Маори мифологиясында танифа – өзендерде, үңгірлерде немесе теңізде тіршілік ететін құдіретті жаратылыстар. Қорғаушы немесе қауіпті жандар ретінде бейнеленеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Маори мифологиясындағы мифологиялық жандар
Māori mythological beings
Маори мифологиясында танивах – өзендердегі терең ойыстарда, қараңғы үңгірлерде немесе теңізде, әсіресе қауіпті ағыстар немесе көңіл көшiрiп, қауiптi жағалауларда (құлама толқындар) тұратын үлкен, табиғаттан тыс жандар. Олар адамдар мен жерлердің қадірлі каитиаки (қорғаушылары) саналады, немесе кейбір дәстүрлерде қауіпті, жыртқыш жандар ретінде сипатталады, мысалы, әйелдерді әйелдікке алу үшін ұрлайды.
In Māori mythology, taniwha are large supernatural beings that live in deep pools in rivers, dark caves, or in the sea, especially in places with dangerous currents or deceptive breakers (giant waves). They may be considered highly respected kaitiaki (protective guardians) of people and places, or in some traditions as dangerous, predatory beings, which for example would kidnap women to have as wives.
Этимологиясы және Тынық мұхит аймағындағы аналогтары
Тіл білімі мамандары "taniwha" сөзін прото-океан тіліндегі *tanifa сөзімен байланыстырып, "акула түрі" деген мағынада қайта жаңартып шығарды. Тонга және Ниуэ тілдерінде "tenifa" үлкен, қауіпті акуланы білдіреді, сондай-ақ Самоа тіліндегі "tanifa" да осылай мағына береді; ал Токелау тіліндегі "tanifa" адамдарды жейтін теңіз құбыжығын көрсетеді. Полинезия тілдерінің көпшілігінде осы сөз акулаға немесе жай ғана балыққа қатысты қолданылады. Кейбір антропологтар "taniwha" басқа полинезиялық космологияларда кездесетін ұқсас нәрселерге ие екенін айтты.
Linguists have reconstructed the word taniwha to Proto Oceanic *tanifa, with the meaning "shark species". In Tongan and Niuean, tenifa refers to a large dangerous shark, as does the Samoan tanifa; the Tokelauan tanifa is a sea monster that eats people. In most other Polynesian languages, the cognate words refer to sharks or simply fish. Some anthropologists have stated that the taniwha has "analogues that appear within other Polynesian cosmologies".
Сипаттамалары
Теңізде таниуа көбінесе кит немесе оңтүстік кит, немесе кит акуласы сияқты үлкен акула ретінде көрінеді; үлкен ақ акуланың маори атауын салыстырыңыз: манго таниуа. Ішкі суларда олар киттей үлкен болуы мүмкін, бірақ терісінде тікендері бар геккон немесе туатараға ұқсайды. Басқа таниуалар жүзіп жүретін бұтақ ретінде көрінеді, олардың мінез-құлқы алаңдатарлық (Орбелл 1998:149–150, Рид 1963:297). Кейбіреулері жерді бұзып, ағаштарды түбімен жұлып алады. Аңыздарға сәйкес, белгілі бір таниуалар теңізге арна жасап, порттар құрған. Веллингтонның Те Ухангуи а Тара порты екі таниуамен қазылған деп есептеледі. Олардың бірінің тасқа айналған қалдықтары қалаға қарап тұрған төбеге айналды. Уайроа ауданының Те Уревера тауларындағы Вайкаремоана көлі де таниуалармен оймаланған деп айтылады. Басқа таниуалар көлдер мен өзендердің жанында жер сілкінісін тудырған деген де мәлімдемелер бар. Таниуа ер неке немесе әйел болуы мүмкін. Таниуа Араитеурудің алғашқы саяхат кемелерімен Жаңа Зеландияға келгені айтылады, ал оның он бір ұлы Хокианга портының түрлі салаларын жасаған деп есептеледі (Орбелл 1995:184–185). Теңіздегі бірнеше байқауларға және болжамды мекендеу ортасына және физикалық бейнелеулерге негізделген болжамдар бар, бұл таниуа мифі Австралиядан теңіз арқылы сирек келіп, тұщы су крокодилдерінің мерзімді популяцияларына негізделген болуы мүмкін. Қазіргі Жаңа Зеландияның солтүстігінде температураның диапазоны популяцияның ұзақ өмір сүруіне жеткіліксіз, олар суық қыста өледі.
