Уильям Скорзби: Арктикалық саяхатшы және ғалым

Кіріспе

Ағылшын Арктикалық зерттеушісі және кит аулаушы (1789–1857)

Уильям Скорсби (5 қазан 1789 – 21 наурыз 1857) – ағылшын кит аулаушысы, Арктиканы зерттеуші, ғалым және дін қызметкері.

Алғашқы жылдар

Скорсби Йоркширдегі Уитбиден оңтүстік-батысқа қарай 42 км жердегі Пикерингке жақын Кроптон ауылында дүниеге келген. Оның әкесі Уильям Скорсби (1760–1829) Арктикадағы кит аулаумен байлыққа ие болды, сондай-ақ, баррельді қақпан ұясын ойлап тапты. Ұлы алғаш рет 11 жасында әкесімен бірге саяхатқа шықты, бірақ кейін мектепке оралды, ол 1803 жылға дейін сонда оқыды. Осыдан кейін ол әкесімен тұрақты серік болды және 1806 жылғы 25 мамырда 81°30' N. lat. (19° шығыс бойламасы) – 21 жыл бойы шығыс жарты шарда қол жеткізілген ең жоғары солтүстік ендікке жетті. Келесі қыста Скорсби Эдинбург университетінде табиғаттану және химия сабақтарына қатысты, және 1809 жылы қайтадан қатысты. 1819 жылы Скорсби Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды. Оның ұсынысын Роберт Джеймсон, Джон Плейфэр және сэр Г. С. Маккензи жасады. Сол кезде ол Лондон Корольдік қоғамына «Магниттік инедегі ауытқудың аномалиясы туралы» мақаласын ұсынды. 1820 жылы ол өзінің және бұрынғы теңізшілердің бақылауларының нәтижелерін жинаған «Арктикалық аймақтар және Солтүстік кит аулауы туралы есеп» еңбегін жариялады. 1822 жылы Гренландияға жасаған сапарында Скорсби 69° 30' және 72° 30' аралығындағы шығыс жағалаудың 400 мильдік бөлігін ерекше дәлдікпен зерттеп, картаға түсірді, осылайша Шығыс Гренландияның алғашқы нақты және маңызды географиялық білімдеріне үлес қосты. Дегенмен, бұл оның Арктикаға жасаған соңғы сапары болды. Отанына оралғанда ол әйелінің қайтыс болғанын естіді, және бұл оқиға, оның табиғи діншіл рухына әсер еткен басқа да факторлармен бірге, ол шіркеуге кіруді шешті. Скорсби бастапқыда Британдық ғылымды дамыту қауымдастығының белсенді мүшесі және лауазымды тұлғасы болып жұмыс істеді, және ол жер бетіндегі магнетизм туралы білімге ерекше үлес қосты. Оның Корольдік қоғам тізіміндегі алпыс мақаласының көптегені осы зерттеу саласына қатысты. Магнетизм туралы теорияларын растау үшін қосымша деректер алу үшін ол 1856 жылы темір корпусты Royal Charter кемесімен Австралияға сапар шекті, оның нәтижелері Арчибальд Смит редакциялаған «Австралияға магнетизмді зерттеу үшін жасалған сапардың күнделігі» (1859) атты қайтыс болғаннан кейін жарық көрген басылымда жарияланды. Ол Америкаға 1844 және 1848 жылдары екі рет сапар шекті; соңғы сапардан оралғаннан кейін Атлантика мұхиттарының толқындарының биіктігін бақылады, оның нәтижелері Британдық қауымдастыққа ұсынылды. Ол әлеуметтік мәселелерге, әсіресе фабрика жұмыскерлерінің жағдайын жақсартуға қызығушылық танытты. Он жылдық діни жарғыға сәйкес тіркеліп, он жылдық студент болды, сондай-ақ Бессингби, Йоркшир, шіркеуінің пасторы болды. 1834 жылы ол Кембридж университетінен діни білім бойынша бакалавр дәрежесін алды, ал 1839 жылы құрметті докторлық дәрежесіне ие болды. Брэдфордқа тағайындалу 1836 жылы Чарльз Симеон қайтыс болғаннан бері Симеон қорының қолында болды. Оның алдыңғысы Генри Хип (1839 жылы қайтыс болды) басқаруды жеңілдетіп жіберді. Брэдфордта 13 пастор болды, олардың ішінде Патрик Бронте мен Уильям Морган (1782–1858) бар. Джон Вуд салған Сент-Джеймс сияқты жаңа шіркеулер болды, және Вибсидегі шіркеуді Харди отбасы, темір өндірушілер, салып жатты. Скорсби қолдағы мәселелерді қарастырды, бірақ тек дау-дамай туғызуға ғана қол жеткізді. Қаржы мәселесінде ол 1840 жылы Вудты жаңа шіркеуіндегі үстеме ақылар бойынша сынады және Вудтың «зауыттық қозғалысы» одақтастары мен басқалар оған қарсы шықты. Сент-Джеймс біраз уақыт жабылып, Вуд оңтүстікке көшіп кетті. Скорсби шіркеулер үшін кішігірім аудандарды жақтады; Ол сондай-ақ Уитбидегі отбасылық қабірде ескерткіш ретінде сақталған. Оның қарындасы Арабелла Скорсби дәрігер Роберт Эдмунд Скорсби Джексонның анасы болды.

