Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бутанның астанасы және ең ірі қаласы
Capital and largest city of Bhutan
Тымпху ( /t//ɪ//m/'/p//uː/; ) – Бутанның астанасы және ең ірі қаласы. Ол Бутанның батыс-орталық бөлігінде орналасқан, ал оны қоршаған аңғар Бутанның дзонгхагтарының бірі – Тымпху ауданы болып табылады. 1955 жылы ежелгі Пунаха астанасы Тымпхумен алмастырылды, ал 1961 жылы 3-ші Друк Гьялпо Джигме Доржи Вангчук Тымпхуді Бутан Корольдігінің астанасы деп жариялады. Қала Ван Чху өзені құлдырап жатқан аңғардың батыс жағалауында солтүстік-оңтүстік бағытта созылып жатыр, ол Үндістанға Райдак өзені ретінде құяды. Тымпху – биіктігі бойынша әлемдегі алтыншы ең биік астана. Елордаға тән емес, Тымпхудың өз әуежайы жоқ, оның орнына Паро әуежайына (шамамен жолмен байланысты) сүйенуге мәжбүр. Тымпху – Бутанның саяси және экономикалық орталығы, негізгі шаруашылық салалары – егіншілік және мал шаруашылығы, ол елдің ЖІӨ-сінің 45%-ын құрайды. Туризм экономикаға үлес қосса да, дәстүрлі қағидалар, даму мен жаңару арасындағы тепе-теңдікті сақтап, қатаң реттеледі. Тымпхуде Бутанның маңызды саяси ғимараттарының көпшілігі орналасқан, соның ішінде жаңадан құрылған парламенттік демократияның Ұлттық Ассамблеясы және қаланың солтүстігінде орналасқан Корольдің ресми резиденциясы – Деченхолинг сарайы бар. Тымпху "Тымпху қала құрылысы жоспары, 2002-2027" арқылы үйлестіріледі, бұл жоспар аңғардың нәзік экологиясын қорғауға бағытталған қалалық даму жоспары. Бұл жобаның бір бөлігі Дүниежүзілік банк пен Азия даму банкінің қаржылық көмегімен іске асырылды. Бутан мәдениеті Тымпхуде әдебиет, дін, дәстүр-салты, ұлттық киім-кешек, монастырлардың діни тәжірибелері, музыка мен би, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарында толыққанды көрініс тапқан. Цечу – маңызды фестиваль, оның аясында Тхимпхудегі Ташичхо дзонг ауласында маска билері, халық арасында Чам билері деп белгілі, орындалады. Бұл фестиваль жыл сайын қыркүйек немесе қазан айларында Бутан күнтізбесіне сәйкес келетін күндері төрт күнге созылады.
Thimphu (/t//ɪ//m/'/p//uː/; ) is the capital and largest city of Bhutan. It is situated in the western central part of Bhutan, and the surrounding valley is one of Bhutan's dzongkhags, the Thimphu District. The ancient capital city of Punakha was replaced by Thimphu as capital in 1955, and in 1961 Thimphu was declared as the capital of the Kingdom of Bhutan by the 3rd Druk Gyalpo Jigme Dorji Wangchuck. The city extends in a north–south direction on the west bank of the valley formed by the Wang Chhu, which flows out into India as the Raidāk River. Thimphu is the sixth highest capital in the world by altitude and ranges in altitude from to Unusually for a capital city, Thimphu does not have its own airport, instead relying on the Paro Airport (connected by road some away). Thimphu, as the political and economic center of Bhutan, has a dominant agriculture and livestock base, which contributes to 45% of the country's GNP. Tourism, though a contributor to the economy, is strictly regulated, maintaining a balance between the traditional, development and modernization. Thimphu contains most of the important political buildings in Bhutan, including the National Assembly of the newly formed parliamentary democracy and Dechencholing Palace, the official residence of the King, located to the north of the city. Thimphu is coordinated by the "Thimphu Structure Plan, 2002 2027", an urban development plan with the objective of protecting the fragile ecology of the valley. Some of this development was undertaken with financial assistance from the World Bank and Asian Development Bank. The culture of Bhutan is fully reflected in Thimphu in literature, religion, customs, and national dress code, the monastic practices of the monasteries, music, and dance, and in the media. Tshechu is an important festival when mask dances, popularly known as Cham dances, are performed in the courtyards of the Tashichho Dzong in Thimphu. It is a four day festival held every year in September or October, on dates corresponding to the Bhutanese calendar.