At sea, a taniwha often appears as a whale or a large shark such as southern right whale or whale shark; compare the Māori name for the great white shark: mangō taniwha. In inland waters, they may still be of whale like dimensions, but look more like a gecko or a tuatara, having a row of spines along the back. Other taniwha appear as a floating log, which behaves in a disconcerting way (Orbell 1998:149–150, Reed 1963:297). Some can tunnel through the earth, uprooting trees in the process. Legends credit certain taniwha with creating harbours by carving out a channel to the ocean. Wellington's harbour, Te Whanganui a Tara, was reputedly carved out by two taniwha. The petrified remains of one of them turned into a hill overlooking the city. Lake Waikaremoana in Te Urewera Ranges area of Wairoa District was also reputedly carved out by taniwha. Other taniwha allegedly caused landslides beside lakes or rivers. Taniwha can either be male or female. The taniwha Āraiteuru is said to have arrived in New Zealand with the early voyaging canoes and her eleven sons are credited with creating the various branches of the Hokianga Harbour (Orbell 1995:184–185). There has been some speculation based on several marine sightings and on purported habitat & physical representations that the Taniwha myth may be based on periodic populations of Saltwater Crocodile which rarely end up crossing the strait from Australia. Northern New Zealand presently appears to be just outside the temperature range where a population can sustain itself indefinitely, dying out during unusually cold winters.
Қорғаушылар ретінде
Танивахтардың көпшілігі тайпалық топтармен байланысты болады; әр топтың өзінің танивахы болуы мүмкін. Осы бетте бейнеленген Урея танивахы Хаураки аймағындағы маори халқының қамқоршысы ретінде танымал. Көптеген белгілі танивахтар Хаваикиден келді, көбінесе ата-бабаларының белгілі бір каноэсінің күзетшілері ретінде. Аотеароаға келген соң, олар бірге келген каноэ экипажының ұрпақтарын қорғауға кірісті. Көптеген басқа танивахтардың шығу тегі белгісіз. Танивахтарға лайықты құрмет көрсетілсе, олар өз халқына жақсылық жасайтын. Танивахтар жаулардың жақындап келе жатқанын ескертіп, ақпаратты медиум болған дін қызметкері арқылы жеткізе отырып, қорғаушылар рөлін атқарды; кейде танивахтар адамдарды суға батудан құтқаратын. Олар қауіпті немесе қараңғы және көңілсіз жерлерде өмір сүргендіктен, адамдар олардың жанында болуға немесе оның орнынан өтуге қажет болған жағдайда тиісті құрбандықтар арқылы танивахты ынақты етуге тырысты. Бұл құрбандықтар көбінесе жасыл бұтақтан жасалып, оған сәйкес келетін дұғамен бірге ұсынылатын. Егін жинау кезінде алғашқы кумара (батыр картоп) немесе алғашқы таро көбінесе танивахқа сыйға тартылатын. Танивахтардың тайпалық қамқоршылар рөлінен туындағандықтан, бұл сөз басшыларға құрметпен қатысу үшін де қолданылуы мүмкін. Вайкато аймағындағы тайнуи халқының атақты мақалы осы екі мағынаны пайдаланады: Вайкато танивуха рау (Жүз басшының Вайкатосы) (Mead & Groves 2001:421). "Кит шабандозы" кітабының авторы Вити Ихимера Вайпаоа өзенінде тұратын Хайне Те Арики атты әйел кайтиаки (қамқоршы) танивахы бар екенін айтады.
Most taniwha have associations with tribal groups; each group may have a taniwha of its own. The taniwha Ureia, depicted on this page, was associated as a guardian with the Māori people of the Hauraki district. Many well known taniwha arrived from Hawaiki, often as guardians of a particular ancestral canoe. Once arrived in Aotearoa, they took on a protective role over the descendants of the crew of the canoe they had accompanied. The origins of many other taniwha are unknown. When accorded appropriate respect, taniwha usually acted well towards their people. Taniwha acted as guardians by warning of the approach of enemies, communicating the information via a priest who was a medium; sometimes the taniwha saved people from drowning. Because they lived in dangerous or dark and gloomy places, the people were careful to placate the taniwha with appropriate offerings if they needed to be in the vicinity or to pass by its lair. These offerings were often of a green twig, accompanied by a fitting incantation. In harvest time, the first kūmara (sweet potato) or the first taro was often presented to the taniwha. Arising from the role of taniwha as tribal guardians, the word can also refer in a complimentary way to chiefs. The famous saying of the Tainui people of the Waikato district plays on this double meaning: Waikato taniwha rau (Waikato of a hundred chiefs) (Mead & Groves 2001:421). Witi Ihimaera, author of The Whale Rider, says that he has a female kaitiaki (guardian) taniwha named Hine Te Ariki who lives in the Waipāoa River.
