Кіріспе
Жаңа Зеландияның Солтүстік және Оңтүстік аралдары арасындағы бұғаз Кук бұғазы Жаңа Зеландияның Солтүстік және Оңтүстік аралдарын бөліп тұрады. Бұл бұғаз солтүстік-батыстағы Тасман теңізін оңтүстік-шығыстағы Оңтүстік Тынық мұхитымен байланыстырады. Оның ең тар жерінен де кеңдігі шамалы, және ол әлемдегі ең қауіпті және болжаусыз сулардың бірі саналады. Марлборо саундсы мен Веллингтон арасында Пиктон қаласы арқылы тұрақты паром қызметтері жүзеге асырылады. Бұғаз 1770 жылы оны алғашқы болып кешіп өткен еуропалық саяхатшы Джеймс Кук құрметіне аталған. Маори тілінде ол Те Моана о Раукава деп аталады, яғни Раукава теңізі деген мағынаны білдіреді. Раукауа – Жаңа Зеландияға тән бұталы өсімдік түрі.
Cook Strait separates the North and South Islands of New Zealand. The strait connects the Tasman Sea on the northwest with the South Pacific Ocean on the southeast. It is wide at its narrowest point, and is considered one of the most dangerous and unpredictable waters in the world. Regular ferry services run across the strait between Picton in the Marlborough Sounds and Wellington. The strait is named after James Cook, the first European commander to sail through it, in 1770. In Māori it is named Te Moana o Raukawa, which means The Sea of Raukawa. Raukaua is a type of woody shrub native to New Zealand.
Тарих
Шамамен 18 000 жыл бұрын, соңғы мұздық максимум кезінде теңіз деңгейі қазіргі деңгейден 100 метрден астам төмен болғанда, Кук бұғазы Тынық мұхитының терең порты болды, Тасман теңізінен Оңтүстік Таранаки шығанағында қалыптасқан кең жағалау жазықтарымен бөлінген. Бұл жазықтар Солтүстік және Оңтүстік аралдарды байланыстырды. Теңіз деңгейі 7000 жыл бұрын көтеріле бастады, аралдарды бөліп, Кук бұғазын Тасман теңізімен қосты. Маори аңызында Кук бұғазын кеме жүргізуші Купе ашқан делінеді. Купе өзінің каноэсімен Кук бұғазы арқылы Те Ухеке а Мутуранги деп аталатын алып сегізқарғышты қуды және оны Тори каналында немесе Патеада жойды. Голланд зерттеушісі Абель Тасман 1642 жылы Жаңа Зеландияны алғаш көргенде, Кук бұғазы шығысқа қарай жабық деп ойлады. Ол оны экспедициясындағы екі кемелердің бірі – "Зихаен" кемесінің атымен атап, "Зихаен шығанағы" деп атады. 1769 жылы Джеймс Кук оның кеме жүре алатын бұғаз екенін анықтады. Кук бұғазы 19-ғасырдың басында еуропалықтарды қызықтырды. Оны киттердің көшіп-қону жолы ретінде пайдаланғандықтан, кит аулаушылар Марлбороу саундтарында және Капити аймағында базалар құрды. 1820-жылдардың соңынан 1960-жылдардың ортасына дейін Арапаоа аралы Саундтардағы кит аулау орталығы болды. Аралдың шығыс жағалауындағы Перано бас кит аулау станциясының негізгі орны болды. Перано отбасы салған үйлер қазір туристерге арналған жатақтар ретінде пайдаланылады. 1820 жылдары Те Раупараха маорилерді Кук бұғазы аймағына көшіруге, оны жаулап алуға және қоныстандыруға жетекшілік етті. 1840 жылдан бастап Веллингтонда, содан кейін Нельсонда және Ухангуида (Петре) тұрақты елді мекендер пайда болды. Осы кезеңдегі қоныс салушылар Кук бұғазын бүгінгі пароммен байланыстырылған Жаңа Зеландиялықтардан кеңірек көріп, оны Таранакиден Кемпбелл мысына дейін созылған деп есептеді. Сондықтан осы алғашқы қалалардың барлығы "Кук бұғазының" (немесе сол кездегі Географиялық кеңестің қолданысына сәйкес "Кук бұғазының") айналасында жиынтықталды, оны жаңа отардың орталық ерекшелігі және су жолы деп санады. 1866 жылы Кук бұғазында алғашқы телеграф кабелі салынды, ол Оңтүстік аралдың телеграф жүйесін Веллингтонмен байланыстырды. 