Кіріспе

Жаңа Аквитания, Франция облысы және коммунасы. Тюль – бұрынғы Лимузин аймағының үшінші ірі қаласы және Жаңа Аквитания аймағындағы Коррез департаментінің астанасы. Тюль сонымен қатар Рим-католик Тюль дін аймағының епископтық орындығы болып табылады. Тар және қиылысқан Коррез аңғарында үш шақырымнан астам жерге созылған Тюль өзенге қарайтын төбеде ескі аудандарын жайғастырған, ал Нотр-Дам соборы қаланың ортасынан көтеріледі. Кейде "жеті төбедегі қала" деп аталатын Тюль өндіріс саласының дамуы арқасында мәшһүр болды.

Ежелгі дәуір

Қаланың пайда болу тарихы бүгінгі күнге дейін даулы, бірақ қазіргі Пюи Сен-Клер – Коррезе және Солан аңғарларын бөліп тұратын тік беткейлі таулы тіл – галлдық оппидумды салуға өте қолайлы орын болғанға ұқсайды. Ұзақ жылдар бойы қала Арморика мен Жерорта теңізі арасындағы, сондай-ақ Аквитания мен Рона аймағы арасындағы жолдың маңызды торабы болған сияқты, екеуі де осы жерде Коррезе өзенін қайықпен кесіп өтетін. Римдіктер кезінде бұл жер некропольге айналып, Тутела құрметіне ғибадатхана салынған болуы мүмкін. Тутела – римдік құдайлық күш, оған адамдардың, нәрселердің және әсіресе жерлердің қорғалуы тапсырылған. Бұл римдік қасиетті әйел, бұлақтан өтетін саяхатшыларды қорғаушы. Тутеланың ғибадатханасы, өзенді кесіп өтуге байланысты Трех ауданында орналасқан болуы керек. Аймақтың нағыз қалалық орталығы солтүстікке қарай бірнеше шақырымға, Навес коммунасына және Тинтиньяк жеріне көшті, ол кельт кезеңінің ежелгі жолдарымен салынған римдік жолдардың тоғысқан жеріне айналды.