Тарих
1960 жылға дейін Тымпху Мотитанг, Чангангха, Чанглимитанг, Лангчупаха және Таба сияқты аңғарға шашыраған елді мекендерден тұратын. Олардың кейбіреулері бүгінде қаланың аудандары құрамына кіреді (аудандық егжей-тегжейлі мәліметтер төменде келтірілген). 1885 жылы Тымпхудағы қазіргі Чанглимитанг спорт алаңында шайқас болды. Осы шайқаста жеңіске жеткен Угьен Вангчук, Бутанның алғашқы патшасы, елді толығымен бақылауға алуға мүмкіндік алды. Осыдан бері спорт алаңы қала үшін маңызды орынға ие; осы жерде футбол, крикет матчтары мен садақ ату жарыстары өткізіледі. Қазіргі заманғы Чанглимитанг стадионы 1974 жылы осы жерде салынды. Вангчук әулеті тұсында елде реформатор монархтардың басшылығымен бейбітшілік пен даму орнады. Үшінші патша, Джигме Дорджи Вангчук, ескі жартылай феодалдық жүйені жою арқылы, яғни жеке меншік құқығын алып тастау, жерді қайта бөлу және салық салу жүйесін реформалау арқылы реформалады. Ол сонымен қатар көптеген атқарушы, заңнамалық және сот реформаларын енгізді. Реформалар жалғасты, 1952 жылы елорданы ежелгі Пунахадан Тымпхуға көшіру туралы шешім қабылданды. 1953 жылы Ұлттық Ассамблеяны құрған төртінші патша 1998 жылы халық сайлаған министрлер кеңесіне барлық атқарушы билікті тапсырды. Ол патшаға сенімсіздік білдіру жүйесін енгізді, бұл парламентке монархты қызметтен шеттетуге мүмкіндік берді. 2001 жылы Тымпхудағы Ұлттық Конституциялық Комиссия Бутан Корольдігінің Конституциясын әзірлеу жұмысын бастады. 2005 жылы Бутанның төртінші патшасы өз патшалығының билігін ұлы, принц Джигме Кхесар Намгьял Вангчукқа тапсыру туралы шешімін жариялады. Патшаның таққа отыру рәсімі Тымпхудағы жаңартылған Чанглимитанг стадионында өтті және Вангчук әулетінің құрылған күнінің жүз жылдығымен бірге болды. Раидақ өзені қарлы таулардан шамамен 1500 метр биіктікте басталады. Оның көптеген салалары Гималай тауларының шыңдарынан ағып, Тымпху аңғарының топографиясын анықтайды. Осылайша қалыптасқан Тымпху аңғары өзен арнасынан көтерілген шығыс беткейімен және Раидақтың батыс жағалауындағы Деченхолинг пен Симтохадан созылатын, еңісі біртіндеп төмендейтін аңғармен шектеледі. Аңғардың тау тізбектерінің солтүстік-оңтүстік бағыты олардың ылғалды муссондық желдерге ұшырауына себеп болады, бұл желдер Ішкі Гималай және оның төменгі аңғарларын қамтиды. Дегенмен, тау тізбектерінің жел соғатын және желден қорғалған беткейлеріндегі өсімдік жамылғысы екі жақтағы жауын-шашын мөлшерінің өзгешелігіне байланысты әртүрлі болады. Таулардың жел соғатын жағында орналасқан Тымпху аңғары салыстырмалы түрде құрғақ және желден қорғалған жаққа қарағанда өзгеше өсімдіктерге ие. Сондықтан, аңғардағы қылқан жапырақты өсімдіктер осы құбылысқа байланысты. Бутанның бұрынғы астанасы Пунаха жел соғатын жақта орналасқан, онда жапырақты ағаштар басым.