1888 және 1912 жылдар аралығында Риссо дельфині Пелорус Джек Кук бұғазында кемелермен кездесіп, оларды сүйемелдегенімен әйгірленді. Пелорус Джек көбінесе Адмиралтейство шығанағында, Франсис мысы мен Коллинет нүктесі арасында, Веллингтон мен Нельсон арасындағы кемелер жүретін француз асуының жанында көрінетін. Пелорус Джекке жасалған сәтсіз қастандық әрекеті де еске алынады. Кейіннен ол 1904 жылғы Жаңа Зеландия заңымен қорғалды. Жаңа Зеландия жау шапқыншылығынан қорқып, Кук бұғазын қорғау үшін жағалауда әртүрлі бекіністер салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Веллингтонның артында Райтс-Хиллде екі қару орнатылды. Бұл қарулар Кук бұғазына оқ атып, жеткізе алатын. Сонымен қатар, Веллингтонның айналасында, Макара жағалауында және Марлбороу саундтарына кіреберістерде он үш қару орнатылды. Бұл бекіністердің көптеген қалдықтары әлі де көрініп тұр. Пенкароу бас маягы Жаңа Зеландияда салынған алғашқы тұрақты маяк. Оның алғашқы күзетшісі Мэри Джейн Беннетт Жаңа Зеландия тарихындағы жалғыз әйел маяк күзетшісі болды. 1935 жылы Барингхед маягымен ауыстырылғаннан кейін жарық сөндірілді. "Мария" (1851), "Сити оф Дунедин" (1865), "Сент Винсент" (1869), 1909 жылғы және TEV "Вахин" (1968) сияқты көптеген кемелер құлап, көптеген адам өмірін жоғалтты.
Уақыт шкаласы
Маори аңызына сәйкес, мифтік кемеші Купе өзінің каноэсінде Те Моана о Раукава, Кук бұғазы арқылы сегізқұйрықты Те Ухеке а Мутурангидің ізін қуалайды. 1642 ж. Абель Тасман Кук бұғазын шағын шығанақ деп жаңылыстырды. 1769 ж. Джеймс Кук оның бұғаз екенін анықтады. 1822 ж. Нгати Тоа Те Раупараха басшылығымен Кук бұғазы аймағына көшіп келді. 1831 ж. Тори каналында кит аулау станциясы құрылды. 1851 ж. «Мария» баркасы Терауахи мүйісіндегі жартастарға шағылып, 28 адам қаза тапты. 1855 ж. Кук бұғазының екі жағында да күшті жер сілкінісі болды. 1865 ж. Кук бұғазында «Сити оф Дюнедин» бу кемесі батып, 50-60 адам қаза тапты. 1866 ж. Кук бұғазына су асты телеграф кабельі төселді. 1935 ж. Кук бұғазы арқылы әуе қызметі басталды. 1962 ж. Кук бұғазында пойыз паромдық қызметі іске қосылды. 1962 ж. Барри Девенпорт бұғазды жүзіп өтті. 1964 ж. Кук бұғазына электр кабельдері төселді. 1968 ж. Веллингтон портына кіре берісте TEV Wahine кемесі апатқа ұшырап, 53 адам қаза тапты. 1975 ж. Роланд Парсонс пен Рекс Бреретон жасаған алғашқы ауа шарымен өту. 1975 ж. Линн Кокс бұғазды жүзіп өткен алғашқы әйел атанды. 1991 ж. Бес жаңа электр және байланыс кабельдері төселді. 1994 ж. Кук бұғазы арқылы алғашқы жылдам паром қызметі жұмыс істеді. 2002 ж. Екі қосымша байланыс кабельдері төселді. 2005 ж. Қызметтен шығарылған фрегат Веллингтон жағалауында жасанды риф ретінде батырылды. 2008 ж. Neptune Power компаниясына 1 мегаватт қуат өндіретін 10 миллион долларлық тәжірибелік су асты ағыны турбинасын орнатуға рұқсат берілді. 2008 ж. Energy Pacifica компаниясы Кук бұғазына, Тори каналының кіреберісіне жақын жерде әрқайсысы 1,2 МВт-қа дейін қуат өндіре алатын 10 теңіз турбинасын орнатуға рұқсат сұрады. 2013 ж. Мэтт Стэнфорд парапланмен бұғазды алғаш рет өтті. 2013 ж. Рихтер шкаласы бойынша 6,5 және 6,6 балдық екі күшті жер сілкінісі Кук бұғазында болды, нәтижесінде Седдон қаласында елеулі зақымдар тіркелді, ал Веллингтонда шағын және орташа зақымдар болды. 2021 ж. Гари Фридман Pipistrel Alpha Electro ұшағымен Омака әуежайынан Веллингтон әуежайына дейін Кук бұғазы арқылы алғашқы электрлік ұшуды жасады.