Орта ғасырлар

Меровингтер дәуірінде қала христиандығы қабылдап, әйгілі Мартинге, Петрге және Юлианға арналған үш құдай орыны салынды. Қала ресми түрде тарихқа 7 ғасырда ғана енді, ол кезде әйгілі Мартинге арналған шіркеу Ауверньдегі Мозат монастырының негізін салған Кальминнің ықпалымен монастырға айналды. Құдай орындарының маңына ел тұрғындары жинала бастады, Туль тағы да қалалық орталыққа айналды, бұл мәртебе римдік жаулаудан бері жоғалған еді. Қала теңізден бірнеше жүз шақырым қашықтықта болғанына қарамастан, бірнеше рет викингтердің шабуылына ұшырады, ал 846 жылы осы шабуылдардың бірінде алғашқы монастырь қирады. Қала тұрғындарына викингтердің келуі туралы ескерту үшін Корнильде, Коррез өзенінен бірнеше шақырым төменде күзет мұнарасы салынды. Көптеген шіркеулер бұл жерді қауіпсіз деп санайтын, өйткені олжадан сақтау үшін Сент-Клэр, Сент-Ло және Сент-Баумард сияқты қасиеттілердің реликвияларын осы жерге жіберді. Кейін монастырь қайта салынды, бірақ 11 ғасырда жойылды. 1989 жылы қазіргі собордың іргесінен қазба жұмыстары кезінде Каролинг дәуірінен қалған апсидиольдің қалдықтары және мозарабтық ықпалымен салынған көп қабатты портал табылған. Енді Сент-Мартинге арналған және 11 ғасырда бенедиктиндік тәртібіне көшкен аббатхана үшін жаңа құрылыс жүргізілді. 1095 жылы Тульге келген Папа Урбан II қалаға қорғаныс берді. Жаңа аббат шіркеуінің алғашқы тасы 1130 жылы қаланды, бірақ ғимарат екі ғасырдан кейін ғана аяқталды. 12 ғасырдағы шпилі 75 метр биіктікте, бұл оны Лимузендегі ең биік ғимаратқа айналдырды. 2005 жылы собордың маңындағы құрылыс кезінде ортағасырлық Сент-Жулиен шіркеуінің солтүстік қабырғасы, зират және жоғарғы орта ғасырларға жататын үш гранит саркофаг табылған. Сонымен қатар, готикалық монастырь Лимузинде сақталған жалғыз ғимарат. 1317 жылы Папа Иоанн XXII Лимож епархиясынан елу екі приходты бөліп, Туль епархиясын құрды, ал аббат шіркеуі соборға айналды. Жүз жылдық соғыс кезінде ағылшындар 1346 жылы қаланы басып алды, бірақ бір айдан кейін Арманьяк графы оларды ығыстырды. 1370 жылы қала Франция королі Карл V жағына қосылды, бұл оған салықтан босату және бірнеше буржуазиялық отбасыларды абыройға бөлуге мүмкіндік берді. Бірақ 1373 жылы Ланкастер герцогы қала алдына келді және қақпаларды ашуды талап етті, ал ешқандай бұйрық болмағандықтан, халықтың өкілді жиналысы шақырылды және жаңа тонауды жүзеге асыру туралы шешім қабылдалды. Бұл сатқындық үшін Франция патшасының кешірімі 1375 жылы болды. 1348 жылы қалаға қара өлім келді, ал 23 маусым күні кешке қала басшылары құдайдан келген пәле деп саналғанды тоқтату үшін Сент-Джон мүсіні артынан шеруге шешім қабылдады. Індет көп ұзамай тоқтады, ал туллистер бұл шеруді жыл сайын қайталауға уәде берді. Бұл рәсім әлі күнге дейін жалғасып келеді және "Лунада шеруі" деп аталады. 15 ғасырдың басында қала 1426 жылы қалаға от қойған Жан де Ла Рош немесе Родриг де Вильяндрандо сияқты тонаушылардың құрбаны болды. 1436 жылы қала құтқарылу үшін үлкен сома төлеуге мәжбүр болды. 1430 жылы епископ әскери және қаржылық билігі бар, бірақ шын мәнінде 13 ғасырдан бері қауымның істерімен бейресми айналысып келген отыз төрт пруд'ом, сондай-ақ "бонивири" деп аталатын билікті мойындады. 1443 жылы Карл VII Тульде Бас-Лимузиннің Генерал-штатын шақырды. Кейін қала аббат шіркеуінің айналасындағы аудан, абыройлы, буржуа және дін қызметкерлері тұратын Л'Энклос және тұрғындардың көпшілігі тұратын жоғарғы қала, Сент-Клер төбесінде орналасқан және әлі күнге дейін тар, тік көшелерімен, кейде баспалдақпен сипатталатын қамал айналасында бөлінді. 14 ғасырда бірнеше асыл отбасылар (Сен Марсиал де Пуи де Валь, Родарел де Сейльяк) Кафедральді соборға қарама-қарсы, Альверге ауданында, Ауверньге баратын жолда, Коррезаның сол жағалауындағы қаланы кеңейте бастады. 15 ғасырда қала өзінің қамалдарынан тыс, Аквитания мен Оңтүстікке (ла Барьер және ле Пиллу) жол бойындағы қала маңындағы аймақтарда, Лимож және Парижге (ла Барусси, ле Трех, ле Фурет, ла Ривьер) және Оверньеге (л Альверж және ле Кантон) қарай кеңейді.