Before 1960, Thimphu consisted of a group of hamlets scattered across the valley including Motithang, Changangkha, Changlimithang, Langchupakha, and Taba, some of which constitute districts of the city today (see below for district details). In 1885, a battle was held at what is now the Changlimithang sports ground in Thimphu. The decisive victory opened the way for Ugyen Wangchuck, the first King of Bhutan, to virtually control the whole country. Since this time the sports ground has been of major importance to the city; football, cricket matches and archery competitions take place there. The modern Changlimithang Stadium was built on the site in 1974. Under the Wangchuck dynasty, the country enjoyed peace and progress under successive reformist monarchs. The third king, Jigme Dorji Wangchuck, reformed the old pseudo feudal systems by abolishing serfdom, redistributing land, and reforming taxation. He also introduced many executive, legislative, and judiciary reforms. Reforms continued and in 1952 the decision was made to shift the capital from the ancient capital of Punakha to Thimphu. The fourth king, who had established the National Assembly in 1953, devolved all executive powers to a council of ministers elected by the people in 1998. He introduced a system of voting no confidence in the king, which empowered the parliament to remove the monarch. The National Constitution Committee in Thimphu started drafting the Constitution of the Kingdom of Bhutan in 2001. In 2005, the fourth king of Bhutan announced his decision to hand over the reins of his kingdom to his son Prince Jigme Khesar Namgyal Wangchuk. The coronation of the king was held in Thimphu at the refurbished Changlimithang Stadium and coincided with the centenary of the establishment of the House of Wangchuck. The Raidāk River raises in the snow fields at an altitude of about It has many tributaries that flow from the Himalayan peaks that largely dictate the topography of the Thimphu valley. The Thimphu valley, so formed, is delimited by a steep eastern ridge that rises from the riverbed and a valley formation with gradually sloping topography, extending from Dechencholing and Simtokha, on the western banks of the Raidāk. The north–south orientation of the hill ranges of the valley means that they are exposed to moist monsoon winds which engulf the inner Himalayas and its lower valleys. However, the windward and leeward sides of the hill ranges have different vegetation patterns depending on the varying rainfall incidence in the two sides. Thimphu Valley, lying in the leeward side of the mountains, is comparatively dry and contains a different type of vegetation as compared to the windward side. Hence, the coniferous vegetation in the valley is attributed to this phenomenon. Punakha, the old capital of Bhutan, is on the windward side with broad leaved trees dominating the topography.
Демография
2005 жылғы 31 мамырдағы халық санауы бойынша, қаланың халқы 79 185 адамды құрады, ал тығыздығы – шаршы километрге 92 929 адам. Аудандағы жалпы көрсеткіш 2010 жылы 104 200 адамға жетеді деп болжанды. 2011 жылы қаланың халқы шамамен 91 000 адамды құрады.
According to the census of 31 May 2005, the population of the city was 79,185 with a density of , with 92,929 over an area of in the entire district; the corresponding figure projected in 2010 for the district was 104,200. In 2011, the city's population was about 91,000.
Чанганкха
Чанганха – батыс орталық аудан, Чубачу орталығы мен батыстағы Мотитангтың арасында орналасқан. Онда Чангангха Лхакангы бар. Чанганкха ғибадатханасы – Бутандағы Друкпа ұрпағының негізін қалаушы Фаджо Дрогом Жигпо құрған және оның ұлы Нима 13 ғасырда кеңейткен Тымпху аңғарындағы ең көне ғибадатханалардың бірі. Ғибадатханада мың қолды Авалокитшвараның мүсіні, сондай-ақ өте үлкен дұға дөңгелектері мен ерекше үлкен қасиетті жазбалар сақталған. Ғибадатхана 1998–99 жылдары қайта жаңартылды. Чанганкхадағы Лхакангтың үстінде Надо Поеджокханг деп аталатын белгілі бір хош иіс фабрикасы орналасқан. Чубачудан төменде апта бойы жұмыс істейтін Жүзжылдық фермерлер базары орналасқан. Ван Чу өзенінің батыс жағалауында демалыс күндері жәрмеңкелер өткізіледі. Батысында Чубачу мен Мотитангты бөліп тұратын Норзин Лам жолы жатыр. Осы жолда Бутан тоқыма мұражайы мен Бутан Ұлттық кітапханасы орналасқан. Ауданның орталық жолы Яндан Лам деп аталады. Ауданның шығыс жолы – Чогойл Лам, ол Ван Чу өзенінің жағалауымен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылады. Гонгфел Лам жолы оны Чанзамток ауданынан ажыратады.
