Кіріспе

Хаа ауданы (Dzongkha: ཧཱ་; Wylie: Haa; альтернативті жазылуларында "Ха") – Бутанның 20 дзонгхагтың (немесе ауданның) бірі. Ауданның тағы бір атауы – "Жасырын жер, күріш даласы". Гасадан кейін елдегі ең сирек қоныстанған дзонгхаг – осы. Ауданның басым тілі – дзонгха. Жомольхари тауынан бастау алатын Хаа Чу өзені аудан арқылы өтеді.

Хааның мистикалық тарихы

Хаа (ха деп айтылады), сондай-ақ көнерек атауы Хас (дзонкха: ཧས་; уайли: Хас; "хай" деп айтылады) эзотерикалық құпиялылықты білдіреді. Хааның ең маңызды ерекшелігі – Хаа аңғары, тік солтүстік-оңтүстікке қарай созылған, тар шалқасы бар аңғар. Ауданда "Үш бауыр" деп аталатын үш тау билік етеді: Джампеляң, Чана Доржи және Ченрезиг.

Қара, ақ және Хаа Гонпа ғибадатханалары

Жергілікті тарихшылар Хаа ауданындағы екі маңызды ғибадатхана – Қара ғибадатхана (лхаханг Нарпо) және Ақ ғибадатхана (лхаханг карпо) – 7-ші ғасырдағы Пародағы Кичу ғибадатханасымен бір уақытта салынғанын айтады. Бұл екі ғибадатхана Мири Пунсум, яғни "Үш бауыр төбе" деп аталатын қасиетті орында бір-біріне жақын орналасқан. Үшінші ғибадатхана – Хаа Гонпа – аңғардың жоғары жағында, бірнеше күн қатарынан түнгі уақытта көрінген құпия от пен бұтан мен кернейлердің (Бхутан және Тибет монастырларымен байланысты музыкалық аспаптар) түсініксіз дыбыстарынан тартылған жергілікті шаруаның тапқан, шын мәнінде, жасырынған бодхисаттва болған, жалаң аяқты көгершін табылған жерде салынған. Бхутан күнтізбесінің 11-ші айының 10-шы күні (Тибет күнтізбесіне қараңыз) Хаа Гонпа ғибадатханасында Амитабха Буддаға арналған діни рәсімдер өткізіледі.

Киелі емен және жоғарғы бөлме

Қара ғибадатхананың жанында қасиетті ескі емен ағашының қасында екі үй орналасқан, онда жергілікті құдай бір кезде қанатты жаратылыс түрінде пайда болып, аймақ халқын қорқытқан (бұл алқап бірнеше аймаққа бөлінген, олардың әрқайсысы буддизм келгенге дейін белгілі бір жергілікті құдайдың ықпалында болған – Бон дінін қараңыз). Екі үйдің тұрғындары жергілікті құдайға құрбандықтар берді. Жергілікті құдай, енді разы болғаннан кейін, төменгі үйді назарға алмай, жоғарғы үйге барып келді. Төменгі үйдің иесі қызғанып, үйлер арасында дұшпандық тудырды, нәтижесінде жоғарғы үйдің бір адамы қаза тапты. Жыл сайын айдың 11-ші күні жоғарғы үйде бір апта бойы ерекше мистикалық амалдар орындалады.

Жергілікті құдай - Чунгдуэ

Атақты Лам Пема Лингпа басқа бір жергілікті құдай – Ауп Чунгдуенің іс-әрекеттерін де жазбаға алған. Чунгдуе метеорлық жаңбырлар, дауылдар, орман өрттері, тау жыныстарының жарылуы, жер сілкіністері және басқа да мистикалық апаттарға жауапты болды. Гуру Падмасамбхава VIII ғасырдың соңында келіп, осы құдайды бағындырды. Дегенмен, осы құдайдың күшін жеңілдеуге болмайды. XV ғасырда Ауп Чунгдуе Ха Шогона ауылының халқына жақын жердегі Паро дзонгхагындағы белгілі бір монахтың ізбасарларымен қарым-қатынас жасамау туралы бұйрық берді. Жас Хаалық жігіт Паролық қызға үйленгенде, ешқандай зиян келмейді деп сенді. Бірақ, екі аудан арасындағы өзенді кешіп өту кезінде, оның сәбиін арқасына байлаған түйіндер кенеттен босап, нәресте өзенге құлап, суға батып кетті.

Басқа ерекшеліктері

Сондай-ақ, Қара және Ақ ғибадатханалардың жанында Гуру Падмасамбхаваның денесінің және бас киімінің үлкен жартасқа іздері сақталған жерді көрсететін арнайы ступа-чортен орналасқан. Самар шатқалында Хас Самарпудунг деп аталатын көпір табылады. Көпірдің төменгі жағында тілек тілейтін сиырдың көлі бар, оның тас емізіктерін көлден көруге болады.

Халық саны

2017 жылғы халық санағы бойынша ауданның халқы 2,952 шаңырақта 13,655 адамды құрады, бұл Гасадан кейін елдегі ең сирек қоныстанған дзонгхаг еді. Малшылар як етінің қымбаттығына байланысты күтпегендей көп еркек як ұстауға ұмтылды. 1993 жылы сүйексіз як етінің бағасы килограмына 65 ну болды, яғни сиыр етінен төрт есе артық.

Әскери

Үндістан армиясы Қытайдан болатын басып кірулерге қарсы қауіпсіздікті сақтау үшін аңғарда әскери базасын ұстап тұрады. Қытай әскері соңғы он екі жыл ішінде Торса қатаң табиғат қорығы мен Хаа ауданына жолдар салған, олар Google Earth/Maps және басқа да көру платформаларында анық көрінеді.