Кіріспе
Coco de Mer Lodoicea, көбінесе теңіз жаңғағы, coco de mer немесе қос жаңғақ деп аталатын өсімдіктер туысы, пальма тұқымдасының монотиптік туысы болып табылады. Бір ғана түрі – Lodoicea maldivica, Сейшель аралдарындағы Праслин және Кюриуз аралдарына ендемик. Бұл өсімдіктер әлеміндегі ең ірі тұқымға ие. Бұрын ол Праслинге жақын орналасқан Сент-Пьер, Шоув-Сур және Иле-Ронде (Төңкерілген арал) кішкентай аралдарында да кездесетін, бірақ жақында қайта орналастырылғанға дейін бір кезде сол жерде жойылған болатын.
Lodoicea, commonly known as the sea coconut, coco de mer, or double coconut, is a monotypic genus in the palm family. The sole species, Lodoicea maldivica, is endemic to the islands of Praslin and Curieuse in the Seychelles. It has the largest seed in the plant kingdom. It was also formerly found on the small islets of St Pierre, Chauve Souris, and Ile Ronde (Round Island), all located near Praslin, but had become extinct there for a time until recently reintroduced.
Таксономия
Филібер Коммерсон Lodoicea туқымдасының атауын берген, ол Lodoicus-тан шыққан болуы мүмкін, бұл Луидің латыншаланған түрі (әдетте Ludovicus), Франция королі Людовик XV құрметіне. Басқа дереккөздерде Lodoicea Приам мен Гекканың қызы Лаодикеядан алынған деп айтылады. Lodoicea Coryphoideae тұқымдасының және Borasseae тайпасының құрамына кіреді. Borasseae бүкіл әлемдегі жеті туыстың ішінде Мадагаскарда төрт туысы және Сейшель аралдарында біреуі кездеседі. Олар Үнді мұхитын қоршаған жағалауларда және оның ішіндегі аралдарда таралған. Lodoicea-ға ең жақын туыс – Borassus, ол "Ескі әлемде" шамамен бес түріне ие, Африкада бір түрі, Үндістанда, Оңтүстік-Шығыс Азияда және Малайзияда бір түрі, Жаңа Гвинеяда бір түрі және Мадагаскарда екі түрі бар.
Сипаттама
Ағаш әдетте 25–34 м (82–111,5 фут) биіктікке жетеді. Жерге құлатылғаннан кейін өлшенген ең биігі, жалпы биіктігі бойынша рекордтық көрсеткішті құрады. Жапырақтары жанкүйектәрізді, піскен өсімдіктерде 7–10 м ұзындығында және 4,5 м енінде, 4 м сабақпен келеді. Дегенмен, жас өсімдіктер әлдеқайда ұзын сабақтар жасайды; 2 м дейін немесе тіпті одан да көп. Бұл екі үйлі өсімдік, яғни еркек және әйел өсімдіктері бөлек. Еркек гүлдері 2 м (6,5 фут) дейін жететін гүлшоғырға жиналған. Лодоицеяның функционалдық ерекшеліктері ылғалды тропиктердегі монодоминантты орманның басқа ағаштарына ұқсас болғанымен, оның ерекше белгілеріне үлкен тұқым, тиімді жинақтау механизмі және жақын байланыстағы жануарлардың алуан түрлі тобы кіреді. Бұл ерекшеліктер салыстырмалы түрде тұрақты жағдайларда ұзақ эволюциялық тарихты көрсетеді. Сейшель аралдарындағы алты эндемикалық пальманың ішінде Лодоицея – «Сейшель аралдарындағы гүлді өсімдіктер арасындағы арал гигантизмінің жалғыз нағыз мысалы, Сейшель өсімдік әлемінің ерекше белгісі». Ол он бір ботаникалық рекордты иеленеді:
While the functional characteristics of Lodoicea are similar to other trees of monodominant forests in the humid tropics, its unique features include a huge seed, effective funnelling mechanism and diverse community of closely associated animals. These attributes suggest a long evolutionary history under relatively stable conditions. Of the six monospecific endemic palms in Seychelles, Lodoicea is the "only true case of island gigantism among Seychelles flowering plants, a unique feature of Seychelles vegetation". It holds eleven botanical records:
It produces the largest wild fruit so far recorded, weighing up to 36 kg (79.2 lbs), and perhaps as much as 99 pounds (45 kilograms). (although domesticated pumpkins and watermelons can be much heavier)
The fruit is composed of three carpels which are the largest of any flowering plant (although the carpels of Entada spp. are longer). These fruit are the slowest to mature, requiring 8 to 10 years. The mature seeds weighing up to 17.6 kg ( 29 lbs) are the world's heaviest and on occasion as long as ten meters (33 feet). It is the slowest growing of all large trees, although some small to medium sized desert trees are slower. At the Peradenaya Royal Botanic Gardens, it grew an average of 1.29 inches (33 millimeters) per year over a period of 140 years. The female flowers are the largest of any palm, up to four inches (ten centimeters) in diameter. The male catkins, up to two meters (6.5 feet) in length, are the longest known. The leaves of Lodoicea have the longest lifespan of any monocot, nine years to develop in the terminal spike, and then nine more years as a fully functioning leaf. However, adult Lodoicea can have as many as twenty leaves with a potential lifespan of 24 years. Finally, Lodoicea is the most efficient plant known at recovering nutrients from moribund leaves. Of the six endemic palms in Seychelles, it is the only dioecious species, with male and female flowers on different plants.
