Кіріспе

Howea forsteriana, Кентия пальмасы, шатырлы пальма немесе сарай пальмасы – пальма тұқымдасына (Arecaceae) жататын гүлді өсімдік, Австралиядағы Лорд-Хоу аралының эндемигі. Сондай-ақ, Норфолк аралында да кеңінен өсіріледі. Бұл салыстырмалы түрде баяу өсетін пальма, ақырында биіктігіне дейін және еніне дейін жетеді. Оның жапырақтары ұзындығына жете алады. Пальманың кең таралған атауы Лорд-Хоу аралының астанасы Кентиядан, ал туыс атауы Хоуэа – аралының өзінен алынған. "Форстериана" түрлік атауы 1772–1775 жылдары Тынық мұхитына жасаған екінші сапарында капитан Кукпен бірге табиғаттанушы ретінде болған Иоганн Рейнхольд Форстер және Георг Форстер, әке мен ұлдың құрметіне берілген. Дүниежүзілік табиғатты қорғау одағы бұл түрді осал деп санайды. Ол Лорд-Хоу аралында жабайы тұқымдарды жинау арқылы және оларды әлем бойынша сәндік бақша және үй өсімдігі ретінде экспорттау үшін өсіру арқылы өсіріледі. Тұқымдар мен көшеттер саудасы қатаң түрде реттеледі. Бұл өсімдік Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбек сыйлығына ие болды.

Тарих

Ховеа форстериана Виктория дәуірінде Еуропа мен АҚШ-та үй өсімдігі ретінде кең танымалдылыққа ие болды, сол кезде Англияда және басқа елдерде экзотикалық пальмалар мен өсімдіктерді құмарлықпен жинау кең еді. Кентия 1870 жылдары Лорд-Хоу аралынан тұқымдардың экспорты басталған кезде, «қараулы бөлме пальмасы» ретінде танымал болды. Бұл өсімдіктің жарық аз, ылғалдылық төмен, ауаның сапасы нашар және салқын температурада өсуге қабілеттілігіне байланысты болды, мұндай жағдайларда пальмаларды өсіру басқа жағдайда мүмкін емес еді. Осы өсімдікті алғаш өсіргендердің бірі Бельгиядағы Де Клерк отбасы болды, олар келесі ғасыр бойында Еуропадағы бұл пальманың маңызды өсірушілерінің бірі болып қала берді. 1885 жылға қарай бұл пальма Ұлыбританияда үлкен сұранысқа ие болды, «Журнал оф Хортикулчер» журналында былай деп жазылған: «Бұл Кентиялар өте әдемі және берік болуының арқасында басқа пальмалардан гөрі көп сұранысқа ие». Оның танымалдылығының тағы бір себебі – бұл пальманы барлық резиденцияларында өсірген және оның табынының төңірегіне Кентия пальмаларын қоюды бұйырған Виктория патшайымы болды. Патшалықпен байланысы және Кентияларды сатып алудың жоғары құны, үйлерін осымен безендіре алатын адамдарға белгілі бір мәртебе берді. Эдвард дәуірінде танымал болған пальма бақтары, мысалы, Лондондағы «Риц» қонақүйі немесе Нью-Йорктегі «Плаза» қонақүйі, әртүрлі архитектуралық пішіндегі, төмен иілген жапырақтарымен және толыққан кездегі биіктігімен әдемі Кентия пальмаларын көрсететін. Олар қазір де осындай орындарда қолданылады, қазіргі заманғы қонақүйлердің вестибюльдері, казинолар мен сауда орталықтары үшін таңдаулы өсімдік болып табылады. «Р.М.С. Титаник» лайнерінің бірінші кластағы нысандарының бірі, мысалы, «Веранда Кафе» (пальма бағы) бірнеше құмырадағы Кентия пальмаларымен безендірілген. Эдвард дәуірінде Лорд-Хоу аралында Кентия сұранысын қанағаттандыру үшін жылына шамамен 4 миллион тұқым жиналды. 1912 жылы Австралияда аралдағы пальманың өсірілуі мен саудасы туралы мәселені зерттеу үшін сот комиссиясы құрылды. ХХІ ғасырдың басында Кентия пальмасы тұқымдарының жаһандық өндірісі 30-40 миллионға жетті.

Өсіру

Пальма – әсем өсімдік, бұл өсімдік жарық аз болғанда үй ішінде өсіруге ыңғайлы. Ашық ауада тропикалық аймақты жақсы көреді, бірақ салқын климатта да өсе алады және температура 5°C дейін төмендесе де, тек бірнеше сағатқа ғана шыдайды; ал қалыпты температура 10°C төмен болмауы тиіс. Ол Оңтүстік Австралия мен Жаңа Зеландияның солтүстігінде ашық жерде жақсы өседі, онда жеке бақшаларда немесе көше ағаштары ретінде жиі кездеседі. Солтүстік жарты шарда оны Солтүстік-Батыс Англияға дейін өсіруге болады, Испанияның оңтүстігінде және АҚШ-тың оңтүстігінде жақсы өсіп, гүлдер мен жемістер береді. Азор және Мадейра аралдарының оңтүстік-шығыс жағалаулары оның табиғи өсетін жеріне ұқсас климатты ұсынады. Өсуі баяу, бірақ ақырында 6-18 метрге жетеді. Табиғи жағдайда ол жалғыз ағаш ретінде өседі. Тұқымдарының өніп-өсуі тұрақсыз. Белмор күзетші пальмасы (Howea belmoreana) – сонымен қатар Лорд-Хоу аралында өсетін эндемик түр, ол 7 метрге дейін өседі және көбінесе ылғалды орманның төменгі қабатында кездеседі. Қазіргі заманғы бау-бақша орталықтарында сатылатын құмырадағы Кентия пальмасы көбінесе бір пальмадан тұрмайды, 2-5 пальмадан тұрады, олар өсімдікке бұталы көрініс беру үшін көшеттер ретінде жинақталып отырғызылады. Олар салыстырмалы түрде қымбатқа сатылады, себебі Лорд-Хоу аралынан тұқымдарды экспорттау қатаң бақыланады, тұқымдардың өніп-өсу көрсеткіші төмен, ал өсімдік өте баяу өседі, сатуға дайын мөлшерге жетуіне жылдар бойы күтім қажет. Еуропада Кентия пальмалары негізінен Голландияда өсіріліп, содан кейін континент бойынша сатылады.

Қамқорлық

Кентялар құмырада өсірілетін өсімдік ретінде күтімге аса талап етпейді: олар жарық жетіспейтін жағдайларға, төмен ылғалдылыққа, сирек суаруға және салқын температураға төтеп бере алады. Дегенмен, Кентяның өсуін жақсарту және оның әдемі көрінісін сақтау үшін жарқын, тікелей түспейтін жарық беру қажет. Табиғи жарық аз түсетін қараңғы бұрыштарда орналасқан Кентялар созылып, өте баяу өседі. Тамырлары бұзылуға өте сезімтал болғандықтан, бағбандар Кентяны тек қана қазіргі құмырасында тамырлары тым тығыз байланған кезде ғана ауыстыруы керек, тіпті сонда да ерекше сақтықпен қарау қажет. Олар үнемі суаруды жақсы көреді, бірақ суарулардың арасында топырақтың құрғауына мүмкіндік беру керек. Артық суару немесе тамырларды судың ішінде ұзақ уақыт қалдыру тамырдың шіруіне және пальманың өлуіне әкелуі мүмкін. Көктем және жаз айларында өсуді ынталандыру үшін үй өсімдіктеріне арналған тыңайтқышты үнемі қолдану керек.