Changangkha is a western central district, located between the Chubachu centre and Motithang to the west. It contains the Changangkha Lhakhang. Changangkha Temple is one of the oldest temples in the Thimphu valley, founded by Phajo Drugom Zhigpo, founder of the Drukpa Lineage in Bhutan, and extended by his son Nyima in the 13th century. The temple houses a statue of Thousand armed Avalokiteśvara as well as very large prayer wheels and unusually large size sacred scriptures. The temple was restored in 1998–99. A well known incense factory, named Nado Poedzokhang, is located above the Lhakhang in Changangkha. Below Chubachu lies the Centenary Farmers Market which runs throughout the week. A weekend market is held on the western bank of the Wang Chu. To the west lies the Norzin Lam road which divides Chubachu from Motithang. This road contains the Bhutan Textile Museum and the National Library of Bhutan. The central road of the district is called Yanden Lam. The eastern road of the district is Chogyal Lam which runs northwest–southeast along the banks of the Wang Chu. The Gongphel Lam road divides it from Changzamthok District.
Жуншина
Жуншина – солтүстік аудан. Онда Вандуэтсе Гомпасы бар.
Jungshina is a northern district. It contains the Wangduetse Gompa.
Мотитанг
Мотитанг – Тымпхудың солтүстік-батыс ауданы. Чубачу өзені ауданды Каважангсадан одан да солтүстікке қарай бөліп тұрады, ал Чубачу ауданы шығысқа қарай орналасқан. "Мұржаң шалғыны" деген мағына беретін бұл аймақ 1980 жылдары, 1974 жылы Джигме Сингье Ванчуктың тәж киюіне орай Мотитанг қонақ үйінің салынуынан кейін тұрғын аймақ ретінде дамыды. Сол кезде қонақ үй орманның ортасында, шаруашылық жерлерімен қаладан ажыратылып салынған, бірақ қазір бұл аймақ үйлер мен бақшалармен толысып кеткен. Мотитанг қонақ үйінен басқа, ауданда Кунгахолинг және Лхундуплинг сияқты бірнеше маңызды мемлекеттік қонақ үйлер, сондай-ақ Раптен үйлері мен Аманкора Тхимпху орналасқан. Ауданның тағы бір ерекшелігі – Мотитанг Такин қорығы деп аталатын такин жануарларын қорғау орталығы.
Motithang is a north western district of Thimphu. The Chubachu River divides the district from Kawajangsa further north and Chubachu district lies to the east. Meaning "the meadow of pearls", the area only developed as a residential area in the 1980s, following the initial establishment of the Motithang Hotel in 1974, on the occasion of the coronation of Jigme Singye Wangchuck. At the time, the hotel was located in the middle of forest, separated from the city by farmland but today this area has grown up with houses and gardens. Aside from the Motithang Hotel, the district contains several notable state guest houses such as the Kungacholing and Lhundupling, Rapten Apartments and the Amankora Thimphu. There is also a notable takin wildlife sanctuary in the district, named Motithang Takin Preserve.