Айқын жындылар
Таниуалар халыққа тапудың шектеулерін сақтау үшін күштілік танытты. Олар тапу ережелерін бұзғандардың жазаланатынына көз жеткізді. Таниуалар басқа тайпалардан келген адамдарға ерекше қауіпті болды. Таниуамен құрлықта да, теңізде де шайқасқан көптеген аңыздар бар. Мұндай қақтығыстар көбінесе Жаңа Зеландияда қоныстанғаннан кейін болды, әдетте, таниуа байланысы жоқ тайпаның адамын шауып, жеп қойғаннан кейін. Адамдар әрқашан таниуаларды ақылмен жеңіп шықты. Көптеген таниуалар кесірткелерге ұқсас жаратылыстар ретінде сипатталады, ал кейбір әңгімелерде осындай алып жануарларды өлтірушілер тіліп, жегендігі айтылады. Роторуа аймағындағы таниуа Хоту пуку өлтірілгенде, оның ішегін кесіп, ерлердің, әйелдердің және балалардың денелері, сондай-ақ дене мүшелерінің әртүрлі бөліктері толыққанды және қорытылмаған күйінде табылған. Таниуа құрбандарының барлығын жұтып қойған. Оның ішінде түрлі қару-жарақ, садақ жебелері, жасыл тастан жасалған әшекейлер, акула тістері, зығыр матадан тігілген киімдер, сондай-ақ ең жоғары сапалы жүн мен қауырсыннан жасалған жамылғылар болған. Көптеген таниуалар кісі өлтірушілер болған, бірақ осы жағдайда таниуа Каиваре ақырында Тамуреге бағынды. Тамуре Хауракиде тұрған және таниуаларды жеңуге қабілетті сиқырлы мере/пунамуға ие болған. Манукау халқы кейін Тамуреге таниуаны өлтіруге көмектесуін сұрады. Тамуре мен Каиваре күресіп, Тамуре таниуаның басына соққы берді. Ол оны өлтіре алмаса да, оның әрекеті таниуаны бағындырды. Каиваре әлі де суда өмір сүреді, бірақ енді коура (омар) және веке (сиырша) жейді. Нгарара Хуарау – Оңтүстік аралдың солтүстігіндегі бірнеше маори тайпаларының мифтеріндегі таниуа. Көптеген нұсқаларында, осы құбыжық бірнеше ауыл тұрғынын жеп, теңіз жағасындағы үңгірде ұстап тұрған жас әйелді тұтқынға алады. Нгарара Хуарау ақырында жергілікті ауылға тойға шақырылып, ауыл тұрғындарымен қоршалып, өлтіріледі. Әр нұсқада оның өлімінен кейін құйрығы бөлініп, суға тасталады. Уайнуи шығанағының нұсқасында және Такака маориде құйрығы Уайнуи шарлауығының түбіндегі көлге түседі.
In their role as guardians, taniwha were vigilant to ensure that the people respected the restrictions imposed by tapu. They made certain that any violations of tapu were punished. Taniwha were especially dangerous to people from other tribes. There are many legends of battles with taniwha, both on land and at sea. Often these conflicts took place soon after the settlement of New Zealand, generally after a taniwha had attacked and eaten a person from a tribe that it had no connection with. Always, the humans manage to outwit and defeat the taniwha. Many of these taniwha are described as beings of lizard like form, and some of the stories say the huge beasts were cut up and eaten by the slayers. When Hotu puku, a taniwha of the Rotorua district, was killed, his stomach was cut open to reveal a number of bodies of men, women, and children, whole and still undigested, as well as various body parts. The taniwha had swallowed all that his victims had been carrying, and his stomach also contained weapons of various kinds, darts, greenstone ornaments, shark's teeth, flax clothing, and an assortment of fur and feather cloaks of the highest quality. Many taniwha were killers but in this particular instance the taniwha Kaiwhare was eventually tamed by Tāmure. Tāmure lived at Hauraki and was understood to have a magical mere/pounamu with powers to defeat taniwha. The Manukau people then called for Tāmure to help kill the taniwha. Tāmure and Kaiwhare wrestled and Tāmure clubbed the taniwha over the head. Although he was unable to kill it, his actions tamed the taniwha. Kaiwhare still lives in the waters but now lives on kōura (crayfish) and wheke (octopus). Ngārara Huarau is a taniwha known from the myths of several groups of Māori in the northern South Island. In most versions of the story, the monster eats several villagers and captures a young woman whom he keeps in a cave by the sea. Ngārara Huarau is eventually enticed to come to the local village for a feast, where he is ambushed and killed by the villagers. In each version of the story, upon his death the monster's tail detaches itself and is thrown far away into a body of water. In the version of Wainui Bay, and the Tākaka Māori, the tail lands in the pool at the base of Wainui Falls.