Scoresby was born in the village of Cropton near Pickering 26 mile (42 km) south west of Whitby in Yorkshire. His father, William Scoresby (1760–1829), made a fortune in the Arctic whale fishery and was also the inventor of the barrel crow's nest. The son made his first voyage with his father at the age of eleven, but then returned to school, where he remained until 1803. After this he became his father's constant companion, and accompanied him as chief officer of the whaler Resolution when on 25 May 1806, he succeeded in reaching 81°30' N. lat. (19° E. long), for twenty one years the highest northern latitude attained in the eastern hemisphere. During the following winter, Scoresby attended the natural philosophy and chemistry classes at Edinburgh University, and again in 1809. In 1819, Scoresby was elected a Fellow of the Royal Society of Edinburgh. His proposers were Robert Jameson, John Playfair and Sir G S Mackenzie. About the same time he communicated a paper to the Royal Society of London: "On the Anomaly in the Variation of the Magnetic Needle". In 1820, he published An Account of the Arctic Regions and Northern Whale Fishery, in which he gathers up the results of his own observations, as well as those of previous navigators. In his voyage of 1822 to Greenland, Scoresby surveyed and charted with remarkable accuracy 400 miles of the east coast, between 69° 30' and 72° 30', thus contributing to the first real and important geographic knowledge of East Greenland. This, however, proved to be the last of his Arctic voyages. On his return, he learnt of his wife's death, and this event, with other influences acting upon his naturally pious spirit, decided him to enter the church. From the first, Scoresby worked as an active member and official of the British Association for the Advancement of Science, and he contributed especially to the knowledge of terrestrial magnetism. Of his sixty papers in the Royal Society list, many relate to this department of research. However, his observations extended into many other departments, including researches on optics

To obtain additional data for his theories on magnetism, he made a voyage to Australia in 1856 on board the ill fated iron hulled Royal Charter, the results of which appeared in a posthumous publication: Journal of a Voyage to Australia for Magnetical Research, edited by Archibald Smith (1859). He made two visits to America, in 1844 and 1848; on his return home from the latter visit he made observations on the height of Atlantic waves, the results of which were given to the British Association. He interested himself much in social questions, especially the improvement of the condition of factory operatives. enrolling under the ten year divinity statute and thus becoming a ten year man, and also became the curate of Bessingby, Yorkshire. In 1834 he received his bachelor's degree in Divinity (BD) from Cambridge University, and in 1839, was awarded an honorary doctorate, Doctor of Divinity (DD). The appointment to Bradford had been in the hands of the Simeon Trust, since Charles Simeon's death in 1836. His predecessor Henry Heap (died 1839), had let the administration slide. There were 13 Bradford curates, counting incumbent perpetual curates, who included Patrick Brontë and William Morgan (1782–1858). There were new churches, such as St James's built by John Wood, and one at Wibsey under construction by the Hardy family, ironmasters. Scoresby addressed matters in hand, but succeeded only in generating contentious issues. On finance, he took on Wood in 1840, over surplice fees in his new church, and was opposed by Wood's "factory movement" allies and others. St James's was closed for a period, and Wood moved away to the south. Scoresby believed in smaller catchment districts for churches;
He is also memorialised on the family grave in Whitby. His sister Arabella Scoresby was mother to the physician Robert Edmund Scoresby Jackson FRSE.

Әдебиеттегі сілтемелер

Герман Мелвиллдің басты кейіпкері Исмаил "Моби Дик" кітабының "Кетлогия" тарауында Скорсбидің сөздерін келтіреді: "Зоологияның ешбір саласы "Кетлогия" деп аталатын саламен байланыстырақ емес, - дейді капитан Скорсби, А. Д. 1820 жыл". Филип Пуллманның "Қараңғы материалдар" трилогиясында Ли Скорсби есімді кейіпкер бар, ол батыл зерттеуші, тәжірибелі арктикалық саяхатшы және ауа шарымен қатар жүретін адам. Пуллман кейіпкердің аты Уильям Скорсби және Ли Ван Клифтің құрметіне берілгенін мәлімдеді. Скорсби Х. П. Лавкрафттың "Безуа тауларында" атты ғылыми-қорқыныш романында арктикалық мираждардың ең ерекше түрлерін байқап, суретке түсірген адам ретінде еске алынады.