Кіріспе
Пальма тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Автоматты taxobox.
| image = Phoenix dactylifera100 4209. JPG
| image caption = Құрма пальмасы (Phoenix dactylifera)
| display parents = 2
| parent authority =
| taxon = Phoenix
| authority = L.
| synonyms ref = Олардың қоныстанған орталарына батпақтар, шөлдер және мангр теңіз жағалаулары кіреді. Феникс түрлерінің көпшілігі жартылай шөлді аймақтарда өседі, бірақ көбінесе жер асты суларының деңгейі жоғары, өзендер немесе бұлақтар жанында кездеседі. Coryphoideae тұқымдасының өкілдері арасында пиннат жапырақтарымен ерекшеленеді, олардың көпшілігінде пальма тәрізді жапырақтар болады; Caryoteae тайпасының жапырақтары да пиннат немесе екі рет пиннат болады. Бұрын құрма пальмалары қазіргіден гөрі көптеп және кеңірек таралған. Кейбір Феникс пальмалары әлемнің басқа аймақтарында табиғи түрде өсіп қалды; әсіресе, құрма пальмасының көп жылдық өсірілуі салдарынан, бұрын қашқан өсімдіктер Таяу Шығыстан алыс елдердің туған жер экожүйелеріне жақсы сіңіп кеткен.
Automatic taxobox
| image = Phoenix dactylifera100 4209. JPG
| image caption = Date palm (Phoenix dactylifera)
| display parents = 2
| parent authority =
| taxon = Phoenix
| authority = L.
| synonyms ref = The diverse habitats they occupy include swamps, deserts, and mangrove sea coasts. Most Phoenix species originate in semi arid regions, but usually occur near high groundwater levels, rivers, or springs. The genus is unusual among members of subfamily Coryphoideae in having pinnate, rather than palmate leaves; tribe Caryoteae also have pinnate or bipinnate leaves. The palms were more numerous and widespread in the past than they are at present. Some Phoenix palms have become naturalised in other parts of the world; in particular, the date palm's long history of cultivation means that escaped plants in the past have long since become ingrained into the native ecosystems of countries far from its original range in the Middle East.
Этимология
Жалпы атауы φοῖνιξ (phoinix) немесе φοίνικος (phoinikos) грек тіліндегі финик пальмасын білдіретін сөзден шыққан, оны Теофраст пен Плиний Ескісі қолданған. Бұл атау, ең болмаса, финикиялықтарға, Гомердің "Илиадасындағы" Аминтор мен Клеобуланың ұлы Феникске немесе ежелгі Египеттің қасиетті құсы Феникске сілтеме жасаған болуы мүмкін.
Сипаттама
Бұл туыс негізінен орташа және күшті, бірақ сонымен қатар бірнеше кішкентай түрлерді де қамтиды; төрт түрде сабақтары жалғыз, тоғыз түрінде тамырдан өрбу арқылы топталады, олардың біреуінде жерге жатқан сабағы бар. Көптеген сабақты түрлер бірнеше жыл бойы жер үстінде сабақтар жасамайды. 1–6 м ұзындығындағы қанатты жапырақтарының барлығында төменгі жапырақ сегменттерінің ұзын, өткір тікендерге (акантофилдерге) айналуы ортақ ерекшелік. Жапырақтарында қысқа немесе жоқ жапырақ сағақтары болады және қанатты пальмалар арасында сирек кездесетін екі еселенген (V пішіндес) жапырақшаларға ие. Өсімдіктер екі үйлі, аталық және аналық гүлдері бөлек өсімдіктерде орналасқан; тозаңдану жел және жәндіктер арқылы жүзеге асырылады. Гүлдері көзге түспейтін сарғыш қоңыр түсті және шамамен 1 см енді, бірақ 30–90 см ұзындығындағы үлкен, көп тармақты гүлшоғырларына жиналған. Гүлшоғыры әдетте қайық пішіндес, былғары қабықшадан шығып, ірі, төмен иілген шоғырды құрайды. Феникс жемісі бір карпельден дамиды, 1–7 см ұзындықтағы жидек, піскен кезде сарыдан қызыл қоңыр немесе қою күлгін түске дейін өзгереді, және бір ұзын, терең ойылыңқы тұқымы болады.
Экология
Орман пальмаларының көпшілігі жылы, ылғалды жағдайда, көлеңкелі ормандардың астында, көлбеу төбелер мен арналар бойында өседі. Пальмалар әртүрлі топырақтарда өседі, көбінесе орманның бұзылған шеттеріне, шабындықтарға дейін жетеді. Тропиктерде олардың көпшілігі 1250 м биіктіктен төмен кездеседі. Ауадай сабақтың тармақтануы сирек, көбінесе өсу бүршігінің зақымдануынан туындайды. Гүлдеу және жеміс беру тұрақты және жылдық. Көбейту тұқымдар арқылы және вегетативтік жолмен жүзеге асырылады. Феникс түрлерінің көптеген түрлері сабақтарының тамырлық бөлімінен гүлшоғырлар деп аталатын вегетативтік бүршіктерді шығарады, олар тамырланғанда жаңа көшеттерге айналады. 14 түрдің арасындағы тығыз байланыс гибридтеу мен өзара тозаңданудың оңайлығымен көрсетіледі. Осылайша, бірнеше табиғи гибридтер алынды: P. dactylifera × P. sylvestris (Үндістан), P. dactylifera × P. canariensis (Марокко, Алжир және Израиль) және P. dactylifera × P. reclinata (Сенегал). Феникс түрлері кейбір Lepidoptera түрлерінің личинкалары үшін тамақ ретінде қолданылады, оның ішінде Paysandisia archon және Batrachedra түрлерінің B. amydraula (P. dactylifera-да тіркелген), B. arenosella және B. isochtha (тек Phoenix түрлерімен қоректенеді). Олар сондай-ақ пальма құрттарының Diocalandra frumenti тұқымдасына жатады.