Сангёганг
Сангёганг – батыс аудан, Чубачу өзенінің солтүстігінде, бірақ Зилуханың оңтүстігінде орналасқан. Онда Сангёганг телекоммуникациялық мұнарасы және шығысында гольф алаңы бар, ол Зилуха бөлігінде солтүстікке қарай кеңейеді. Қаланың тұрғын аймағы жалпы аумақтың 38,3%-ын құрайды. Тұрғын емес аймақта қаланың 9,3% әкімшілік ғимараттардан, 4% коммерциялық мекемелерден, 10,1% денсаулық сақтау, білім беру немесе басқа да мекемелерден, 2% өнеркәсіптік кәсіпорындардан және 3,8% қауіпсіздік қызметтерінен тұрады. Америкалық сәулетші Кристофер Чарльз Беннингер жасаған жобаны Тимпху қалалық корпорациясы іске асыруда. Аталған жоба аяқталғанда 1 миллиард доллардан астам тұруы күтілуде. «Жоспарланған жобада» белгіленген негізгі қағидалар: Ташичхоэ дзонгы, Ван Чуу және өзендер, Жасыл төбелер мен орманды жамылғылары, монастырлар, ғибадатханалар, хортендер мен дұға тулары, қалалық орталық, қалалық ауылдар және қалалық дәліз. Қаланың оңтүстік кіреберісі Симтоха Дзонгы Ван Чуу аңғарының солтүстік және батыс шекараларымен қала шекарасын анықтайды. 2027 жылға дейінгі даму жоспары бойынша қаланың көп бөлігі автомобильдерге тыйым салынған, жаяу жүргіншілерге арналған аймаққа айналады, онда аркадалы жолдар, алаңдар, аулалар, кафелер мен көрмелер орналасады, ал автомобильдер қала шеттерімен жүреді. Өзендер мен сарқырамалар бойында саябақтар мен жаяу жолдары салынады, өзендер мен сарқырамалардың жанында құрылысқа рұқсат берілмейді. Қала жоспарлаушылары сонымен қатар, бұрын көп бұзылған Бутанның дәстүрлі сәулет стилінде ғимараттар салу ережесі енді қатаң сақталады деп хабарлады. Қаладағы көптеген экономикалық қызмет түрлері, сондай-ақ әскери және полиция инфрақұрылымы басқа жерге көшіріледі. Бұл кезде қала халқының саны 162 000-ға жетеді деп күтілуде.
Sangyegang is a western district, north of the Chubachu River but south of Zilukha. It contains the Sangyegang Telecom Tower and a golf course to the east which expands north in the Zilukha part of the city. The residential area of the city constitutes 38.3% of the total area. In the non residential area, 9.3% of the city consists of administrative buildings, 4% of commercial establishments, 10.1% is taken up by health, educational or institutional structures, 2% by industrial establishments and 3.8% by security. An elected body, the Thimphu Municipal Corporation, is implementing the plan, drawn up by the American architect Christopher Charles Benninger. This plan is estimated to cost more than $1 billion when completed. The clear planning concepts that have been established within the 'Structured Plan' are: the Tashichheo Dzong, Wang Chuu and the streams, Green Hills and their Forest cover, monasteries, temples, chortens and prayer flags, the urban core, urban villages and the urban corridor. The southern entrance of the city at Simtokha Dzong anchors the city limits with the Northern and Western limits of the Wang Chuu Valley. Under a development plan for 2027, much of the city will be car free pedestrian zones filled with arcaded walkways, plazas, courtyards, cafes, and exhibitions, with automobile traffic confined to the edges of the city. Parks and footpaths will be developed along riverfronts, and no construction will be allowed within of a river or stream. City planners also announced that the rule that buildings be constructed to reflect traditional Bhutanese architecture, which was often violated in the past, would be enforced more strictly. Many of the economic activities that take place in the city, along with military and police infrastructure, would be moved. It is expected that by this time, the city's population will have increased to 162,000.