География
Бұғаз жалпы NW SE бағытында созылады, Оңтүстік арал батысында, ал Солтүстік арал шығысында орналасқан. Ең тар жерінде Солтүстік аралдағы Терауахити мүйісі, Марлборо бұғазындағы Арапаоа аралындағы Перано басқышынан бөлінеді. Бұл себебі, күніне шамамен екі рет (нақтырақ айтқанда 12.42 сағат сайын) болатын негізгі М2 айлық тасқын компонентінің әсерінен қалдық ағынды модельдеу қиын. Бұл бұғазды зерткен ең белгілі океанограф – Рон Хит, ол Жаңа Зеландия Океанографиялық институтында жұмыс істеген. Ол аймақта "виртуалды амфидроманың" бар екенін анықтаған, тасқынды талдаған бірнеше зерттеулер жүргізді. Хит сондай-ақ "қалдық ағымның" (яғни, тасқынның әсерін орташалағаннан кейінгі таза ағымның) уақытын ең жақсы бағалауға мүмкіндік берді. Бұл мәселе зерттеу нысаны болып қала береді, компьютерлік модельдеулер мен үлкен деректер жиынтығын біріктіру арқылы бағалауды жақсартуға жұмыстар жүргізілуде. Қатты ағымдарға қарамастан, бұғаздың ортасында су деңгейінің өзгеруі өте аз. Судың алты сағат бойы бір бағытта, содан соң алты сағат бойы кері бағытта ағуының орнына, бір толқын сегіз немесе он сағатқа созылуы мүмкін, ал кері толқын әлсіздейді. Әсіресе ауа райы нашар болғанда кері толқын тоқтауы мүмкін, ағын үш толқын кезеңінен де ұзақ уақыт бойы бір бағытта қалуы мүмкін. Бұл аймақтың теңіз карталарында көрсетілген. Сонымен қатар, жағалаудан басталатын су асты таулары теңіз ағыны мен турбуленттілікті күрделендіреді. Турбуленттіліктің жоғары деңгейі Гибралтар және Британдық Колумбиядағы Сеймур бұғаздарында байқалған деңгеймен салыстырылады.
Кеме күшінің күші
Толқынды теңіз турбиналарымен өндірілетін электр қуаты толқын жылдамдығының кубына пропорционалды өзгереді. Толқын жылдамдығы екі есеге артқандықтан, жазғы толқындар кезінде құбылмалы толқын қуаты төмен толқындарға қарағанда сегіз есе артық өндіріледі. 2008 жылдың сәуірінде Neptune Power компаниясына 1 мегаватт қуат өндіретін 10 миллион долларлық тәжірибелік су асты толқын ағыны турбинасын орнатуға рұхсат берілді. Турбина Ұлыбританияда жобаланып, Жаңа Зеландияда салынып, Синклер мүйісінің оңтүстігінде, «Карори рип» деп аталатын суларда орналастырылуы тиіс еді. Компания Кук бұғазында 12 ГВт қуат өндіруге жеткілікті толқын қозғалысы бар екенін мәлімдеді, бұл Жаңа Зеландияның қазіргі қажеттіліктерінен бір жарым есе көп. Бірақ іс жүзінде осы энергияның тек бір бөлігін ғана пайдалануға болар еді. 2016 жылдың қазанына қарай бұл турбина салынбады және Neptune Power веб-сайты жаңа хабарламаларсыз тек орналасқан жерді сақтап тұр. Бұғаздың екінші жағында Energy Pacifica компаниясы Кук бұғазының Торь каналына кіреберісіне жақын 1,2 МВт-қа дейін қуат өндіретін 10 теңіз турбинасын орнатуға рұхсат сұрады. Компания Торь каналының жылдам ағысы 5 км/с және батиметриясы мен электр желісіне қолжетімділігі ең қолайлы екенін мәлімдеді. Алайда, ешқандай жоба іске аспады.