Қолданылуы
P. dactylifera, саудаға арналған құрмасы, қалың жеміс қабығымен, жеуге жарамды, өте тәтті және қантқа бай; басқа түрлерде жеміс қабығы жұқа болады. P. rupicola, P. acaulis және P. humilis түрлерінің сабақтарының орталық жұмсақ бөлігі крахмалдың мол көзі болып табылады. Осы орталық "өзегін" алу үшін пальмалар кесіледі, ол кептіріліп, ұнтақталып, сақталып, Үндістан субконтинентінде нан жасауға қолданылады. P. canariensis-тің шырыны тәтті, қою сиропқа дейін пісіріледі. P. sylvestris Roxb. Индияда қант көзі ретінде кеңінен қолданылады. Кейбір африкалық пальмалардың қантты шырыны ашығанда араққа (пальма шарабына) айналады. P. dactylifera жеуге жарамды құрма алу үшін өсіріледі, ал Канар құрмасы (P. canariensis) және пигмей құрмасы (P. roebelenii) әшекейлік өсімдіктер ретінде кеңінен таралған, бірақ олардың құрмалары мал мен құсқа жем ретінде қолданылады. Канар құрма пальмасы, обыкновенный құрма пальмасынан (P. dactylifera) қалың сабағымен, тәжінде көбірек жапырақтарымен, тығыз орналасқан жапырақшаларымен және сұр-жасыл емес, терең жасыл жапырақтарымен ерекшеленеді. P. canariensis-тің жемісі жеуге жарамды, бірақ кішкентай өлшемі мен жұқа қабығы болғандықтан адамдар оны сирек жейді. Бұл туыстың әртүрлі түрлері бір-біріне жақын өскенде жиі будандасады. Бұл P. canariensis-ті әшекейлік өсімдік ретінде отырғызу кезінде мәселе тудыруы мүмкін, себебі гибридті пальмалар эстетикалық тұрғыдан нашар және аллеяларға отырғызылған таза сортты өсімдіктерге ұқсамайды.
Түрлер
Сурет Ғылыми атауы Жалпы атауы Таралуы
Phoenix acaulis Roxb. кіші құрма пальмасы Гималайлар
Phoenix andamanensis S. C. Barrow Андаман құрмасы Андаман аралдары
Phoenix atlantica A. Chev. Атлант құрмасы Кабо-Верде аралдарына тән, қате түрде жабайы P. dactylifera деп сипатталған
Phoenix caespitosa Chiov. Джибути, Сомали, Сауд Арабиясы, Йемен, Оман
Phoenix canariensis J. Benjamin Chabaud Канар құрмасы Канар аралдарына жататын құрма, Калифорния, Невада, Аризона, Жаңа Мексика, Техас, Флорида, Мексика, Азор, Мадейра, Испания, Португалия, Оңтүстік Еуропа, Кабо-Верде, Оңтүстік Африка, Солтүстік Африка, Таяу Шығыс, Үндістан, Австралия, Жаңа Зеландия, Куба, Пуэрто-Рико, Бермуда
Phoenix dactylifera L. құрма, бәлкім Оңтүстік-Батыс Азияға жататын, Испания, Португалия, Азор, Мадейра, Канар аралдары, Солтүстік және Батыс Африка, Маврикий, Реюньон, Қытай, Үндістан, Австралия, Фиджи, Жаңа Каледония, Калифорния, Баха Калифорния, Сонора, Сальвадор, Кариб теңізі
Phoenix loureiroi Kunth (syn. P. humilis) Қытай, Үндістан, Гималайлар, Индокитай, Филиппин
Phoenix paludosa Roxb. мангр құрмасы Үндістан субконтиненті, Индокитай, Суматра, Андаман және Никобар аралдары
Phoenix pusilla Gaertn. Цейлон құрмасы Үндістан, Шри-Ланка
Phoenix reclinata Jacq. Сенегал құрмасы Африка, Комор аралдары, Мадагаскар, Арабия түбегі
Phoenix roebelenii O'Brien кішкентай құрма пальмасы Юньнан, Индокитай
Phoenix rupicola T. Anderson тік құрма пальмасы Ассам, Бутан, Аруначал Прадеш, Андаман аралдары мен Батыс Үндістанда табиғи түрде өседі
Phoenix sylvestris (L.) Roxb. Үнді құрмасы Үндістан субконтиненті, Мьянма; Оңтүстік Қытай мен Батыс Үндістанда табиғи түрде өседі
Phoenix theophrasti Greuter Крит құрмасы Түркия, Грекия аралдары
Қалдық деректері
Феникс тұқымдасына ұқсас анатомиялық ерекшеліктері бар көптеген қазба ағаштар Үндістандағы мастрихт-даниялық дәуірге (65-67 млн жыл) жататын Декан ішінара лавалық формациясынан қазылып алынды. Қазба ағаштардан табылған биокөнелмелер қазіргі Феникс түрлерінен белгілі биокөнелмелермен байланысты. Францияның Ривкур қаласындағы Петит-Пати карьерінен соңғы палеоцен кезеңіне жататын Феникс тұқымы қазылған.