Адамдармен қарым-қатынас
Кейде тірі кезінде таниуамен қарым-қатынаста болған адам өлгеннен кейін таниуаға айналуы мүмкін. Бұл Тахи о те раниге оқиғасында болды, ол таниуалардың медиумы болған және бір кезде олардың бірі оны құтқарып алған еді. Туахита, ерте замандағы суға батып кеткен ата-баба, мифтік жаратыстармен бұрын қарым-қатынас жасамағанына қарамастан, таниуаға айналды. Кейде адамдар мен таниуалар арасында байланыс орнатылады. Хине корако – адаммен үйленген әйел таниуа, ал Пания – адаммен үйленген, теңізден келген әйел, ол таниуа туды (Орбелл 1998:150). "Кайпараның Таниуасы" аңызында үш қарындас жидек жинауға шықты. Олардың бірі ерекше сұлу еді. Таниуалар үйге қайтып келе жатқанда қиындық тудырып, қарындастар қашып кетті. Таниуа қарындастарды бірінен соң бірін ұстап, сұлуын ұстауға тырысты. Оған сәттілік соққан соң, оны үңгіріне алып кетті. Көп жылдар өткен соң, әйел таниуадан алты ұл туды. Олардың үшеуі әкесіне ұқсас, ал үшеуі толыққанды адам болды. Ол барлық ұлдарын тәрбиеледі, әсіресе адам баласына соғыс өнерін үйретті, оларға қару жасау және пайдалануды үйретті. Адам ұлдары үш таниуа бауырларын, содан кейін әкесін өлтірді. Барлығы өз үйлеріне қайтып оралды.
Sometimes, a person who had dealings with taniwha during their lifetime might turn into a taniwha after they died. This happened to Te Tahi o te rangi, who had been a medium for the taniwha, and had been rescued at one time by one of the creatures. Tūheita, an early ancestor who drowned, became a taniwha despite the fact that he had no prior dealings with the mythical beasts. Sometimes relationships are formed between humans and taniwha. Hine kōrako was a female taniwha who married a human man, and Pānia was a woman from the sea who married a human and gave birth to a taniwha (Orbell 1998:150). In the legend "The Taniwha of Kaipara" three sisters went out to pick berries. One of the sisters was particularly beautiful. The taniwha caused havoc on their walk back and the sisters fled. The taniwha caught the sisters one by one, trying to capture the beautiful one. On succeeding, he then took her back to his cave. Many years passed and the woman bore the taniwha six sons, with three like their father and three fully human. She educated all her sons and in particular taught her human sons the art of war, helping them to fashion and use weapons. The human sons then killed their three taniwha brothers, and eventually their father. They all went back to their homes.
Қазіргі қолданысы
Соңғы жылдары таниуа Жаңа Зеландия жаңалықтарында жиі кездеседі, себебі таниуа рухтары сот істерінде де, түрлі заңдық келіссөздерде де айтылуда. 2002 жылы Меремере ауданынан шыққан маори тайпасы Нгати Нахо елдегі маңызды тас жолдың – 1-ші мемлекеттік тас жолдың – бір бөлігін олардың аңызға айналған қорғаушысының мекенін сақтау үшін қайта бағыттауға қол жеткізді. Бұл таниуаның үлкен ақ су жыланы сияқты көрінетіні айтылды, ал Нгати Нахо оны алып тастаудың орнына өз еркімен жылғанын қалады; таниуаны алып тастау – бәлеге шақыру болар еді. Жаңа Зеландия телеарнасы 2002 жылдың қарашасында «таниуаға құрмет көрсету үшін жеңілдіктер жасалған» келісім бойынша Транзит Жаңа Зеландиясы Нгати Нахомен келісімге келгенін хабарлады. Журналист Брайан Рудман сияқтылар, «батпақтар мен өзендердің түбінен уақыт-уақыт пайда болатын және Транзит Жаңа Зеландиядан үлес талап ететін құпия таниуалар» туралы мұндай келісімдерді сынға алды. 2001 жылы «таниуаның көпшілік назарына іліккен тағы бір маңызды жағдайы – Нгавадағы Нортленд түрмесінің құрылысы болды, ол ақырында сот арқылы мақұлданды». Маори ғалымы Рангинуи Уокер қазіргі заманда таниуа кейбір маори үшін қиындыққа төзу механизмі екенін айтты. Бұл суда жасырынып отырған жаратылыс бар дегенді білдірмейді, бұл олардың қандай да бір жағдайға алаңдап, мазасыздық білдіруінің бір жолы ғана. 2010 жылы «Ақиқат іздеу» бағдарламасында Джош Гейтс және оның командасы таниуаны іздеді, бірақ ешқандай нақты дәлел таба алмады. 2021 жылы Жаңа Зеландияның 28-ші Сыртқы істер министрі Наная Махута Қытай-Жаңа Зеландия қарым-қатынасын таниуа мен айдаһардың қарым-қатынасы ретінде сипаттады.
