Кіріспе

Бутанда айтылатын қытай-тибет тілі (Дзонкха) – Бутанның ресми және ұлттық тілі болып табылатын қытай-тибет тілі. Ол тибет жазуымен жазылады. «Дзонкха» сөзі «қорған» және «тіл» деген сөздерден құралған, яғни «қорғанның тілі» деген мағынаны білдіреді. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, дзонкха тілінде 171 080 адам ана тілі ретінде қолданады, ал барлығы шамамен 640 000 адам сөйлейді. Бұрын Бутанның құрамында болған, бірақ қазір Солтүстік Бенгалияда және Сиккимде орналасқан Калимпонг қаласының маңында да дзонкха тілінде сөйлейтін адамдар бар. Дзонкха тілі 1971 жылы Бутанның мемлекеттік тілі деп жарияланды. Барлық мектептерде дзонкханы оқыту міндетті, және бұл тіл ана тілі емес оңтүстік және шығыс аймақтардағы қауымдық тіл ретінде қолданылады. «Саяхатшылар мен сиқыршылар» (2003) және «Лунана: сыныптағы яқ» (2019) бутандық фильмдері дзонкха тілінде түсірілген.

Жазу жүйесі

Тибет жазуы, дзонкха тілін жазу үшін қолданылады, онда дауыссыз әріптер үшін отыз негізгі әріп бар, олар кейде "радикалдар" деп те аталады. Дзонкха көбінесе Бутанның Учен жазуының нұсқаларында жазылады, бұл Тибет жазуының Джой "ағымдық жазу" және Джотшум "ресми жазу" деп белгілі түрлері. Баспа нұсқасы Tshûm деп аталады.

Романшалау

Дзонкханың әр түрлі романдау және транслитерациялау жүйелері бар, бірақ ешқайсысы оның фонетикалық дыбысын нақты бейнелемейді. Бутан үкіметі 1991 жылы лингвист Джордж ван Дрием жасаған «Роман Дзонкха» деп аталатын транскрипция жүйесін стандарт ретінде қабылдады. Ол стандартты тибет тілінен әлдеқайда алыс. Ауызша Дзонкха мен тибет тілдері шамамен 50-80% өзара түсіністі, екі тілдің де әдеби формалары Бутанда Чёке деп аталатын литургиялық (діни қызметкерлерге арналған) классикалық тибет тілінің күшті ықпалында, оны буддалық монахтар ғасырлар бойы қолданып келген. Чёке тілі Бутанда 1960 жылдардың басына дейін білім беру тілі ретінде қолданылды, содан кейін ол мемлекеттік мектептерде Дзонкхамен ауыстырылды. Дзонкха классикалық тибет тілінен туындағанмен, дыбыс өзгерістерінде көптеген ерекшеліктер бар, бұл ресми жазу мен стандартты айтылуды стандартты тибет тіліне қарағанда бір-бірінен алшақтатады. «Дәстүрлі орфография және қазіргі заманғы фонология – екі бөлек жүйе, олар әртүрлі ережелер бойынша жұмыс істейді».