Қазіргі заман

1514 жылы шіркеудің секуляризациясынан кейін монастырь іс жүзінде қолданылмайды. Епископ сарай салдырды, ал асхана соттың резиденциясына айналды. 1566 жылы король Карл IX қалаға ратуша мен консулдық берді, бұл епископтың билігін толығымен шектеді. Діни соғыстар кезінде Туль католиктердің бекінісі болды; қала 1577 жылы алғаш рет гугеноттарға қарсы тұрды, бірақ 1585 жылы Турен виконтының әскерлері қанаушылық жазасын өтейді. Протестант ақыны Агриппа д’Обинье осы шабуылды сипаттаған. 16 ғасырда Тульдің ақсүйектері мен буржуазиясы нағыз архитектуралық бәйгеге түсті, нәтижесінде Ренессанс стиліндегі әсем әрленген фасады бар Hôtel de Lauthonye (1551), Hôtel de Ventadour және 1838 жылы Проспер Мериме сипаттаған Loyac үйі сияқты ғимараттар қазірге дейін сақталған. 16 ғасырда колледж ашылды және 1620 жылы оқыту иезуиттерге тапсырылды. 1670 жылы қала жалпы ауруханамен жабдықталды. Қалаға көптеген діни ордендер қоныстанды: Реколектер (1601), Кедейлер (1605), Феуйянттар (1615), Урсулиндер (1618), Бернардиндер (1622), Визитандиндер мен Кармелиттер (1644), сондай-ақ 1650 жылы Бенедиктиндер. 1705 жылы әйгілі Марселин Паупер Невердің қайырымдылық қарындастарының ордені үшін Тульде үй салды, халықтың қиын жағдайын жеңілдету және балаларды оқуға үйрету мақсатында. 17 ғасырдан бастап жаңа экономикалық салалар пайда болды, мысалы, Коррез және Солан өзендеріндегі диірмендер қағаз өндіруге қолданылды. Тіл кәсібі дамыды және «пойнт де Тюль» бүкіл әлемге танымал болды, әсіресе той киімдерін тігуде жиі қолданылды. 1691 жылы шебер аркебузиер Пауфиле мен қаржыгер Фенис де Лакомбтың бірлескен күштің нәтижесінде қару-жарақ өнеркәсібінің бастауы болды. 1777 жылы қару-жарақ зауыты патшалық зауытқа айналды. Француз революциясы кезінде собор мен аббат ғимараттарына көп зиян келді, себебі олар қару-жарақ зауытына айналдырылып, күмбезді қолдаған темірлерді қоса алғанда, барлық жабдықтарды металлға қайта өңдеу үшін бұзып, 1796 жылы күмбездің, апсиданың, трансептің және монастырдың солтүстік галереясының құлауына себеп болды. Революция кезінде Епископ сарайы, екі приход шіркеуі және қала маңындағы бірнеше шағын шіркеулер қиратылды. Шіркеу 1803 жылы қайта ашылды, бірақ 1823 жылға дейін собор мәртебесін қайта алған жоқ, ал күмбез қайта салынбады, кемежай жабылып, ашық кеңістік қазіргі Эдмонд Перриер нарығындағы Коррез бойында серуендеуге пайдаланылды.