Ол қазірге дейін тіркелген ең үлкен жабайы жемісті береді, салмағы 36 кг (79,2 фунт) дейін жетеді, ал мүмкін 99 фунтқа (45 килограмм) дейін де жете алады (дегенмен, егілген тығышқар мен қарбыз әлдеқайда ауыр болуы мүмкін). Жемісі гүлді өсімдіктердің ішіндегі ең үлкен үш карпельден тұрады (бірақ Entada spp. түрлерінің карпельдері ұзақ). Бұл жемістер пісуіне ең көп уақыт кетеді, 8–10 жыл қажет. Піскен тұқымдарының салмағы 17,6 кг-ға дейін жетеді, бұл әлемдегі ең ауыр тұқым, кейде он метрге дейін созылады. Бұл барлық ірі ағаштардың ішіндегі ең баяу өсетін ағаш, бірақ кейбір кішкентай және орташа өлшемді шөл ағаштары одан да баяу өседі. Пераденая Корольдік ботаникалық бағында ол 140 жыл ішінде жылына орташа есеппен 33 миллиметрге өсті. Әйел гүлдері пальмалардың ішіндегі ең үлкені, диаметрі он сантиметрге дейін жетеді. Еркек гүлшоғырлары, екі метрге дейін (6,5 фут) жетеді, ең ұзыны болып табылады. Lodoicea жапырақтары кез келген монокоттің ең ұзақ өмір сүретіні, тоғысқан қысқасынан даму үшін тоғыз жыл, содан кейін толыққанды жұмыс істейтін жапырақ ретінде тағы тоғыз жыл. Дегенмен, ересек Lodoicea-да 24 жылға дейін өмір сүре алатын жиырмаға дейін жапырақ болуы мүмкін. Соңында, лодоицея – өліп бара жатқан жапырақтардан қоректік заттарды қалпына келтірудегі ең тиімді өсімдік. Сейшель аралдарында өсетін алты эндемикалық пальманың ішінде ол екі үйлі түр, яғни еркек және әйел гүлдері әртүрлі өсімдіктерде орналасқан жалғыз түр.
While the functional characteristics of Lodoicea are similar to other trees of monodominant forests in the humid tropics, its unique features include a huge seed, effective funnelling mechanism and diverse community of closely associated animals. These attributes suggest a long evolutionary history under relatively stable conditions. Of the six monospecific endemic palms in Seychelles, Lodoicea is the "only true case of island gigantism among Seychelles flowering plants, a unique feature of Seychelles vegetation". It holds eleven botanical records:
It produces the largest wild fruit so far recorded, weighing up to 36 kg (79.2 lbs), and perhaps as much as 99 pounds (45 kilograms). (although domesticated pumpkins and watermelons can be much heavier)
The fruit is composed of three carpels which are the largest of any flowering plant (although the carpels of Entada spp. are longer). These fruit are the slowest to mature, requiring 8 to 10 years. The mature seeds weighing up to 17.6 kg ( 29 lbs) are the world's heaviest and on occasion as long as ten meters (33 feet). It is the slowest growing of all large trees, although some small to medium sized desert trees are slower. At the Peradenaya Royal Botanic Gardens, it grew an average of 1.29 inches (33 millimeters) per year over a period of 140 years. The female flowers are the largest of any palm, up to four inches (ten centimeters) in diameter. The male catkins, up to two meters (6.5 feet) in length, are the longest known. The leaves of Lodoicea have the longest lifespan of any monocot, nine years to develop in the terminal spike, and then nine more years as a fully functioning leaf. However, adult Lodoicea can have as many as twenty leaves with a potential lifespan of 24 years. Finally, Lodoicea is the most efficient plant known at recovering nutrients from moribund leaves. Of the six endemic palms in Seychelles, it is the only dioecious species, with male and female flowers on different plants.