Экономика
Тимфу – Бутанның саяси және экономикалық орталығы, сондай-ақ орталық үкіметтің орналасқан жері. Сенбі және жексенбі күндері орталық алаңда таңертеңгі базар өткізіледі. Тимфу тұрғындары тек осы күндері ғана таза жеміс-жидек пен көкөніс сатып ала алады. Тимфуда қарқынды түнгі өмір жоқ, бірақ жастарға арналған түнгі клубтар мен бильярд ойнайтын орындардың саны жылдам өсуде. Басты көше, Норзим Ламда, көптеген дүкендер, шағын қонақүйлер мен мейрамханалар орналасқан. Бутан тоқыма мұражайы, Ұлттық кітапхана, Чанг Лам Плазасы және спорт алаңы осы көше маңындағы ең маңызды ғимараттардың қатарында. Басты алаңға жақын жерде айдаһарлармен әсем безендірілген сағат орналасқан, қазір ол ашық аспан астындағы театр, сонымен қатар өнер мен қолөнер дүкендері мен «Таши» супермаркеті де бар. Ескі кинотеатрдың алдындағы ғимаратта қытай мейрамханасы мен жаяу жүруге арналған дүкендер орналасқан. Дрентон Лам көшесі басты көшеден шалқап орналасқан және онда пошта бөлімі, банк, әкімшілік ғимараттар мен бірнеше музыка дүкендері бар. Доэбум Лам көшесі басты Норзим Ламға параллель орналасқан, онда Сауда палатасы, Туризм департаменті, Сауда министрлігінің ғимараттары және бірнеше нан пісіретін дүкендер орналасқан. 2006 жылы Доэбум Лам мен Норзим Лам арасында жаңа сауда ауданы ашылды, оған «Зангдопельри» сауда орталығы, «Фунтшо Пельри» қонақ үйі және итальяндық «Seasons» мейрамханасы кіреді.
Thimphu is the political and economic centre of Bhutan and the location of the central government. A morning market is held on the central square during weekends. These are the only days when the residents of Thimphu can buy fresh fruit and vegetables. Thimphu does not have a vibrant night life but the number of nightclubs and pool rooms for young people is growing quickly. The main street, Norzim Lam, contains a number of shops and small hotels and restaurants. The Bhutan Textile Museum, the National Library, the Chang Lam Plaza and the sports field are buildings of note around this street area. Near the main square is a clock, decorated with dragons, which is now an open air theatre site and art and craft stores and the Tashi supermarket. In the building in front of the old cinema there is a Chinese restaurant and trekking stores. The Drentoen Lam street is located off the main street and contains the post office and bank and administrative buildings and several music stores. Doebum Lam road runs parallel to the main Norzim Lam and also contains the Chamber of Commerce, Department of Tourism and the Ministry of Trade buildings and the odd bakery. In 2006, a new shopping district opened between Doebum Lam and Norzim Lam which includes the Zangdopelri shopping complex, the Phuntsho Pelri Hotel and Seasons, an Italian restaurant.
Үкімет және азаматтық әкімшілік
Бутанның астанасы ретінде елдің маңызды саяси институттарының көпшілігі Тимбуда орналасқан, оның ішінде елшіліктер мен Бутанның Ұлттық Ассамблеясы бар. Ұлттық Ассамблея 47 мүшеден тұрады, олар 2008 жылдың 24 наурызында өткен тұңғыш жалпы сайлауда сайланды. Джигме Тинлидің «Друк Фунсум Цхогпа» партиясы басым көпшілік дауыспен жеңіске жетіп, 45 орын сақтап қалды. Қалған екі орынды Халықтық демократиялық партия жеңіп алды, бірақ оның жетекшісі Сангай Нгедуп өз сайлау округінде сайлауда жеңіліске ұшырады.
As the capital of Bhutan, most of the important political institutions in the country are based in Thimphu, including the embassies and the National Assembly of Bhutan. The National Assembly has 47 members, who were elected in the first ever general elections on March 24, 2008. Jigme Thinley's Druk Phuensum Tshogpa Party won a landslide victory, securing 45 seats. The People's Democratic Party won the other two, but its leader Sangay Ngedup lost the election in his constituency.