XIX ғасырдан Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін

XIX ғасырда Тюль қаласының сырт келбеті көп өзгерді. 1871 жылы Суйльхак ауданында теміржол станциясы ашылды, содан кейін қала Брив-ла-Гейлард арқылы ұлттық теміржол желісіне қосылды. Осымен қатар, жаңа өнеркәсіптер құрылды, ең бастысы – қару-жарақ зауыты. 1886 жылы ол мемлекеттік меншікке алынып, 1888 жылы су электр станциясы салынған Серон өзенінің жанындағы Суйльхак ауданына көшірілді, ол станция оны электр энергиясымен қамтамасыз етті. 1917 жылдан бастап, жақын жердегі теміржол жолдарымен өтетін пойыздар қазіргі әлеуметтік-мәдени орталық тұрған жердегі жылу электр станциясын көмірмен қамтамасыз етті. «Ману» деп аталған зауытта 5000-ге жуық адам жұмыс істеді. «Ману» қаланың экономикалық қозғалтқышы болды және жұмысшы табымен тығыз байланысты Туллис халқының әлеуметтік құрамына әсер етті. Суйльхак жұмысшылар ауданы мен собордың тарихи ауданы арасындағы қалалық байланыс қазіргі Виктор Гюго даңғылының құрылысы арқылы жасалды. Париждегі Барон Хаусманның жаңартуларынан шабыттанған көптеген француз қалалары сияқты, 19 ғасырдың соңында қала кеңейді, әсіресе Трех ауданындағы қазіргі Авеню дю Генерал де Голльдің салынуы және Кафедраль алаңының кеңейтілуі арқасында. Сонымен қатар, жиі болатын су тасқындарын азайту және қаланы тазалау мақсатында жұмыстар жүргізілді, бұл үшін Солан өзені, бұрын ғимараттардың іргесінен ағып өткен, жер астына көшірілді. Префектура және департаменттің бас қаласы ретінде қала жаңа қоғамдық ғимараттарға ие болды, мысалы, Ратуша (бұрынғы епископтық), Префектура, Марбот қонақ үйі (бұрынғы Grand Séminaire), сот ғимараты, пошта, Халле гимназиясы (қазіргі Латрәйль залы) және Эдмонд Перриер атындағы лицей, олардың көпшілігі модерн стилінде салынған. 1899 жылы аяқталған Театр Анатоль де Бодоның ескерткіші болып табылады, ол әлемдегі темір бетоннан салынған алғашқы ғимарат. 20 ғасырдың басынан бастап қала аңғардың тік беткейлеріне таралып, урбанизация кеңейді. Тюль 1841 жылдан бастап гарнизондық қалаға айналды, осы жылы жаяу әскер полкі Марс алаңындағы бұрынғы казармаларға орналасты, қазіргі әкімшілік орталықтың орнында, Коррез өзенінің жанында. 1917 жылдан 1922 жылға дейін Тюль француз баспасөзіндегі оқиғалардың ортасында болды. 100-ден астам анонимді хаттар қала тұрғындарының барлық құпияларын аша отырып жіберілді. Хабар берушінің өзі Анжель Лаваль екені белгілі болды, ол сүйіспеншіліктен айырылып, ақыл-есі дұрыс емес әйел еді. Бұл оқиға Клузоны «Қарға» фильмін түсіруге, ал Коктоны «Жазу машинасы» пьесасын жазуға шабыттандырды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ваффен-СС-нің 2-ші СС дивизиясы «Дас Райх» 1944 жылдың 8 маусымында Туль қаласында Макистің қарсылық қозғалысынан 40 неміс әскерінің өлтірілуі мен жарақаттануына жауап ретінде бейбіт тұрғындарды жаппай қырғынға ұшыратты. 1944 жылдың 9 маусымында СС-тің әскерлері көптеген ер азаматтарды ұстады. Олардың ішінде 97-сі кездейсоқ таңдалып, қаланың шам бағаналары мен балкондарына асылды. Тағы 321 тұтқын Германиядағы мәжбүрлі еңбек лагерлеріне жіберілді, онда 101 адам қаза тапты. Барлығы, Вермахт, Ваффен-СС және СД-нің әрекеттері Тульдің 213 азаматтық тұрғынының өмірін құрбан етті.