Әдет
L. maldivica - мықты, жалғыз өсетін, биіктігі 30 метрге дейін жететін, тік, тікенсіз сабақты, жапырақ іздерімен белделген (Calstrom, жарияланбаған). Көліктің тамыры дөңгелек пішіндес болып келеді және бұл дөңгелек табиғи ойысқа немесе диаметрі мен тереңдігі шамамен диаметрге сәйкес келетін қуысқа орналасады, төмен қарай тарылады. Бұл ойыс кішкентай, сопақша саңылаулармен тесілген, олардың мөлшері бармақ тырнағындай, ал сыртындағы қуыс түтіктер арқылы тамырлар барлық жақтан жерге еніп, ешқашан ойысқа жабыспайды; олар жартылай серпімді, күшті дауылдарға қарсы тұру кезінде аналық сабаққа қажетті аздаған қозғалыс береді.
Жапырақтары
Кең жапырақ жинағы тығыз болып келеді, қатаң, ладонь тәрізді жапырақтары 10 метрге дейін диаметріне жетеді, ал сағақтары 2-4 метр ұзындықта болады. Жапырақ табанында бүктелімдер болады, үштен бірі немесе одан да көп бөлігі 4-10 см ені бар, екі бөлікті ұштармен, көбінесе төмен иілген сегменттерге тілінеді. Сағақтың табанында үшбұрышты тілік пайда болады.
Гүлдеу
Гүлшоғырлары жапырақтар арасында орналасқан, жапқыш қабатсыз және жапырақтарынан қысқа. Еркек гүлшоғыры бір-екі метрге дейін созылып, ені шамамен 8 сантиметрге жетеді және 8-10 жылға дейін тозаң шығарады. Бұл гүлшоғырлар көбінесе ұшында орналасқан және жалғыз болады, бірақ кейде екі-үш гүлшоғыр кездеседі. Аналық гүлшоғырлары да бір-екі метрге дейін созылып, бұтақталмайды, гүлдері зигзаг тәрізді рахиллада орналасқан. Осы себепті, ағаштардың таралу аймағы тек екі аралмен ғана шектеледі.
Тіршілік ету ортасы
Lodoicea maldivica ылғалды ормандарда терең, жақсы су өткізетін топырақтар мен күнге ашық беткейлерде өседі; бірақ мұндай эрозияға ұшыраған топырақта өсуі баяулайды.
Филогения
Сейшель аралдары Африкаға жақын орналасқан болғанына қарамастан, аралдардағы пальмалардың кең түрлілігі филогенетикалық тұрғыдан Оңтүстік Азияға сәл жақын деп есептеледі; Лодоицея мен оның пальмасының генетикалық тізбегін зерттеу Оңтүстік Азия пальмалары мен Лодоицея арасындағы ұқсастықтарды көрсетті. Lodoicea – Borrassae тайпасының Lataniieae субтайпасындағы төрт туыстың бірі, және тізбектеу нәтижесінде Борассус және Борасодендрон туыстарымен өте жақын екені анықталды (бірақ Lodoicea-ның филогенетикалық орналасуы ең сенімсіз деп ескерілді). Осылайша, бұл зерттеу Лодоицея мен Оңтүстік Азия пальмалары арасындағы күдіктелген тығыз байланыстың генетикалық дәлелін ұсынды.