Азаматтық әкімшілік
Тымпу қаласының азаматтық әкімшілігі Тымпу қалалық корпорациясының (ТМК) жауапкершілігінде. Ол 1995 жылы патша жарлығымен құрылды. 1999 жылғы Муниципалдық заңның қабылдануынан кейін 1999 жылы автономды корпорация мәртебесіне ие болды. Корпорацияның бас кеңсесі Тымпу қаласының Лунгтензампа аймағында орналасқан. Корпорацияны Бутан тілінде Тромпон деп аталатын мэр (Дашо Нима Вангди) басқарады. Мэр Жұмыс және адам ресурстарын дамыту министрлігі (ЖАРДМ) тағайындайды. Корпорацияны 17 мүшеден тұратын атқару комитеті басқарады: 8 мүше 6 аймақтан сайланады, ал 7 мүше үкіметтік ұйымдардан тағайындалады және шамамен әр 6 апта сайын отырыс өткізеді. Дегенмен, оның проблемаларды шешу мүмкіндігі жеткілікті штаттық бірліктердің болмауына (оның кең құзыретіне сәйкес штаттық бірліктер санының ұлғайтылмауына) байланысты шектеулі, сондай-ақ шығындары түскен кірістен әлдеқайда артық. Қызметтерді тиімді ету мақсатында Корпорация (реттеуші орган ретінде) сумен жабдықтау, қатты тұрмыстық қалдықтарды кәдеге жарату, кәріз және тұрақ сияқты мемлекеттік қызметтерді жекешелендіруді қарастырып отыр. Тымпу қаласының 90% халқы ішуге жарамды суға қол жеткізе алады, бірақ сумен жабдықтау үздіріліссіз емес, бұл жүйедегі ағып жату және тұтынушылардың жоғары сұранысына байланысты. Тымпу қаласының орталық аудандарында лагуналық тазартумен жабдықталған құбырлы кәріз жүйесі орнатылған, оның қамту деңгейі шамамен 70% құрайды. Қалалық санитария мәселелері бойынша назар аудару қажетті шаралар: барлық жаңа үйлерде дұрыс септикалық резервуарлар мен сіңдіру шұңқырлары бар унитаздар мен дәретханаларды орнату; VIP дәретханалар мен ұзын сатылы дәретханаларды бұзу; барлық қалалық жерлерде құбырлы кәріз жүйесі мен сарқынды суларды тазарту станцияларын салу; құбырлы кәріз жүйесі мен тазарту станцияларын салуға қаражат бөлу және негізгі санитария бойынша халыққа түсіндіру жұмыстарын жүргізу. 1988 жылы Тымпуда саусақ іздері бюросы құрылды, онда әйел лейтенантқа арнайы оқу берілді. Бутан 2005 жылдың 19 қыркүйегінде Интерполға мүше болды; содан бері Интерпол Тымпудағы Полиция бас басқармасының (ПББ) штаб-пәтерінде Ұлттық орталық бюросын ұстап тұр. ПББ-ге Ішкі істер және мәдениет министрлігінің бақылауындағы полиция бастығы басшылық етеді. Оған полиция бастығының орынбасары көмектеседі. ПББ штаб-пәтері Тымпу қаласында орналасқан және полиция бастығының тікелей бағынысында үш бөлімге бөлінген. ПББ аудандарды "аймақтарға" біріктірді, олар аймақтық полиция офицерлерінің әкімшілік бақылауында. Әр ауданда аудандық полиция офицері полиция күштерін басқарады. Әр ауданда полиция бөлімшелері, бекеттері мен бақылау-өткізу пункттері бар; ең жоғары лауазымды офицер әдетте осы аумақтың бастығы болып тағайындалады. Тымпу ауданы мен қаласы I аймаққа қарасты.