"In more recent years, taniwha have featured prominently in New Zealand news broadcasts—due to taniwha spirits being referenced in both court cases and in various legal negotiations." In 2002, Ngāti Naho, a Māori tribe from the Meremere district, successfully ensured that part of the country's major highway, State Highway 1, be rerouted in order to protect the abode of their legendary protector. This taniwha was said to have the appearance of large white eel, and Ngāti Naho argued that it must not be removed but rather move on of its own accord; to remove the taniwha would be to invite trouble. Television New Zealand reported in November 2002 that Transit New Zealand had negotiated a deal with Ngāti Naho under which "concessions have been put in place to ensure that the taniwha are respected". Some like the journalist Brian Rudman have criticised such deals in respect of 'secretive taniwha which rise up from swamps and river beds every now and again, demanding a tithe from Transit New Zealand'. In 2001 "another notable instance of taniwha featuring heavily within the public eye was that of a proposed Northland prison site at Ngawha which was eventually granted approval through the courts." Māori academic Ranginui Walker said that in the modern age a taniwha was the manifestation of a coping mechanism for some Māori. It did not mean there actually was a creature lurking in the water, it was just their way of indicating they were troubled by some incident or event. In 2010 there was an episode of Destination Truth where Josh Gates and his team went looking for the taniwha, but turned up no good evidence. In 2021, the 28th Minister of Foreign Affairs of New Zealand Nanaia Mahuta characterised China–New Zealand relations as the relationship between a taniwha and a dragon.
Басқа полинезиялық мәдениеттермен ұқсастықтар
Moʻo немесе Moho, гавайи мифологиясында кездесетін рептилия құдайлары, Танива сияқты адамдарды қорғаумен қатар зиян келтіру, түр өзгерту және басқа да қасиеттерімен ұқсас.
Moʻo or Moho, reptilian deities which can be seen in Hawaiian lore, strongly share characteristics with Taniwha as being both protector and harmful to men, shape shifting, and so on.
Танымал мәдениетте
Power Rangers Dino Charge эпизодының "Deep Down Under" бөлімінде Таниуа аңызы еске алынады, бірақ оны Лох-Несс монстры сияқты криптидтермен байланыстырады. Жаңа Зеландиялық Split Enz арт-рок тобының "Dirty Creature" әнінде Таниуа "қорқыныш өзенінен" көтеріліп, құрбандарын "мидағы бауларымен" парализге түсіріп, "ой-санасын шегелеп, аузын жабады" деп сипатталады. Веллингтон Паранормалдың екінші маусымының бірінші эпизодында полиция Веллингтон порты маңында жоғалып кеткен балықшыларды тергеп, екі таниуаға кездеседі. Таниуа – Magic: The Gathering сауда карталары ойынындағы аңызды жаратылыс. 1874 жылы Жаңа Зеландияда алғаш рет табылған мозазавр Танивазавр, Таниуаның құрметіне аталды. "Бір кезде жауынгерлер" фильмінде Грейс Хеке кейіпкері үйдің сыртында бауырларына Таниуа туралы әңгіме айтып береді.
The Power Rangers Dino Charge episode "Deep Down Under" mentions the Taniwha myth but identifies it with such cryptids as the Loch Ness Monster. In the song "Dirty Creature", by New Zealand art rock group Split Enz, the Taniwha is described as rising from "the river of dread" and paralyzing its victims with "tentacles on the brain" that "bind and gag [their] wits." In the first episode of the second series of Wellington Paranormal, the police investigate missing fishermen around Wellington Harbour and encounter two taniwha. Taniwha is a legendary creature in the trading card game Magic: The Gathering. In 1874, the mosasaur Taniwhasaurus, first discovered in New Zealand, was named for the Taniwha. In the movie Once Were Warriors, the character Grace Heke can be seen telling her siblings a story about Taniwha outside the family home.