Кабельдер
Электр қуаты және байланыс кабельдері Солтүстік және Оңтүстік аралдарды Кук бұғазы арқылы байланыстырады, оларды Transpower басқарады. Үш су асты электр кабельдері Кук бұғазы арқылы Солтүстік аралдағы Отеранга шығанағы мен Оңтүстік аралдағы Файтинг Бэй аралығында орналасқан, бұл Оңтүстік аралдағы Бенмор мен Солтүстік аралдағы Хейвордс арасындағы электр байланысын қамтамасыз ететін HVDC Inter Island жүйесінің бөлігі болып табылады. Әрбір кабель 350 кВ кернеуде жұмыс істейді және 500 МВт дейін қуат тасымалдай алады, байланыстың 2-полюсі бір кабельді, ал 3-полюсі екі кабельді пайдаланады. Жүйенің жалпы қуаты 1200 МВт құрайды (2-ші полюс үшін 500 МВт және 3-ші полюс үшін 700 МВт). Кабельдер теңіз түбінде заңмен белгіленген кабельді қорғау аймағында (CPZ) төселген. CPZ-ның ені көбінесе кең, бірақ әр жағалаудағы терминалдарға жақындағанда тарылады. CPZ ішінде балық аулау және кемелерді зәкірге қоюға тыйым салынады. Кук бұғазында керемет балық аулауға болады. Қара тунды қаңтардан мамырға дейін ұстауға болады. Бұдан басқа, кең тұмсықты семсер балық, көк мұрын, мако акулалары және сирек жағдайда марлин мен ақ акулалар да кездеседі.
Көлік
Марлборо саундсдағы Пиктон мен Веллингтон арасында KiwiRail (Interislander) және StraitNZ (Bluebridge) компаниялары тұрақты паром қызметтерін жүзеге асырады. Екі компания да күніне бірнеше рет рейстер жасайды. Қайшылықтың шамамен жартысы бұғазда, ал қалған бөлігі Соундс аймағында өтеді. Сапар шамамен үш сағатқа созылады. Бұғазда жиі күшті желдерден, әсіресе оңтүстіктен соққан дауылдардан қауіпті толқындар пайда болады. Жаңа Зеландияның «қаһарлы 40-ты» атқылап өтетін орналасуы батыс желдерін бұғазға жинап, солтүстікке бұрып жібереді. Осының салдарынан паромдардың қатынайтыны жиі тоқтатылады және Кук бұғазы әлемдегі ең қауіпті және болжаусыз су алаптарының бірі саналады. 1968 жылы Union Company компаниясына тиесілі Wellington–Lyttelton паромдық кемесі TEV Wahine Веллингтон портына кіре бергенде суға батып, аударылып кетті. Борттағы 610 жолаушы мен 123 экипаж мүшесінің 53-і қаза тапты. 2006 жылы 14 метрлік толқындар Interislander паромдық кемесі DEV Aratere-нің күшті бұрылып, 50 градусқа дейін қисайуына себеп болды. Үш жолаушы мен экипаж мүшесі жарақат алды, бес теміржол вагоны құлап, көптеген жүк көліктері мен жеке автомобильдер зардап шекті. Maritime NZ сарапшысы Гордон Вуд паром батса, көптеген жолаушылар мен экипаж мүшелері ішке қамалып, құтқару жилеттерін киюге уақыт та, ескерту де алмайтынын мәлімдеді. Кук бұғазы арқылы рейстерді жүзеге асырған немесе жүзеге асырған әуе компаниялары Straits Air Freight Express, Air2there, CityJet және Sounds Air болып табылады.
Жүзу
Ауызша айтылған дәстүр бойынша, Кук бұғазын жүзіп кешкен алғашқы әйел – Хинэ Пупу. Ол Капити аралынан Д’Урвилл аралына дельфин көмегімен жүзіп келді. Маорилердің басқа да әңгімелерінде 1831 жылы бұғазды кесіп өткен кем дегенде бір жүзуші туралы айтылады. Көне заманда, 1962 жылы Барри Девенпорт бұғазды жүзіп өтті. Линн Кокс 1975 жылы оны жүзіп кешкен алғашқы әйел атанды. Бұл бұғазды ең көп кесіп өткен жүзуші – Филип Раш, ол сегіз рет, соның ішінде екі рет қайта-қайта кесіп өткен. Адитя Раут 11 жасында ең жас жүзуші болды. Кейтлин О’Райли 12 жасында ең жас әйел жүзуші және ең жас жаңазеландиялық атанды. Пэм Диксон 55 жасында ең қарт жүзуші болды. 2010 жылға дейін 65 адам 74 рет бір жолмен, ал екі адам (Филип Раш және Меда Маккензи) үш рет екі жолмен кесіп өткен. 2016 жылдың наурызында Мэрилин Корзеква 58 жасында алғашқы канадалық және ең қарт әйел болып бұғазды жүзіп өтті. Жүзушілердің бұғазды кесіп өту уақыты көбінесе бұғаздағы күшті және кейде болжаусыз ағыстарға байланысты. 1980 жылы мұхитты зерттеуші Рон Хит Кук бұғазындағы ағындарды жүзушілердің жолдары арқылы талдап, жариялады. Бұл – мұхит ағындарын толыққанды өлшеу технологиялық тұрғыдан қиын болған кез еді.