The Civic Administration of Thimphu city is the responsibility of the Thimphu Municipal Corporation (TMC). It was established in 1995 through a royal decree. It became an autonomous corporation in 1999, following the enactment of the Municipal Act of 1999. Its headquarters is at the Lungtenzampa zone of Thimphu. The corporation is headed by a mayor (Dasho Nima Wangdi) who is called Thrompon in the Bhutanese language. The mayor is appointed by the Ministry of Works and Human Settlement (MoWHS). An executive committee comprising 17 members governs the corporation; 8 members are elected from 6 zones and 7 members are nominated from government organizations and meet nearly every 6 weeks. However, its capacity to deal with the problems is hindered by lack of adequate staff (without any proportionate increase in staff strength to deal with its large jurisdiction) and its expenditure far outstrips the revenue earned. In order to provide cost effective services, the Corporation (as the regulating body) has contemplated privatization of public services, particularly water supply, solid waste, sewerage and parking. Access to potable water is available to 90% of the population in Thimphu, though water supply is intermittent, attributed to leakage and high consumer demand. Conventional piped sewerage with lagoon treatment has been installed in the core areas of Thimphu with coverage of about 70%. However, the urban sanitation issues that have been flagged for action are: to ensure provision of flush toilets or latrines with proper septic tanks and soak pits in all new houses; dismantling VIP latrines and long drop toilets; to provide piped sewerage and wastewater treatment plants in all urban areas, allocation of funds for piped sewerage and treatment plant and awareness campaign on basic sanitation. In 1988, a fingerprint bureau was established in Thimphu, for which a female second lieutenant received specialized training. Bhutan became a member of Interpol on 19 September 2005; since then, Interpol has maintained a National Central Bureau at RBP headquarters in Thimphu. The RBP is headed by a chief of police who is under the control of the Ministry of Home and Cultural Affairs. He is assisted by a deputy chief of police. The headquarters of the RBP is located in the capital city of Thimphu and is divided into three branches directly under the chief of police. The RBP has grouped districts into "ranges," which are under the administrative control of range police officers. A district police officer heads the police force in a district. There are a number of police stations, outposts, and checkpoints in a district; the highest ranking officer is usually designated the officer in charge of that particular area. Thimphu district and the city fall under Range I.
Білім
Бутан мен Тымпхуде жолдар тек 1960 жылдары салынды, осыған дейін білім алғаннан кейін Бутанның үшінші патшасы бастама көтерді. Оған дейін білім беру, батыс үлгісіндегі білім алу үшін Дарджилингке барып оқыған бірнеше ерекше жандарды қоспағанда, монастырьлардағы діни біліммен шектелген еді. Дзонгха барлық мектептерде міндетті пән. Мектептерде білім беру әр түрлі, білім алу міндетті емес, бірақ мектептегі білім беру көбінесе тегін. Қазір білім беру елдің барлық аймақтарына тарады. Тымпхуда мектеп деңгейінен бастап колледж деңгейіне дейін, түрлі мамандықтар бойынша көптеген білім беру орындары бар. Бутанның басқа аймақтарына қарағанда Тымпхуда жеке мектептер көп, олардың барлығы Білім министрлігінің бақылауында. Ұлттық оқу-білім беру басқармасы үш техникалық институтқа басшылық етеді. Қала ішінде орналасқан Бутан Корольдік университеті (RUB) 2003 жылы құрылды. Бұл университет құрамында Тіл және мәдениет зерттеу институты (ILCS) сияқты бірнеше колледж бар, ол Симтоха дзонгында Бутанның ұлттық тілі, мәдениеті және дәстүрлері бойынша студенттерге білім береді. Бұл институтты бітірген түлектер көбінесе дзонгха тілінің мұғалімдері болады.
It was only in the 1960s that roads were built in Bhutan and Thimphu when the Third King of Bhutan took the initiative after receiving education in it. Prior to that, education was limited to monastic teachings in monasteries, except for a few privileged people who went to Darjeeling to receive western type education. Dzongkha is compulsory in all schools. Schools are co educational and education is not compulsory but school education is virtually free. Now, education has spread to all parts of the country. Thimphu has several educational institutions from schooling level to the college level in several disciplines. There are more private schools in Thimphu than in any other place in Bhutan, which are all under the control of the Department of Education. The National Training Authority administers three technical institutes. The Royal University of Bhutan (known as the RUB) located in the city was established in 2003. This university includes several colleges including the Institute for Language and Culture Studies (ILCS) which provides training to undergraduate students in national language, culture and traditions of Bhutan at Simtokha Dzong. Students who graduate from this school primarily become Dzongkha teachers.