Тарату
Лодоицея мен Оңтүстік Азия пальмалары арасындағы генетикалық ұқсастық, географиялық қашықтығына қарамастан, Лодоицеяның Сейшель аралдарына тарихи таралуы туралы сұрақтар тудырады; және Лодоицеяның осы табиғи тарихы Сейшель аралдарының геологиясымен одан әрі күрделенеді, себебі архипелагтың толық бөлігі (кейбір плейстоцен және коралды рифтерден басқа) қазбаланбаған тау жыныстарынан тұрады. Пальма популяцияларының айырмашылығы архипелагтың Гондванадан оқшаулануынан туындауы мүмкін. Дәлелдер аралдардағы флораның әртүрлілігінің кем дегенде бір бөлігінің “өте көне текті” екенін көрсетеді. Сейшель аралдарындағы ауыл шаруашылығына қатысты зерттеулер аралдардың топырағының өте беткей және қоректік заттарға кедей екенін көрсетеді, ал коко де мердің өмірлік циклінде аналық гүлденгеннен кейін бірінші түбіршік сабағының ұзақ жер астындағы өсу кезеңі жиі кездеседі, осы кезде өсіп келе жатқан өсімдік фотосинтез процесі үшін күн сәулесін пайдалана алмайды. Бұл фактілердің барлығы ірі, қоректік заттарға толы жемістердің дамуына эволюциялық ынталы болды, бұл өсіп келе жатқан өсімдікті қамтамасыз етуге және сәтті көбейту мүмкіндігін арттыруға мүмкіндік береді. Бәсекелестік Lodoicea жемісінің мөлшерінің эволюциясын ынталандыратын фактор болуы мүмкін. Бір гипотеза бойынша, аналық ағаш пен оның ұрпақтары арасындағы, сондай-ақ туысқан ұрпақтар арасындағы бәсекелестік Коко де Мер жемісінің үлкен өлшемдеріне әкелді. Гипотезаға сәйкес, Коко де Мер жемісі тікелей аналық ағаштың тамырына түсетіндіктен, аналық ағаш пен ұрпақ арасында ресурстар үшін күшті бәсекелестік болады, онда бұрыннан қалыптасқан аналық ағаш үлкен асимметриялық артықшылыққа ие. Сонымен қатар, аналық ағаш өндіретін ұрпақтардың саны артқан сайын, оның айналасында өсетін жеке тұлғалардың саны да артады, демек ұрпақтары арасындағы ресурстар үшін бәсекелестік күшейеді. Сондықтан, аз ұрпақ өндіруге бағытталған таңдау қысымы бар, олардың әрқайсысы жемістегі үлкен энергия қорының арқасында ересекке жеткізілуінің жоғары ықтималдығына ие. 1768 жылы Дюфрен бұл жаңғақтың шығу тегін анықтағанға дейін, көптеген адамдар оның теңіз түбіндегі мифтік ағашта өсетініне сенген. XVI ғасырдағы еуропалық ақсүйектер көбінесе осы жаңғақтардың қабықтарын жылтыратып, құнды әшекейлермен безендіріп, оларды жеке галереяларында жинақтайтын. Қазір коко де мер ағашы сирек және қорғалатын түр болып табылады.
Қолданылуы
Бұл түр тропиктердің көптеген аймақтарында сәндік ағаш ретінде өсіріледі (мысалы, Шри-Ланка мен Таиландтағы ботаникалық бақтарда), ал Сейшель аралдарындағы Маэ және Силуэт аралдарында түрді сақтауға көмектесу үшін қосалқы популяциялар құрылды. Жемісі сиддха медицинасында, аюрведа медицинасында, сондай-ақ дәстүрлі қытай медицинасында қолданылады. Дәстүрлі қытай медицинасында оны қабынуды, құсық пен іш ауруын емдеу үшін пайдаланады. Тағамда ол көбінесе Гуандун провинциясы сияқты Оңтүстік Қытай асханасындағы сорпалардың дәмін жақсарту үшін қолданылады. Лодоицея тұқымы ғасырлар бойына жоғары бағаланып келді; оның сирек кездесуінен патшалық сарайларда үлкен қызығушылық пен жоғары баға тудырды, ал берік сыртқы қабығы суфи/дервиштердің қайыр сұраушыларына арналған кашкуль ыдыстары және басқа да құралдар жасауға қолданылды. Осы пайдалану тарихы бүгінге дейін жалғасуда, ал жаңғақтарды жинау Силуэт аралдарындағы жасанды түрді есептемегенде, популяцияның табиғи жаңаруын тоқтатты. Бұл пальма бұрынғы ареалындағы үш Сейшель аралында жойылып кетті. Lodoicea maldivica-ның негізгі популяциялары Праслин және Кюриус ұлттық парктерінде орналасқан.