1960 жылдан бастап

Алжир соғысының соңғы кезеңінде және одан кейін президент де Гольді құлатуға бағытталған сәтсіз төңкеріс жасауға қатысқан төрт әскери офицер Тульдегі түрмеде ұсталды. Ол кезде де Голь оларды "Тулл түрмесінде ойнайтын ақымақ генералдар" деп атады. Олар – Рауль Салан, Эдмон Жуха, Морис Шаль және Андре Зеллер. Соңғы босатылған 1968 жылғы 15 маусымда, 1968 жылғы мамыр оқиғаларынан кейін амнистия алған Салан болды. 1972 жылы Тульде әскери техникалық оқыту мектебінің (EETAT) филиалы ашылды, онда электромеханикалық инженерлер, бухгалтерлер және механиктер даярланды. 1977 жылы Ұлттық әскери техникалық мектебінің (ENTSOA) филиалы ашылып, 1984 жылы жабылды. 1983 жылы оның орнына Ла Башельерь казармасында орналасқан Туль жандармерия мектебі ашылды, қазір ол шамамен 1100 жандармерия курсанттарын қабылдайды. "Шакал күні" (The Day of the Jackal) – Фред Зиннеманның режиссерлігімен түсірілген, Эдвард Фокс пен Майкл Лонсдейлдің қатысуымен түсірілген 1973 жылғы британдық-француздық саяси триллер. Фильмнің көп бөлігі Туль аймағында түсірілген. Фредерик Форсайттың 1971 жылғы "Шакал күні" романына негізделген бұл фильмде 1963 жылдың жазында француз президенті Шарль де Гольді өлтіру үшін жалданып келген, тек "Шакал" деген атпен таныс кәсіби қаскөйдің әрекеттері көрсетіледі. Ол Туль аймағы мен оның кейбір (құрыстық) персонаждарын қастандыққа дайындық үшін жамылғы ретінде пайдаланады. Туль оқиғада да, түсірілім локациясы ретінде де бейнеленген. Бүгінде Коррез префектурасы және епископтығы болып табылатын Туль енді қару-жарақ зауытының орталығы емес. 1980 жылға дейін MAT Лимузендегі ең ірі жұмыс беруші болды, бірақ мемлекеттік Giat Industries компаниясы, қазір Nexter, соңғы онжылдықтарда көптеген реструктуризацияларды жүргізіп, тарихи Туль өндірісін 120 қызметкерге дейін азайтты. 1979 жылы зауыт қызметкерлері қару-жарақ мұражайын құрды. 1973 жылдан бері қала орталығында 22 қабаты бар және өзен жағынан 86 метр биіктіктегі Әкімшілік қала мұнарасы (Cité administrative) тұр. 1996 жылы Тульде "Тур де Франс" веложарысының "Супер Бессе" (Пю-де-Дом) қаласынан басталатын кезеңінің финиші өтті. 2012 жылдың 6 мамырында жаңадан сайланған президент Франсуа Олланд, 2001-2008 жылдар аралығында Туль қаласының мэрі болған ол, президент ретіндегі алғашқы сөзін Кафедральдік алаңда жасады. Онда бірнеше мың адам, соның ішінде 400-ге жуық француз және шетелдік журналистер мен бірнеше тікұшақтар болды.

Экономика

Тюль қаласының кружево өндірісінің орталығы ретіндегі рөлі әр тамыз айында өткізілетін "халықаралық кружево фестивалімен" көрсетіледі. Қалада сонымен қатар Могейн аккордеон фабрикасы орналасқан, онда бұрын 200 адам жұмыс істеген, бірақ қазір бұл көрсеткіш күрт төмендеді. Бұл жерге жақын жерде, жақында ғана маңызды қару-жарақ өндірісі кәсіпорны болды, бірақ оның орны қазір (2011) тек қару-жарақ мұражайымен белгіленген. Қаланың басқа бөлігінде американдық Borg Warner компаниясына тиесілі автокөлік бөліктері зауыты орналасқан, онда шамамен 300 адам жұмыс істейді.

Климат

Тульдің климаты Кёппен классификациясы бойынша (Cfb) теңіздік климатқа жатады. Жыл бойы жауын-шашын мөлшері жоғары, маусымдар арасындағы температура айырмашылығы жағалау аймақтарына қарағанда зор.

Саясат

Туль қаласы Франция Ұлттық Ассамблеясында шамамен 15 жыл бойы социалист Франсуа Олландты өкілдік етті, ол 2012 жылы Республика Президенті болып сайланды. Олланд бұрын қаланың мэрі қызметін де атқарды.