берді. Уина Купер 1960 жылдар бойы қоғамдық игілік үшін жұмысын жалғастырды, бірақ ең бастысы, ол 1975 жылы маори жерлерінің жоғалуына қарсы наразылық білдіру мақсатындағы hīkoi – символдық шерудің жетекшісі болды. Солтүстік аралдың ең солтүстік нүктесінен Уеллингтондағы Парламентке дейінгі шеру оны бүкіл елге таныстырды, оның бекем мінезі, енді денесінде емес, мана мен ерік-жігерде күшті болды, Те Хапуадан Уеллингтонға дейінгі шерудің алдында басталды. 1981 жылы ол DBE орденімен марапатталды және 1991 жылы Жаңа Зеландия орденінің мүшесі аталды. 1983 жылы ол Хокиангадағы Пангуруға қайтып келді. 1994 жылдың 26 наурызында 98 жасында дүние салды.
Жан Батист Помпальье
Епископ Жан Батист Помпальье (1802-1871) – Жаңа Зеландияның алғашқы Рим католик епискобы болды. Оның алғашқы миссионерлік бекеті 1839 жылдан 1915 жылға дейін Хокиангадағы Пуракауда орналасқан. Ол 1838 жылы Хокиангадағы Тотара Пойнтта Жаңа Зеландия құрлығында алғашқы қасиетті миссаны өткізді. Оның денесі 2002 жылы бүкіл ел бойынша ұйымдастырылған hīkoiден кейін Мотутиде, Хокиангада қайта жерленді.
Дельфиннің өрісі
Опонони 1955 және 1956 жылдары «Опо» деген лақап атымен белгілі болған бөтелке мұрынды дельфиннің (дельфин) ерліктері арқасында бүкіл Жаңа Зеландияда танымал болды. Опо – 1955 жылдың басында анасы өлтірілгеннен кейін Опонони маңындағы балық аулайтын қайықтарды іздеп жүре бастаған жабайы дельфин. Ол қалаға жақын шығанақта күнделікті жүзіп өтетін. Бастапқыда ол «Опонони Джек» деп аталды, себебі оның еркек екені болжамдалды. Көптеген дельфиндерден өзгеше, ол адамдармен араласудан қысылмайтын, жергілікті тұрғындар үшін әртүрлі трюктар көрсетіп, жағажайдағы доптар мен сыра шұбаты сияқты заттармен ойнайтын, сондай-ақ балаларға оның қасында жүзуге және оған тиюге рұқсат беретін. Дельфин жергілікті жұртшылық арасында танымал болды, бірақ оның жайлы жаңалықтар тез тарады, және елдің түкпір-түкпірінен келген келушілер оны көруге жиналды. 1956 жылдың 8 наурызында жергілікті тұрғындардың өтініші бойынша Опоға ресми қорғау туралы заң қабылданды, бірақ 9 наурызда ол Куту-Пойнттағы жартастың арасында өлі күйде табылған. Оның гелигнит қолданып балық аулаған балықшылардың кінәсінен кездейсоқ өлгені күдіктелді. Оның өлімі бүкіл елге тарады, және ол Маори салт-дәстүрімен қалалық әкімдіктің жанындағы арнайы жерге жерленді.
Білім
Опонони, Пангуру және Бродвудта 1–15 жылдық біріктірілген мектептер бар. Маңғамука, Хореке, Кохуху, Матихетихе, Оманаия, Паваренга, Рауене, Вайма, Виринаки және Умаверада бастауыш мектептер де бар.